Poezja metafizyczna

Poezja metafizycznametafizykametafizyczna to nurt liryki wyrastający z atmosfery sceptycyzmu i niepewności charakterystycznej dla czasów baroku. To twórczość erudycyjna, wykorzystująca niezwykłe skojarzenia, bogata w aluzje i nawiązania do kultury i sztuki. Poeci tego nurtu formułowali pytania o sens i cel życia człowieka. Łączyli refleksję filozoficzną z tematyką religijną oraz wątkami dotyczącymi erotyki, zmysłów. Poezja metafizyczna poruszała problematykę przemijania, marności i nietrwałości istnienia, ukazywała pokusy, słabości i namiętności człowieka. Twórcy tej liryki podkreślali rozdarcie pomiędzy doczesną cielesnością a dążeniem do życia wiecznego. W Polsce poezję metafizyczną tworzyli m.in. Mikołaj Sęp Szarzyński, Sebastian Grabowiecki i Daniel Naborowski.

RNVZSBUNFTN7E

Obraz przedstawia anioła, który wskazuje prawą dłonią leżące nieopodal niego, na stole, ludzkie czaszki i kości. Na drugim stole , bezpośrednio przed aniołem leżą kosztowności, złote monety.

Daniel Naborowski

Daniel Naborowski (ur. w 1573 w Krakowie, zm. w 1640 w Wilnie) to jeden z najlepiej wykształconych polskich poetów barokowych. Przez kilkanaście lat zdobywał wiedzę na europejskich uniwersytetach – studiował medycynę w Bazylei, prawo w Orleanie, poznał środowiska naukowe Strasburga i Padwy, pobierał prywatne lekcje mechaniki u Galileusza. Biegle mówił w kilku językach. Był sekretarzem, nadwornym medykiem i dyplomatą w służbie rodu Radziwiłłów, odbywał liczne podróże dyplomatyczne po Europie. Pisaniem utworów poetyckich i przekładem dzieł na język polski zajmował się na marginesie swojej działalności. Dorobek artystyczny poety nie był drukowany aż do XX wieku (wcześniej był znany jedynie w rękopisach).

R11MF9GUSCGDE

Obraz przedstawia martwą naturę. Na stole leżą porozrzucane monety, stoi ozdobna waza z napisem omnia vanitas, leżą otwarty zeszyt z nutami oraz szkatułka z kosztownościami. Jest także niewielki portret kobiecy, lustro i korona królewska.

Daniel Naborowski tworzył w nurcie intelektualnym. Jego dzieła są dowodem erudycji twórcy, obfitują w aluzje i nawiązania m.in. do starożytności i mitologii. Poezja Naborowskiego jest kunsztowna, ma starannie przemyślaną kompozycję. Poeta precyzyjnie dobiera słowa, zaskakuje konceptamikonceptkonceptami, tworzy oryginalne metafory i porównania. Swoim poetyckim rozważaniom często nadaje formę paradoksuparadoksparadoksu, który ma odzwierciedlać złożoność i tajemniczość otaczającego świata. Metafizyczny nurt poezji Naborowskiego to utwory skupione wokół myśli na temat przemijania, marności kondycji ludzkiej, kruchości życia ludzkiego. Poeta opisuje paradoksy związane z życiem człowieka, jego grzesznością i słabością. Chętnie rozwija w utworach skojarzenia związane z jednym pojęciem lub tematem. Mimo iż w jego poezji motyw vanitasvanitasvanitas jest wyraźnie obecny, to twórca nie odrzuca i nie neguje świata oraz ziemskich marności. Naborowski uważa, że świat to dzieło Boga, a zatem trzeba go przyjmować takim, jaki jest.

Wiersze Daniela Naborowskiego wyróżnia wyjątkowo precyzyjna konstrukcja. Dotyczy to szczególnie jego epigramatówepigramatepigramatów, które przypominają doskonale zbudowane mechanizmy. Są jak zegary, owe symbole kosmosu silnie wpisane w barokową wyobraźnię. Niebo to przecież pierwszy ludzki zegar, po którym z niezwykłą regularnością wędrują gwiazdy i planety, niczym wskazówki po ogromnym cyferblacie.

Drugim zaś jest nasze serce, które bije nieustannie i gorączkowo, jakby spieszyło się do jakiejś mety i z dnia na dzień wyczerpywało w swoim pędzie. W tym rytmicznym biciu, będącym przecież znakiem życia, jest coś przerażającego – wszak każdy mechanizm musi się kiedyś zatrzymać.

R15655S26J9GX

Obraz przedstawia martwą naturę. Na okrytym obrusem stole leżą: taca z homarem, winogrona, obrana częściowo cytryna, gałązka z owocami czereśni. Na stole stoi także wysoki dzban i napełniony do połowy kieliszek.

