Układ krążenia
Budowa układu krwionośnego i krążenie krwi
Omówisz budowę naczyń krwionośnych i wykażesz związek między ich budową a funkcją.
Przedstawisz budowę serca człowieka.
Omówisz krążenie krwi w obiegu płucnym i ustrojowym.
Krwiobieg, czyli układ krwionośny, to część układu krążenia, w którym płynie krew. Układ krwionośny człowieka jest układem zamkniętym. Składa się z naczyń krwionośnych: tętnictętnic, żyłżył i naczyń włosowatychnaczyń włosowatych (czyli kapilar lub włośniczek) oraz sercaserca.
Budowa naczyń krwionośnych
Ściany tętnic i żył składają się z trzech warstw: błony wewnętrznej, błony środkowej oraz błony zewnętrznej.
Tętnice i żyły różnią się budową i funkcją
Tętnice | Żyły |
|---|---|
wyprowadzają krew z serca do | doprowadzają krew do serca z |
wychodzą z komór serca | wchodzą do przedsionków serca |
panuje w nich wysokie ciśnienie krwi | panuje w nich niskie ciśnienie krwi |
ich średnica jest regulowana przez hormony i układ nerwowy | ich średnica nie podlega kontroli przez układ nerwowy i hormony |
błona zewnętrzna zawiera głównie kolagen, włókna sprężyste i komórki mięśni gładkich | błona zewnętrzna zawiera włókna sprężyste |
błona środkowa najgrubsza | błona środkowa cieńsza niż w tętnicach, zawiera mniej mięśni gładkich, a więcej tkanki łącznej |
błona wewnętrzna utworzona z | błona zewnętrzna utworzona jest z |
Kolorem niebieskim zaznaczono żyły, a czerwonym – tętnice.
Naczynia włosowate
Naczynia włosowate mają najcieńsze ściany spośród wszystkich naczyń krwionośnych, zbudowane tylko z jednej warstwy - śródbłonka. Dodatkowo zaopatrzone są w liczne pory, które umożliwiają wymianę substancji między krwią a tkankami.
Naczynia włosowate dostarczają komórkom substancje energetyczne (np. glukozę), budulcowe (np. aminokwasy), regulujące (np. hormony), a jednocześnie odprowadzają z nich dwutlenek węgla i inne produkty przemiany materii. Umożliwiają również wymianę ciepła między krwią, a narządami.
Tworząc gęstą sieć oplatającą i przenikającą narządy, zwiększają powierzchnię wymiany substancji między krwią a otoczeniem. Im aktywniej pracuje narząd, tym jego sieć naczyń włosowatych jest gęstsza (np. wątroba i nerki są oplecione bardzo gęstą siecią włośniczek). Wąskie światło i liczne zakręty sieci powodują, że w naczyniach włosowatych krew płynie wolno, co usprawnia przenikanie substancji przez śródbłonek.
Naczynia włosowate nie występują m.in. w rogówce, soczewce, chrząstce oraz w powierzchniowych warstwach skóry.
Rodzaje sieci naczyń włosowatych
Wyróżnia się trzy typy sieci naczyń włosowatych: sieć zwykła, sieć dziwna i układ wrotny. W sieci zwykłej (inaczej tętniczo‑żylnej), która jest najczęściej spotykana, krew dopływa do sieci naczyń włosowatych tętniczką, a opuszcza ją żyłką. W sieci dziwnej naczynia włosowate leżą pomiędzy dwiema tętnicami lub dwiema żyłkami. Wyróżnia się sieć dziwną tętniczą (np. w nerkach) i żylną (np. w wątrobie). Układ wrotny natomiast, to dwie sieci naczyń włosowatych połączone jednym naczyniem żylnym, np. układ wrotny wątroby, w którym krew z kapilar jelit trafia do kapilar wątroby przez żyłę wrotną.
Budowa serca człowieka
Serce to narząd wielkości zaciśniętej pięści i wadze ok. 0,5 kg, położony w klatce piersiowej po jej lewej stronie. Pełni on funkcję pompy – rytmicznie się kurczy i dzięki temu tłoczy krew do tętnic rozprowadzających ją po całym organizmie.
Serce otoczone jest podwójną błoną włóknisto‑surowiczą nazywaną osierdziem (workiem osierdziowym). Warstwa zewnętrzna osierdzia jest stosunkowo gruba i nieelastyczna, natomiast warstwa wewnętrzna - cienka i rozciągliwa i podzielona na dwie blaszki: ścienną i trzewną (nasierdzie). Pomiędzy nimi znajduje się wolna przestrzeń, nazywana jamą osierdzia, która wypełniona jest płynem surowiczym, zmniejszającym tarcie obu warstw podczas skurczów serca.
Nasierdzie stanowi najbardziej zewnętrzną część ściany serca. Obok niej w budowie ściany serca wyróżnia się jeszcze śródsierdzie i wsierdzie.
