Samorząd terytorialny i jego tradycje

Funkcjonowanie samorządu na terenie państwa można uznać za wskaźnik poziomu demokracji w tym kraju. Im więcej form samorządu występuje na terenie państwa, tym wyższy poziom demokratyzacji życia. Obywatele dzięki temu mogą w znacznym stopniu partycypować w życiu politycznym, gospodarczym, społecznym i kulturalnym państwa oraz jego organów, mając świadomość, że wpływają na podejmowane decyzje. Dlatego istotne jest, by od najmłodszych lat przygotowywać dzieci i młodzież do aktywnego uczestnictwa w szeroko rozumianym samorządzie. Każdy z nas jest elementem jakiegoś samorządu. Tylko od nas zależy, czy zaangażujemy się w jego funkcjonowanie, czy też pozwolimy, by inni robili to za nas.

Czym jest samorząd?

Pojęcie samorządu wywodzi się od niemieckiego słowa Selbstverwaltung, oznaczającego samodzielny zarząd przez organy władzy nad sprawami, które nie podlegają administracji państwowej. Zarząd ten jest realizowany przez lokalną administrację, będącą elementem decentralizacji władzy w państwie. Administracja lokalna jest wyłaniana w wyborach. Biorą w nich udział mieszkańcy danego obszaru, którzy z mocy prawa są członkami danej społeczności lokalnej – gminy, powiatu lub województwa.

Mieszkańcy danej jednostki samorządowej stanowią o jej funkcjonowaniu, mogą wpływać na sprawy lokalne leżące w kompetencjach danego samorządu. W ten sposób jest realizowana idea samorządności, czyli samodzielnego rozwiązywania problemów przez mieszkańców danej jednostki samorządowej i ponoszenia z tego powodu określonej odpowiedzialności. Samorząd ma osobowość prawną, jego działalność podlega nadzorowi ze strony organów administracji centralnej.

W strukturze państwa demokratycznego samorząd terytorialny odgrywa kluczową rolę w urzeczywistnianiu zasady pomocniczości (subsydiarności), zgodnie z którą decyzje powinny być podejmowane jak najbliżej obywateli. Oznacza to, że wspólnoty lokalne mają prawo i obowiązek samodzielnie zarządzać swoimi sprawami, a panstwo interweniuje jedynie wtedy, gdy jest to konieczne. 

Zasady te znajdują umocowanie konstytucyjne w artykułach 15 i 16, które stanowią fundament organizacji terytorialnej państwa i samodzielności samorządu. 

Rz0Lk8q7ZA61n

Na pierwszym planie ilustracji umieszczona została waga uginająca się po lewej stronie pod figurą mężczyzny ubranego w garnitur i pokolorowanego na kolor czerwony. Pod stopami mężczyzny widać napis: "WŁADZA CENTRALNA". Za mężczyzną widać budynek o owalnym kształcie z powieszoną na szczycie flagą o barwach biało‑czerwonych. Z prawej strony ilustracji przedstawiona jest druga część wagi unosząca się do góry. Widnieje nad nią napis: "samorząd terytorialny" oraz grupa osób w kolorze czerwonym stojących na tle budynku w kształcie prostokąta.

Administracja i samorząd powszechny

Wśród teoretyków ustroju toczy się spór o definicję administracji. Najprościej można powiedzieć, że jest to zarządzanie sprawami publicznymi, realizowane przez organy centralne oraz terenowe działające na wszystkich szczeblach organizacji państwa. Wyróżnia się dwa modele administracji: centralistyczny i zdecentralizowany.

Centralizacja

W modelu centralistycznym większość decyzji zarezerwowana jest dla organów centralnych, pozostałe zaś powierzone są podporządkowanym im organom terenowym. Przyjęło się nazywać takie organy administracją rządową. Skrajnym wariantem tego modelu był napoleoński system administracji, w którym centrum bezpośrednio kierowało administracją krajową do najniższego szczebla włącznie.