Człowiek baroku słyszy więc wciąż tykanie zegarów – na zewnątrz i wewnątrz siebie. Ale czym jest czas? Ucieczką przed śmiercią i zarazem biegiem w jej objęcia – odpowie Mikołaj Sęp‑Szarzyński (Sonet I).

Naborowskiemu jednak nie wystarcza ta typowa dla epoki odpowiedź, choć na pewno nie zaprzeczyłby słowom Sępa. Fascynuje go sama natura czasu: jego względność, podzielność i zarazem nieuchwytność, a także to, w jaki sposób ludzkie istnienie wplecione jest w jego rytm.

Człowiek baroku miał świadomość ulotności ludzkiego życia, stąd w poezji mistycznejmistycyzmmistycznej rozważał swoją egzystencję w aspekcie wieczności. W wierszu Daniela Naborowskiego Krótkość żywota kruchość ludzkiej egzystencji określają barokowe antynomieantynomiaantynomie, takie jak: kolebka – grób, przodek – potomek, śmierć – rodzenie.

R1DUTJRF6H7X5

Obraz przedstawia dwie kobiety: młodą i starszą. Młoda kobieta siedzi z przodu, patrzy w stronę widza, jest lekko uśmiechnięta, ma rumiane policzki i upięte, brązowe włosy. Ubrana jest w suknię z niebiesko‑brązowym gorsetem i białymi rękawami. Na szyi ma naszyjnik z pereł. W rękach trzyma nić i igłę. Za kobietą po prawej stronie siedzi starsza kobieta. Ma twarz pełną zmarszczek i chustę na głowie, spod której wystają siwe włosy. Ubrana jest w biało‑czerwoną suknię. Trzyma przy ramieniu młodej kobiety lusterko, na które wskazuje palcem.

Medytacja nad istotą czasu

Krótkość żywota to przykład poetyckiej medytacji nad istotą czasu i ludzkiej egzystencji. Godziny „chodzą” z niezawodną regularnością. Ten efekt dodatkowo podkreślony jest w wierszu przez rytm monotonnego trzynastozgłoskowca oraz liczne powtórzenia:

R1HOJ5AL756AR

Obraz przedstawia twarze trzech mężczyzn. Po lewej stronie ukazany jest lewy profil brodatego starca w czepcu na głowie. Pod nim znajduje się łeb niedźwiedzia. Pośrodku ukazana jest twarz ciemnowłosego, dojrzałego, brodatego mężczyzny. Pod nią znajduje się głowa lwa. Po prawej stronie ukazany jest prawy profil młodego mężczyzny. Pod nim ukazana jest głowa wilka.

W naturze czasu jest coś paradoksalnego i niepojętego. Wiadomo, że czas dzieli się na przeszłość, teraźniejszość i przyszłość. Poeta zastępuje te abstrakcyjne pojęcia konkretnym doświadczeniem ludzkiej egzystencji: „przodek, ty i potomek” to reprezentanci trzech sfer czasu.

Naborowski z mistrzowską precyzją łączy elementy swojego lirycznego mechanizmu: stosuje wyrafinowaną instrumentację głoskową, antytezy, wyliczenia, operuje paradoksem. Daje wyraz bezradności wobec tajemnicy istnienia: jutro – dziś; jest – nie będzie. Do czego bowiem sprowadza się nasze życie?

R17LEMTCZNVDP

Obraz przedstawia martwą naturę. Na stole leży ludzka czaszka bez żuchwy, rozłupany orzech włoski, kwiat, zegarek, klucz na tasiemce, świecznik z dopalającą się świecą, list, pióro gęsie i kałamarz.

Ten, kto był, traci ostatecznie swoje imię, stając się anonimowym zmarłym. Ale czy tak krótkie istnienie można w ogóle nazwać bytem? Naborowski wypełnia następny wers konceptycznie dobranymi symbolami marności ludzkiego żywota. Siedem wymienionych obok siebie krótkich, jednosylabowych słów, które oznaczają zjawiska i pojęcia nietrwałe, jest jak siedem uderzeń zegara. Poeta rozbija przy tym wers na bardzo krótkie odcinki, dążąc zarazem konsekwentnie do trudnych, spółgłoskowych połączeń między wyrazami:

Tego wersu nie da się wpisać w regularny rytm trzynastozgłoskowca (7+6). W członie przed średniówką zmuszeni jesteśmy bowiem (przez trudności artykulacyjne) do dodatkowych pauz rytmicznych. Każde z przywołanych pojęć jest więc jakby wyrwane z płynnej frazy i przez to uwydatnione i wzmocnione.

Słownik