Serce podzielone jest na cztery jamy: dwa przedsionki (prawy i lewy) oraz dwie komory (prawą i lewą). Przedsionki oddziela od siebie przegroda międzyprzedsionkowa, a komory – przegroda międzykomorowa.
Naczynia doprowadzające krew do serca uchodzą do przedsionków:
prawego – dwie żyły główne (górna i dolna) transportujące krew zebraną z całego ciała, pozbawioną tlenu;
lewego – cztery żyły płucne transportujące krew bogatą w tlen z płuc: dwie żyły z płuca prawego i dwie z płuca lewego.
Naczynia wyprowadzające krew z serca odchodzą z komór:
lewej – tętnica główna zwana aortąaortą;
prawej – pień płucny.
Zastawki
Pomiędzy przedsionkami a komorami znajdują się utworzone z tkanki łącznej płatki określane mianem zastawek. U ujścia prawego przedsionka do prawej komory znajduje się zastawka trójdzielna, zbudowana z trzech płatków, a między lewym przedsionkiem i lewą komorą leży dwupłatowa zastawka dwudzielna (mitralna).
Przy ujściu naczyń z komór również umiejscowione są zastawki, zbudowane z trzech płatków przypominających swoim kształtem półksiężyce. Są to zastawki półksiężycowate. U podstawy aorty wychodzącej z lewej komory znajduje się zastawka półksiężycowata aortalna, a u wyjścia pnia płucnego z prawej komory – zastawka półksiężycowata płucna.
Wszystkie cztery zastawki w sercu otwierają się i zamykają rytmicznie i wahadłowo tylko w jednym kierunku: do komór i do naczyń. W ten sposób zapewniają jednokierunkowy przepływ krwi oraz zapobiegają jej cofaniu się do przedsionków i komór.
Krążenie krwi
Dzięki pracy serca, krew w naczyniach krwionośnych rozprowadzana jest po całym organizmie. Wyróżnia się dwa obiegi krwi: mały (płucny) oraz duży (obwodowy, ustrojowy).
Podczas operacji na otwartym sercu wykorzystuje się płucoserce, które przejmuje funkcję tych dwóch organów i umożliwia natlenowanie krwi poza ustrojem.
Zadaniem dużego obiegu krwi (ustrojowego) jest dostarczenie natlenowanej krwi i składników odżywczych do wszystkich tkanek ciała oraz odebranie z nich dwutlenku węgla i produktów przemiany materii. Natomiast zadaniem małego obiegu krwi (płucnego) jest transport odtlenowanej krwi z serca do płuc, aby tam została na nowo zaopatrzona w tlen i wróciła do serca.
Chociaż system krążenia krwi u człowieka jest najczęściej dzielony na dwa główne obiegi – krwiobieg mały i krwiobieg duży – w ramach tego drugiego funkcjonują również niezwykle istotne krążenia regionalne, takie jak krążenie wieńcowe (zaopatrujące serce) oraz krążenie wrotne (wątrobowe).
Krążenie wieńcowe
Za zaopatrywanie serca w tlen i substancje odżywcze oraz odprowadzanie COIndeks dolny 22 i produktów ubocznych metabolizmu odpowiadają naczynia wieńcowe.
W ich skład wchodzą:
tętnice wieńcowe, które odchodzą od początkowego odcinka aorty;
żyły wieńcowe, które uchodzą do prawego przedsionka serca.
Krążenie wątrobowe
Szczególne znaczenie ma układ naczyń krwionośnych w krążeniu wątrobowym.
Wątroba zaopatrywana jest w krew przez:
żyłę wrotną, którą ze śledziony, żołądka i jelit płynie odtlenowana krew bogata w składniki odżywcze i sole mineralne; w wątrobie dochodzi do przefiltrowania krwi dostarczonej żyłą wrotną;
tętnicę wątrobową, którą płynie utlenowana krew.
W wątrobie oba naczynia rozgałęziają się na osobne sieci naczyń włosowatych, które docelowo przechodzą w naczynia uchodzące do żyły wątrobowej, którą krew wypływa z wątroby. Między tętnicą wątrobową a żyłą wątrobową znajduje się więc typowa sieć naczyń włosowatych. Natomiast między żyłą wrotną a żyłą wątrobową znajduje się sieć dziwna żylno‑żylna.
Jeśli krew ze śledziony, żołądka i jelit nie trafiałaby do wątroby żyłą wrotną, organizm człowieka byłby narażony na różne toksyny, które ulegałyby rozprzestrzenieniu na cały organizm. Dzięki żyle wrotnej i wątrobie większość z nich zostaje zneutralizowana.
Na podstawie modelu 3D przeanalizuj budowę serca, a następnie rozwiąż ćwiczenie.
Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DCS5SXMQM
Elementy budowy serca:
1. Pień płucny
Rozpoczyna krwiobieg mały, płucny. Rozgałęzia się na dwie tętnice płucne doprowadzające krew do płuc. W jego ujściu występują trójpłatowe zastawki półksiężycowate.
