Wykonaj jeszcze doświadczenie – przyjrzyj się mapie Afryki. Wybierz dowolny kraj nieodwiedzony przez ciebie. Skąd wiesz, że to państwo w rzeczywistości istnieje?
R1bcnx10zl69q
Mapa przedstawia kontury kontynentu afrykańskiego i granice poszczególnych krajów, są na niej zaznaczone również rzeki, ale podane są nazwy tylko państw. Na samej górze jest Morze Śródziemne i fragment lądu, po lewej stronie Ocean Atlantycki i następujące obiekty: port Madera, Wyspy Kanaryjskie (należące do Hiszpanii), Republika Zielonego Przylądka, brytyjskie: Wyspa Wniebowstąpienia i Św. Helena. Z prawej strony jest Ocean Indyjski, wyspa Madagaskar, na prawo od niej Mauritius. Na lewo Kanał Mozambicki, wyspa Majotta (francuska), wyżej Komory i Seszele. Wyżej po prawej na brązowo zaznaczono ląd. Od północy kontynentu do Równika zaznaczono następujące miejsca: Sahara Zachodnia, Maroko, Algieria, Tunezja, Libia, Egipt, Morze Czarne, Mauretania, Mali, Burkina Faso, Niger, Czad, Sudan, Erytrea, Senegal, Gambia, Gwinea Bissau, Gwinea, Wybrzeże Kości Słoniowej, Ghana, Togo, Benin, Nigeria, Kamerun, Republika Środkowo‑Afrykańska, Sudan Południowy, Etiopia Uganda, Kenia, Somalia, w mniej więcej połowie kontynentu przechodzi Równik. Następnie od lewej, do prawej (i ponownie od lewej): Gabon, Kongo, Demokratyczna Republika Konga, Ruanda, Burundi. Niżej: Angola, Zambia, Malawi, Mozambik, Zimbabwe, Namibia, Botswana, Republika Południowej Afryki, Lesotho, Suazi.
Mapa polityczna Afryki
Źródło: Eric Gaba, licencja: CC BY-SA 3.0.
RVH42C7gkIOy7
Miejsce na notatki
Polecenie 1
Oto nazwy kilku państw z różnych kontynentów: Estonia, Botswana, Finlandia, Meksyk, Islandia. Wybierz dowolny kraj nieodwiedzony przez ciebie. Wyjaśnij, skąd masz pewność, że naprawdę istnieje.
RxCh6JJnEr5Lv
Miejsce na notatki
Platona o istnieniu idei przekonywało… oglądanie cieni, a raczej – konkretnych materialnych przedmiotów. Postrzeganie świata to właściwie przypominanie sobie (anamneza) tego, co dusza poznała, zanim połączyła się z ciałem. Dusza miała wtedy możliwość doznania, czym jest prawdziwa miłość, sprawiedliwość, litość, ale też – jakie są prawdziwe: stół, talerz czy… sandał.
Historia filozofii po góralskuJózef Tischner
Józef TischnerHistoria filozofii po góralsku
I tak to wej, niedaleko Tylkowyk Kominów narodziył się tyn, co go Grecy Platonem nazwali, a po prowdzie był to Władek Trebunia‑Tutka z Biołego Dunajca
Jemu się wse widziało, ze sytko, nie pomijajęcy jego samego, jest cieniem siebie samego. I skały, i drzewa, i orły, i pstrągi, i cłek tyz. Syćko to jest cień, co naśladuje prowde. I we wnuku syćkiego jest jakosi tako sieła przedziwno, co pcho cłeka ku prowdzie. Tóńcys? Jusci rodbyś jesce lepiej tońcyć. Gros? Juści rodbyś jesce piękniej grać. Śpiewos? Juści rodbyś jesce piekniej śpiewać. Cujes, ze to, co robis, to jest ino cień śpiewanio, cień granio, cień tóńca. A nawet i to cujes, ze sóm‑eś cień siebie. I rodbyś, bracie, siebie samego z cienia w prowde przemiyniył. Cobyś był takim, na jakiego cie stać.
