Życie społeczne i gospodarcze w Grecji i Rzymie
Nihil difficĭleNihil difficĭle: Poznać przyszłość - starożytne wyrocznie, wieszczowie i wieszczki
Przepowiadanie przyszłości z wieszczych znaków podejmowano już w odległej starożytności. Czarownicy, wróżbici i astrologowie występowali we wszystkich znanych kulturach starożytnych. Nie dziwi zatem fakt, że Grecy i Rzymianie również radzili się wyroczni w podejmowaniu działań, a robili to zarówno na płaszczyźnie prywatnej, jak i politycznej.
Starożytni Grecy wierzyli, że bogowie zsyłają znaki, które właściwie odczytane przez człowieka pozwalają mu postąpić zgodnie z wolą bóstwa, a nawet przewidzieć przyszłość. Sztuką wróżbiarską, zwaną przez Greków manteia zajmowli się wróżbici i wieszczki urzędujący w wyroczniach. Cieszyli się oni ogromnym zaufaniem i uznaniem całego społeczeństwa.
W poematach HomeraHomera, poznajemy imiona kilu z nich. Byli to: TejrezjaszTejrezjasz, KalchasKalchas i córka Priama, KassandraKassandra.
Do znaków zewnętrznych zaliczano: pioruny, błyskawice, trzęsienia ziemi, katastrofy, sny, lot ptaków i ich głosy, wnętrzności zwierząt ofiarnych, słowa, kichanie itd. Każda z tych wróżb należała do osobnej kategorii.
Mapa myśli.
Elementy należące do kategorii Kategorie wróżb
· Nazwa kategorii: ornitomancja
· Nazwa kategorii: alektryomancja
· Nazwa kategorii: ichtyomancja
· Nazwa kategorii: hieroskopia
· Nazwa kategorii: pyromancja
· Nazwa kategorii: hydromancja
· Nazwa kategorii: kleromancja
· Nazwa kategorii: kledomancja
· Nazwa kategorii: chiromancja
· Nazwa kategorii: arytmomancja
Koniec elementów należących do kategorii Kategorie wróżb
Elementy należące do kategorii ornitomancja
· Nazwa kategorii: gr. ornis, ornithos – ptak
· Nazwa kategorii: wróżenie z lotu ptaków, zwłaszcza drapieżnych odgrywały w Grecji dużą rolę; uważano, że ptaki bujające w przestworzach sąpośrednikami między bogami a ludźmi
Koniec elementów należących do kategorii ornitomancja
Elementy należące do kategorii alektryomancja
· Nazwa kategorii: gr. alektoris – kura
· Nazwa kategorii: wróżenie z zachowania kur podczas jedzenia
Koniec elementów należących do kategorii alektryomancja
Elementy należące do kategorii ichtyomancja
· Nazwa kategorii: gr. ichthis – ryba
· Nazwa kategorii: wróżby ze sposobu pływania ryb; również gady i płazy zaliczali Grecy do objawiających ludziom wolę bóstw
Koniec elementów należących do kategorii ichtyomancja
Elementy należące do kategorii hieroskopia
· Nazwa kategorii: gr. hieroskopeia – wróżenie z wnętrzności
· Nazwa kategorii: wróżenie z wnętrzności zwierząt przez poszukiwanie w nich szczególnych znaków boskich; najskrupulatniej wieszczek badał wątrobę
Koniec elementów należących do kategorii hieroskopia
Elementy należące do kategorii pyromancja
· Nazwa kategorii: gr. pyr – ogień
· Nazwa kategorii: wróżenie z ognia, polegające na wyciąganiu wniosków ze sposobu palenia się drew, ofiary lub kadzidła, kosmyka włosów etc.