Decentralizacja

Model decentralistyczny polega na przekazaniu kompetencji organom (kolegialnym) pochodzącym z wyboru i odpowiedzialnym przed miejscowymi wspólnotami, a jednocześnie poddanym kontroli władz centralnych. Instytucję tę nazywa się samorządem terytorialnym.

Między tymi dwoma przeciwstawnymi modelami administracji istnieje wiele rozwiązań pośrednich, np.:

• rozwój administracji rządowej tylko na wyższych szczeblach podziału państwa;

• dublowanie na tym samym szczeblu administracji rządowej samorządu terytorialnego z rozdzieleniem wzajemnych kompetencji;

• zespalanie administracji rządowej z samorządem (na tym samym szczeblu);

• wyodrębnianie wśród kompetencji samorządu zadań administracji rządowej oraz kontrolowanie ich wykonania i/lub kierowanie nim przez centrum.

Dekoncentracja

Innym zagadnieniem jest koncentracja bądź dekoncentracja zadań (kompetencji). Koncentracja w administracji oznacza skupienie większości zadań w obrębie jednego organu tego samego szczebla, a dekoncentracja – rozdzielenie ich między większą ich liczbę. Na szczeblu centralnym regułą jest większa specjalizacja zadań, które podzielone są zazwyczaj między kilkanaście (rzadziej kilkadziesiąt) działów (resortów) z osobnymi szefami i pionami urzędniczymi. Na szczeblu terenowym zadania kilku resortów mogą być skoncentrowane w jednym (często jednoosobowo kierowanym) organie służbowo (merytorycznie) podległym kilku zwierzchnikom w centrali. Z reguły konieczne jest wydzielenie samodzielnych pionów administracji z własnymi kierownikami podległymi właściwym szefom resortów centralnych i działających w ramach osobnych okręgów niepokrywających się z zasadniczym podziałem administracyjnym państwa.

Modele samorządu

Istnieje również istotne zróżnicowanie modeli samorządu. Najczęściej spotykane to europejski (kontynentalny) i anglosaski.

Rodzaje samorządów

Samorząd może przyjmować różne formy, w zależności od potrzeb i sytuacji prawnej. Wyróżniamy kilka sposobów klasyfikowania samorządu:

Podział ten pokazuje, że zasada samorządności w Polsce nie dotyczy wyłącznie podziału terytorialnego, lecz także różnych obszarów życia społecznego i zawodowego.

Mnogość instytucji samorządowych w kraju jednoznacznie wskazuje na ich ważną rolę w funkcjonowaniu państwa. Pozwalają one podejmować liczne zadania, których nie byłyby w stanie zrealizować organy administracji państwowej. Idea samorządności umożliwia przeprowadzenie procesu decentralizacji władzy publicznej oraz pozwala obywatelom na swobodną działalność w ich środowisku lokalnym.

Samorząd terytorialny w Polsce

Samorząd terytorialny w Polsce funkcjonuje od 8 marca 1990 roku, kiedy został utworzony na mocy ustawy na poziomie gminy. Następnie od 1 stycznia 1999 roku, na podstawie Konstytucji RP z 2 kwietnia 1997 roku, wprowadzony został samorząd na poziomie powiatu i województwa samorządowego. Wiązało się to z reformą podziału terytorialnego państwa, w której 49 małych województw zastąpiono 16 dużymi województwami. Dzięki temu od 1999 roku w Rzeczypospolitej funkcjonuje trójstopniowy model samorządu terytorialnego.

Cechą organów samorządowych w RP jest to, że pochodzą z wyborów, które są powszechne, równe, bezpośrednie i odbywają się w głosowaniu tajnym na terenie danej jednostki samorządowej.