A skąd sie to biere? Władek to wywiódł tak: boś ty już kasi kiesi było. Byłeś, ino ze w zaświatak. Jako bezcielesno dusa ześ był. I pote dopiero z ciałem‑ześ sie związoł i na świat prziseł. A cemu przyseł? Grecy popisali, ześ prziseł za pokute, boś jako dusa nagrzysył. Ale to ni moze być prowda. Przecie dusa nagrzesyć ni może. Godajów: Chłop w portkach grzychy nosi. Jako dusa nimo portek, to i nagrzysyć ni moze. Dusy ino ciekawość ostała. I z tyj ciekawości dusa ludzko do ciała wlazła, jakby do jakiego hareśtu. I wyziyro dusa przez ciało na świat: przez ocy wyziyro, poprzez usy, poprzez gęmbe. Ale to, co widzi, to jest ino cień tego, co naprowde jest.
Casym jednak dusa fce się wrócić hań, skąd przisła. Wyrywo sie z ciała. A cłek cuje sie wtedy taki jakisi ozdarty. Trzymo w gorzci cień flaski z okowity cieniem, co mu jesce ostała, i śpiewo ku górom. A góry odpowiadajóm, jakby echem. Ale echo to nie jest echo. To głos zaświatów, co ozdartego między dusom a ciałem cłeka wołajóm ku sobie.
CART2 Źródło: Józef Tischner, Historia filozofii po góralsku, Kraków 1997, s. 77–78.
Polecenie 2
Przeczytaj góralską wersję filozoficznych rozważań Platona. Czy twierdzenia Władka Trebuni‑Tutki są całkowicie zgodne z przekonaniami greckiego filozofa? Zredaguj notatkę syntetyzującą.
RrBOIIJbiqxOG
(Uzupełnij).
Notatka syntetyzująca, składa się z 60 -90 wyrazów, jest formą przetwarzania tekstu, wykonywania działań na tekście oraz porównywania dwóch tekstów. Polega na takim przekształcaniu dwóch tekstów, że radykalnie zmniejszona zostaje objętość obu tekstów, przy zachowaniu zasadniczej myśli każdego z nich. Pamiętaj, pomijasz wstępne pytania np. O czym jest tekst? Czego dotyczy tekst?, ponieważ zagadnienie zawarte jest w treści zadania.
PlatonLeszek Kołakowski
Leszek KołakowskiPlaton
Otóż wedle Platona wiedza we właściwym sensie […], w odróżnieniu od mniemania, ma za przedmiot to, co niezmienne. To, co nabywamy za pomocą zmysłowych spostrzeżeń, nie tworzy wiedzy w tym znaczeniu, to są migawkowe zdjęcia przelotnych faktów […]. Ale te rzeczy i fakty rozumiemy prawdziwie, gdy je odnosimy do idealnych, pozaczasowych i nie przestrzennych form, które mają bytowanie samodzielne, niezależne od fizycznego świata i dostępne tylko rozumowi. […] Jeśli powiadamy, że to czy owo jest sprawiedliwe, to możemy to wiedzieć dzięki temu, że odnosimy poszczególne fakty, czyny ludzkie czy urządzenia do sprawiedliwości jako takiej, do niezmiennej idei sprawiedliwości. Co więcej, również obiekty fizyczne, również artefaktyartefaktartefakty przez nas samych wytwarzane: stół jest stołem […] przez to, że istnieje jakaś istota stołu […], jakaś stołowość […], w której te przyziemne przedmioty w tajemniczy sposób uczestniczą. To samo z większą siłą przekonania wolno powiedzieć o przedmiotach matematyki i geometrii.