2. Aorta
Główne naczynie krwionośne wyprowadzające krew utlenowaną z komory serca. U człowieka aorta (o średnicy około 28 mm) po wyjściu z lewej komory kieruje się ku górze – aorta wstępująca, następnie zagina się ku tyłowi i w lewo – łuk aorty, i zstępuje w dół – aorta zstępująca, która po przejściu przez klatkę piersiową i jamę brzuszną dzieli się na wysokości 4. kręgu lędźwiowego na dwie grube symetryczne tętnice biodrowe.
3. Żyła główna górna
Przepływa przez nią krew z górnych partii ciała. Uchodzi do przedsionka prawego.
4. Żyła główna dolna
Transportuje krew z dolnych partii ciała. Uchodzi do przedsionka prawego
5. Przedsionek prawy
Do przedsionka prawego uchodzą żyły główne. Wtłacza krew żylną do komory prawej.
6. Zastawka trójdzielna
Zapobiega cofaniu się krwi z prawej komory do prawego przedsionka.
7. Zastawka dwudzielna
Zastawka przedsionkowo‑komorowa lewa, mitralna.
Uniemożliwia cofanie się krwi z komory lewej do przedsionka lewego.
8. Komora lewa
Z lewej komory odchodzi tętnica główna, czyli aorta, rozpoczynająca krwiobieg wielki. Ściana komory lewej jest grubsza od ściany komory prawej (o około 15 mm), dzięki temu wtłacza krew pod dużym ciśnieniem.
9. Naczynia wieńcowe
Naczynia krwionośne – tętnice doprowadzające krew do mięśnia sercowego i żyły odprowadzające krew ze ściany serca do prawego przedsionka. U ssaków tętnice wieńcowe wychodzą z początkowego odcinka aorty i przebiegają w nasierdziu, dając odgałęzienia do wnętrza mięśnia sercowego i zaopatrując serce w tlen i substancje odżywcze.
10. Komora prawa
Z prawej komory odchodzi pień tętnic płucnych, rozpoczynający krwiobieg mały. Ściana komory prawej ma około 5 mm grubości.
Podsumowanie
Do naczyń krwionośnych zalicza się tętnice, żyły i naczynia włosowate.
Tętnice mają grube, elastyczne ściany, dobrze rozwiniętą warstwę mięśni gładkich, a ich światło jest stosunkowo wąskie, a średnica regulowana na drodze nerwowej i hormonalnej. Wyprowadzają one krew z serca do wszystkich tkanek ciała.
Żyły mają cieńsze i mniej elastyczne ściany niż tętnice, słabszą warstwę mięśniowa i szerokie światło. Zawierają zastawki. Doprowadzają krew z tkanek ciała do serca.
Naczynia włosowate (kapilary, włośniczki) mają bardzo cienkie ściany zbudowane z jednej warstwy komórek nabłonkowych - śródbłonka. Umożliwiają kontakt krwi z tkankami.
Sieć zwykła – to najprostsza sieć naczyń krwionośnych, w którym tętniczki rozgałęziają się na naczynia włosowate, a te łączą się w żyłki (np. w mięśniach szkieletowych).
Sieć dziwna – naczynia włosowate leżą pomiędzy dwiema tętnicami lub dwiema żyłami; przykłady:
- sieć dziwna tętnicza w nerkach,
- sieć dziwna żylna w wątrobie.Układ wrotny – dwie sieci naczyń włosowatych połączone są jednym naczyniem, np. układ wrotny wątroby.
Serce zbudowane z mięśnia sercowego (tkanka mięśniowa poprzecznie prążkowana serca) i składa się z czterech jam: dwóch przedsionków i dwóch komór.
Serce otoczone jest workiem osierdziowym, zbudowanym z dwóch warstw tkanki łącznej, pomiędzy którymi znajduje się jama osierdzia wypełniona płynem zmniejszającym tarcie w czasie pracy serca.
Pomiędzy przedsionkami a komorami znajdują się zastawki przedsionkowo‑komorowe, a u ujścia tętnic – zastawki półksiężycowate. Zadaniem zastawek jest zapobieganie cofania się krwi.
W organizmie człowieka krew płynie w dwóch krwioobiegach: małym (płucnym) i dużym (ustrojowym).
Duży obieg krwi dostarcza tlen i substancje odżywcze do tkanek i zbiera z nich dwutlenek węgla. Mały obieg krwi doprowadza krew do płuc w celu natlenienia i usuwania z niej dwutlenku węgla.
Ćwiczenia utrwalające
b) którym krew z wątroby wpływa do serca: 1. żyła wątrobowa, 2. żyła główna górna, 3. żyła główna dolna, 4. żyła płucna, 5. aorta, 6. tętnica płucna
Wróć do polecenia na stronie „Na dobry początek” i dopisz brakujące definicje. Pamiętaj, żeby nie kopiować słownika, ale wyjaśnić każde słowo kluczowe w miarę możliwości swoimi słowami.