Samorząd w Polsce doczekał się nawet swojego święta, które przypada na 27 maja. Obchodzimy wtedy Dzień Samorządu Terytorialnego. - ustanowiony na pamiątkę pierwszych w pełni wolnych wyborów samorządowych z 1990 roku. Data to symbolizuje odrodzenie polskiej samorządności po okresie centralnego zarządzania i jest okazją do podkreślenia roli wspólnot lokalnych w kształtowaniu demokracji, aktywności obywatelskiej i rozwoju lokalnego. To dzień, w którym warto przypomnieć, że samorząd to nie tylko władze gminy, powiatu i województwa  - to przede wszystkim mieszkańcy, którzy współdecydują o sprawach swojej małej ojczyzny.

Idea samorządu terytorialnego ma silne podstawy prawne - jego funkcjonowanie opiera się zarówno na konstytucji, jak i na szeregu ustaw szczegółowych regulujących poszczególne szczeble samorządu. Każdy  tych aktów prawnych określa odrębny poziom organizacji lokalnej władzy i zakres jej kompetencji. Przyjrzyj się zestawieniu, aby zrozumieć jak kształtowały się podstawy prawne samorządu gminnego, powiatowego i wojewódzkiego oraz  w jaki sposób Polska  włączyła się w europejskie standardy samorządności.

Organy samorządu terytorialnego w Polsce mają zagwarantowaną prawem niezależność działania od władz centralnych. Rząd nie może ingerować w rozstrzygnięcia gmin, powiatów i województw, które mieszczą się w granicach ich ustawowych kompetencji. Istnieje jednak pewien rodzaj nadzoru, który funkcjonuje w Polsce – jest to nadzór nad organami samorządowymi na podstawie kryterium zgodności z prawem. Organami takiego nadzoru są: Prezes Rady Ministrów, wojewodowie, a w zakresie gospodarki finansowej - regionalne izby obrachunkowe.

Wojewoda - podstawowy organ nadzoru

Wojewoda, jako przedstawiciel rządu w województwie, sprawuje nadzór nad działalnością jednostek samorządu terytorialnego (JST) pod względem zgodności z prawem. W ciągu 30 dni od doręczenia uchwały wojewoda może stwierdzić jej niezgodność z konstytucją, ustawą lub rozporządzeniem. W takim przypadku wydaje rozstrzygnięcie o stwierdzeniu nieważności uchwały, co powoduje wstrzymanie jej wykonania.

Decyzja wojewody nie jest ostateczna. Organ jednostki samorządu terytorialnego, który wydał unieważniony akt prawa, może złożyć skargę na rozstrzygnięcie nadzorcze do sądu administracyjnego. Rozwiązanie takie służy gwarancjom niezależności samorządów terytorialnych od centralnych władz państwowych.

Po upływie 30 dni od doręczenia uchwały wojewoda nie może już orzec o jej nieważności. Ma prawo jednak wystąpić do sądu administracyjnego z wnioskiem o uznanie jej za niezgodną z prawem. Jeśli z kolei wojewoda stwierdzi „nieistotne naruszenie prawa” w akcie prawa lokalnego, nie unieważnia go, ale ogranicza się do stwierdzenia nieprawidłowości.

Nadzór regionalnych izb obrachunkowych - nadzór wyspecjalizowany 

W zakresie gospodarki finansowej oraz zamówień publicznych organem nadzoru nie są już wojewodowie, ale regionalne izby obrachunkowe (RIO). Organy samorządowe zobowiązane są do dostarczania im uchwał budżetowych oraz składania wyjaśnień na temat lokalnych finansów. Regionalna izba obrachunkowa może stwierdzić niezgodność budżetu gminy, powiatu lub województwa z prawem i wydać orzeczenie o jego nieważności. W przypadku nieprzyjęcia przez organ stanowiący samorządu terytorialnego uchwały budżetowej na dany rok do końca stycznia, izba sama ustala budżet danej jednostki. Izby kontrolują także kwartalne sprawozdania jednostek samorządowych z wykonania budżetu.