[…]
Przypowieść dotyczy nas, ludzi niewyzwolonych z kajdan świata zjawisk. Tym słońcem, do którego nieliczni dochodzą, jest sama boska idea Dobra, wieczne źródło świata dla umysłu, dawca prawdy; od tej idei dowiadujemy się, jak żyć dobrze […]. Ale ci, co to Dobro dojrzeli, narażają się na szyderstwa innych, którzy tylko cienie znają. Miłośnicy prawdy i mądrości, czyli filozofowie, mają o to dbać, by ludzie, nie wszyscy zapewne, ale najlepsi, zobaczyli to źródło Dobra, oswoili się z nim, posiedli wiedzę o tym, co najważniejsze, co sprawiedliwe, umieli rozpoznać się w tym, co dobre i złe. Do tego trzeba właśnie spoufalić sięspoufalić sięspoufalić się ze światem form, z rzeczywistość inną, wieczną, nieskończenie lepszą niż nasz ułomny, przelotny świat cieni.
[…]
Z pewnością nie potrzebujemy wiary w jakiś idealny wzór stołu, nie tylko nie wiemy, co by nam ten powszechnik pomógł w myśleniu, ale nie bardzo rozumiemy ten byt dziwny: byłby to stół, który miałby tylko wspólne cechy wszystkich stołów, ale żadnych cech, co jeden stół od innego odróżniają; nie byłby więc ani kwadratowy, ani okrągły, ani prostokątny, ani duży, ani mały, ani drewniany, ani metalowy itd. Jakiż byłby zatem?
CART3 Źródło: Leszek Kołakowski, Platon, [w:] tegoż, O co nas pytają wielcy filozofowie, Kraków 2004, s. 38.
Polecenie 3
Przeczytaj fragment tekstu Leszka Kołakowskiego – znanego polskiego filozofa. Zredaguj notatkę na temat: „Platon nie zawsze miał rację!”.
RnArdwvhc0JKH
(Uzupełnij).
ROboRfIDXRM2m
Zdjęcie przedstawia górny fragment rzeźby. Ukazana jest postać dojrzałego mężczyzny w todze. Mężczyzna ma pociągłą twarz, którą okala długa, gęsta broda. Czoło i czubek głowy mężczyzny są łyse, ale po bokach włosy znajdują się falujące włosy. Mężczyzna ma uniesiona prawą rękę. Po jego lewej stronie znajduje się starożytna kolumna dorycka.
Platon
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
Wisława SzymborskaPlaton, czyli dlaczego
RiFxANlxlVrBB
Nagranie dźwiękowe Wisława Szymborska, Platon, czyli dlaczego.
Nagranie dźwiękowe Wisława Szymborska, Platon, czyli dlaczego.
Nagranie dźwiękowe Wisława Szymborska, Platon, czyli dlaczego.
Z przyczyn niejasnych, w okolicznościach nieznanych Byt Idealny przestał sobie wystarczać.
Mógł przecież trwać i trwać bez końca, ociosany z ciemności, wykuty z jasności, w swoich sennych nad światem ogrodach.
Czemu, u licha, zaczął szukać wrażeń w złym towarzystwie materii?
Na co mu naśladowcy niewydarzeni, pechowi, bez widoków na wieczność?
Mądrość kulawa z cierniem wbitym w piętę? Harmonia rozrywana przez wzburzone wody? Piękno z niepowabnymi w środku jelitami i Dobro – po co z cieniem, jeśli go wcześniej nie miało?
Musiał być jakiś powód, choćby i drobny z pozoru, ale tego nie zdradzi nawet Prawda Naga zajęta przetrząsaniem ziemskiej garderoby.
W dodatku ci okropni poeci, Platonie, roznoszone podmuchem wióry spod posągów, odpadki wielkiej na wyżynach Ciszy…
CART5 Źródło: Wisława Szymborska, Platon, czyli dlaczego, [w:] tejże, Wiersze wybrane, Kraków 2012.
Ćwiczenie 1
Przeczytaj wiersz Wisławy Szymborskiej. Zastanów się i wyjaśnij, dlaczego podmiot liryczny nazywa poetów okropnymi.
R4J25SqGFPNxz
(Uzupełnij).
Przypomnij sobie lub sprawdź w dostępnych źródłach, jaki Platon miał stosunek do poetów.
Platon nie poważał poetów, pisał nawet o konieczności wygnania ich z idealnego państwa. Uważał, że poezja to naśladowanie rzeczywistości, która przecież jest tylko odbiciem idealnego porządku (nazwanego w wierszu Bytem Idealnym). Dostrzegał ryzyko, że odbiór poezji przeszkodzi w dążeniu do poznania prawdy, świata idei. Zaburzy ustalony przez Platona system wartości. W związku z tym sformułowanie „okropni poeci” ma charakter ironiczny. W ten sposób Szymborska wyraża dystans do teorii Platona.
1
Ćwiczenie 2
Połącz nazwy środków stylistycznych z definicją. Następnie wskaż przykłady ich zastosowania w wierszu Platon, czyli dlaczego oraz określ, jaką funkcję pełnią w utworze.
R1DFNx9ThWEPi
ironia Możliwe odpowiedzi: 1. środek stylistyczny polegający na nadaniu cech ludzkich przedmiotom, roślinom, zwierzętom lub ideom, 2. drwina, złośliwość lub szyderstwo ukryte w wypowiedzi pozornie aprobującej, nadawanie wypowiedzi odwrotnego sensu w stosunku do tego, co wynika ze znaczenia użytych słów, na przykład w celu ośmieszenia poglądów czy cech rozmówcy lub pokazania dystansu wobec osób czy zjawisk personifikacja Możliwe odpowiedzi: 1. środek stylistyczny polegający na nadaniu cech ludzkich przedmiotom, roślinom, zwierzętom lub ideom, 2. drwina, złośliwość lub szyderstwo ukryte w wypowiedzi pozornie aprobującej, nadawanie wypowiedzi odwrotnego sensu w stosunku do tego, co wynika ze znaczenia użytych słów, na przykład w celu ośmieszenia poglądów czy cech rozmówcy lub pokazania dystansu wobec osób czy zjawisk
ironia Możliwe odpowiedzi: 1. środek stylistyczny polegający na nadaniu cech ludzkich przedmiotom, roślinom, zwierzętom lub ideom, 2. drwina, złośliwość lub szyderstwo ukryte w wypowiedzi pozornie aprobującej, nadawanie wypowiedzi odwrotnego sensu w stosunku do tego, co wynika ze znaczenia użytych słów, na przykład w celu ośmieszenia poglądów czy cech rozmówcy lub pokazania dystansu wobec osób czy zjawisk personifikacja Możliwe odpowiedzi: 1. środek stylistyczny polegający na nadaniu cech ludzkich przedmiotom, roślinom, zwierzętom lub ideom, 2. drwina, złośliwość lub szyderstwo ukryte w wypowiedzi pozornie aprobującej, nadawanie wypowiedzi odwrotnego sensu w stosunku do tego, co wynika ze znaczenia użytych słów, na przykład w celu ośmieszenia poglądów czy cech rozmówcy lub pokazania dystansu wobec osób czy zjawisk
R1Qeth0tOwDzp
Nazwa środka stylistycznego. Przykład z wiersza. Funkcja, jaką pełni w wierszu. ironia. (Uzupełnij). (Uzupełnij). personifikacja. (Uzupełnij). (Uzupełnij).
Zwróć uwagę na to, w jaki sposób Szymborska pisze o Mądrości, Harmonii, Pięknie, Dobru, Nagiej Prawdzie.
Wykorzystaj cytaty i wyjaśnij, jak rozumiesz, że: „Mądrość kulawa z cierniem wbitym w piętę? Harmonia rozrywana przez wzburzone wody? Piękno z niepowabnymi w środku jelitami i Dobro – po co z cieniem, jeśli go wcześniej nie miało. [...] Prawda Naga zajęta przetrząsaniem ziemskiej garderoby.” Pamiętaj, Platon twierdził, że cnoty są zdrowym stanem duszy, jej pięknem i siłą, natomiast małoduszność jest jej plagą, brzydotą i chorobą. Zastanów się, jak Szymborska patrzy na wartości opisane przez Platona.
Polecenie 4
Opisz, w jakim celu Wisława Szymborska w swoim wierszu odwołuje się do koncepcji Platona o Bycie Idealnym?
Rsuo1EPBpfbfR
(Uzupełnij).