Ponadto co najmniej raz na cztery lata, regionalne izby obrachunkowe przeprowadzają kompleksową kontrolę gospodarki finansowej każdej gminy, każdego powiatu i każdego województwa. Inspektorzy izb sporządzają wówczas wystąpienia pokontrolne. Są to sprawozdania z przeprowadzonych kontroli, przekazywane kontrolowanym podmiotom. Zawierają one uwagi inspektorów oraz zalecenia, jakie zdaniem izby jednostka samorządu terytorialnego powinna wykonać.

W Polsce funkcjonuje 16 regionalnych izb obrachunkowych. Każdą z nich kieruje kolegium składające się z prezesa, jego zastępcy oraz pozostałych członków. Wszyscy oni są powoływani przez Prezesa Rady Ministrów, choć nominacje poprzedzone są konkursami. Kolegia izb podlegają nadzorowi ministra odpowiedzialnego za administrację publiczną, na podstawie kryterium zgodności z prawem.

Schemat przedstawia podstawowe zadania i zakres kontroli regionalnych izb obrachunkowych wobec samorządu terytorialnego.

Prezes Rady Ministrów - kompetencje nadzorcze o charakterze nadzwyczajnym

Prezes Rady Ministrów sprawuje nadzór nad jednostkami samorządu terytorialnego wyłącznie w trybie nadzwyczajnym i wyłącznie w zakresie zgodności z prawem. Może zawiesić organy JST i ustanowić zarząd komisaryczny, jeżeli organy te rażąco naruszają prawo, nie wykonują ustawowych zadań lub są trwale niezdolne do działania. Premier może także zwrócić się do sejmu z wnioskiem o rozwiązanie organu stanowiącego JST, gdy jego działalność w sposób uporczywy narusza prawo lub uniemożliwia realizację zadań publicznych. Nie prowadzi natomiast bieżącego nadzoru - ten należy do wojewody i regionalnych izb obrachunkowych.

Wybory samorządowe to jeden z najważniejszych momentów w życiu lokalnych wspólnot. To wtedy mieszkańcy decydują, komu powierzą zarządzanie swoją gminą, powiatem czy województwem.                                                                  Zapoznaj się z filmem, który pokazuje jak w praktyce wygląda wybór władz samorządowych, kto może w nich uczestniczyć oraz dlaczego warto korzystać z tego prawa - bo od decyzji lokalnych często zależy jakość naszego najbliższego otoczenia.

Rg1htI14csuma

Film prezentujący sposób głosowania w wyborach samorządowych

Film prezentujący sposób głosowania w wyborach samorządowych

Film dostępny pod adresem /preview/resource/Rg1htI14csuma

Film prezentujący sposób głosowania w wyborach samorządowych

R1DIpcHWHyK3Y

Na zdjęciu przedstawiono wejście do jednej z obwodowych komisji wyborczych w wyborach lokalnych. Na filarze budynku wisi tablica z nazwą i numerem komisji. Na drugim filarze wiszą 2 flagi Polski.

Podsumowanie

Samorząd terytorialny jest jednym z filarów demokracji w Polsce, opartym na decentralizacji i przekonaniu, że to mieszkańcy najlepiej znają i potrafią rozwiązywać sprawy swojej wspólnoty. Konstytucja i ustawy gwarantują im szeroką samodzielność, a jednocześnie zapewniają przejrzysty, ograniczony do legalności mechanizm nadzoru państwa.                                                                Wybory samorządowe i inne formy udziału obywateli w życiu lokalnym sprawiają, że ta samodzielność nie jest tylko konstrukcją prawną, lecz realnym narzędziem wpływu. Dzięki temu mieszkańcy nie tylko obserwują działania władz, lecz także współtworzą kierunek rozwoju samej gminy, powiatu czy województwa - codziennie potwierdzając znaczenie lokalnej demokracji.                                                                                        

Słownik