Polecenie 5
Platon uważał, że dążenie do wiedzy można połączyć z wiarą (w bogów). Dziś coraz mocniej podważa się możliwość pogodzenia zdobyczy rozumu z wiarą religijną. Przedstaw swoje zdanie na ten temat.
R1aoalb42woNW
(Uzupełnij).
Polecenie 6
Twardo po ziemi stąpający materialista czy dążący do wzniosłych wartości idealista? Opisz, która postawa jest ci bliższa.
R1UTlbOIRoLUi
Miejsce na notatki
Byt Idealny w filozofii Platona
RTkJPx0ASaKz91
Obraz przedstawia duży wazon z dużym bukietem dwunastu słoneczników. Kwiaty słoneczników są w różnych stadiach rozwoju. Mają nienaturalnie jak na te kwiaty powyginane łodygi. Całość obrazu jest jasna, przeważają różne odcienie żółci, które kontrastują z chłodnym tłem niebieskiej ściany. Tło podzielone jest na dwie części. Dolna – znacznie mniejsza – jest żółta, przedstawiona została na niej tylko spodnia część wazonu, natomiast kwiaty w całości mieszczą się na górnej – błękitnej – części tła.
Vincent van Gogh, Martwa natura: wazon z dwunastoma słonecznikami, styczeń 1889
Źródło: Philadelphia Museum of Art, domena publiczna.
Byt Idealny to pojęcie, podobnie jak inne występujące w utworze: „Mądrość”, „Harmonia”, „Piękno”, „Dobro”, „Prawda”, pojawia się często w pismach Platona. Jest kluczowe dla jego filozofii, która wyodrębnia świat idei i stawia go nad światem materii. Idee wyprzedzają rzeczy i kształtują je. Bez idei nie byłoby rzeczy. To, co poznajemy zmysłami: wzrokiem, słuchem czy powonieniem, jest jedynie odbiciem rzeczywistości prawdziwej, idealnej. Wszelkie dzieła sztuki są cieniem idei piękna, bez której zresztą by nie powstały. Prawdziwą wartość ma nie konkret, przykładowo Słonecznikivan Gogha, ale idea piękna „kierująca” ręką artysty. Idea nie jest jednak synonimem zwykłego natchnienia, to swoisty wzór, przedziwna matryca, źródło kształtu materii.
Dla przykładu: każdy narysowany kwadrat jest odbiciem idei kwadratu. Wielkość kwadratu może się zmieniać podobnie jak kolory, które posłużą do jego narysowania. Zawsze jednak będzie to prostokąt o bokach równej długości.
RFC9fmFi15JK3
Obraz przedstawia duży czarny kwadrat. Jest on obramowany niewielkim, jasnym tłem o kształcie kwadratu.
Kazimierz Malewicz, Czarny kwadrat na białym tle, 1914-1915 (1929)
Źródło: domena publiczna.
R3k8d4l4orpHg
Obraz przedstawia nieco nachylony w prawą stronę biały kwadrat znajdujący się na jasnym tle.
Kazimierz Malewicz, Kompozycja suprematyczna: białe na białym, 1918
Źródło: domena publiczna.
Słownik
artefakt
artefakt
wytwór pracy człowieka
spoufalić się
spoufalić się
być z kimś w bliskich, swobodnych kontaktach
alegoria
alegoria
(gr. allēgoría – mówić w przenośni, obrazowo) – postać, idea lub wydarzenie, które poza dosłownym sensem mają również stałe i umowne znaczenie przenośne, w przeciwieństwie do symbolu, przesłanie alegorii jest zazwyczaj jednoznaczne; odczytanie znaczenia alegorycznego wymaga pewnej erudycji wychodzącej poza prostą znajomość języka, np. kobieta z wagą i przepaską na oczach jest alegorią sprawiedliwości
dialektyka
dialektyka
(łac. dialectica) w filozofii starożytnej terminu używano na określenie sztuki dyskutowania, zwłaszcza umiejętności dochodzenia do prawdy przez ujawnianie i przezwyciężanie sprzeczności w rozumowaniu przeciwnika (sofiści, Platon, Arystoteles) lub na oznaczenie logiki (stoicy)