Koniec elementów należących do kategorii pyromancja
Elementy należące do kategorii hydromancja
· Nazwa kategorii: gr. hydor – woda
· Nazwa kategorii: wróżenie z wody; odbywało się ono nad źródłami, do których wrzucano kawałki drwa lub włosy, a następnie obserwowano ich ruchy
Koniec elementów należących do kategorii hydromancja
Elementy należące do kategorii kleromancja
· Nazwa kategorii: wróżenie z kamyczków lub kostek do gry lub z ruchów pierścienia zwisającego na nitce
· Nazwa kategorii: gr. kleros – przedmiot do losowania (kamyk)
Koniec elementów należących do kategorii kleromancja
Elementy należące do kategorii kledomancja
· Nazwa kategorii: gr. kledon – krzyk, wzywanie
· Nazwa kategorii: wróżenie z odruchowych czynności człowieka, wykonywanych nieświadomie, z przypadkowo wypowiedzianych słów czy zdań, z oderwanych słów usłyszanych na ulicy
Koniec elementów należących do kategorii kledomancja
Elementy należące do kategorii chiromancja
· Nazwa kategorii: gr. cheir – ręka
· Nazwa kategorii: wróżenie z linii dłoni
Koniec elementów należących do kategorii chiromancja
Elementy należące do kategorii arytmomancja
· Nazwa kategorii: gr. arithmos – liczba
· Nazwa kategorii: wróżenie z cyfr i liczb
Koniec elementów należących do kategorii arytmomancja
Szczególną rolę przypisywano wróżeniu ze snu – onejromancji (gr. oneiros – sen). Prorocze sny zsyłał bóg sztuki lekarskiej AsklepiosAsklepios w swoich sanktuariach – asklepiejonach, a jego kapłani dokonywali ich interpretacji, by chory mógł się poddać właściwej kuracji. Z kolei nekromancja (gr. nekrós – zmarły; wywoływanie dusz ludzi zmarłych przy ich grobach za pomocą zaklęć magicznych) pomagała uzyskać od zmarłego wiedzę o przyszłych losach danej osoby. Po to właśnie OdysOdys udaje się do kraju KimeryjczykówKimeryjczyków. W zaświatach spotyka duszę mitycznego wróżbity Tejrezjasza, który udziela mu rad i przepowiedni dotyczących powrotu do ItakiItaki.
Dużą popularnością cieszyły się wyrocznie, które znajdowały się przy świątyniach. Zdarzało się, że do znanych wyroczni wysyłano oficjalne poselstwa.
Mapa interaktywna prezentuje najważniejsze wyrocznie starożytnej Grecji i Rzymu. Zapoznaj się z nimi a następnie wykonaj zadania.
Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DFXPHJVF8
Mapa interaktywna przedstawiająca starożytną Europę z oznaczeniem najważniejszych wyroczni starożytnej Grecji i Rzymu. Po prawej stronie panel z opisami wyroczni oraz grafikami. Wyrocznia Apollina w Delfach Najsłynniejszą, nie tylko w Grecji, była wyrocznia w Delfach z wieszczką - kapłanką Pytią. Początkowo powierzano tę funkcję młodej dziewczynie, z czasem przejęły ją kobiety starsze; wybierano na Pytię kobietę pięćdziesięcioletnią, pochodzącą z zacnej rodziny, występowała jednak dla zachowania tradycji podczas pełnienia swych obowiązków w strojach, jakie nosiły młode dziewczęta. Pytania zadawano kapłanom, ustnie lub na piśmie, te z kolei oni przedstawiali Pytii. Przed udzieleniem odpowiedzi obowiązywał Pytię post i rytualna kąpiel w źródle Kastalskim. Następnie zasiadała na trójnogu, odurzana dymem palonych liści wawrzynu, a więc drzewa poświęconego opiekunowi wyroczni - Apollinowi. Tradycja przekazuje, że w trans wprowadzały ją także skalne wyziewy, wydobywające się ze szczeliny, która była w podziemiu świątyni. Pytia, będąc w transie wypowiadała urywane, nie zawsze zrozumiałe zdania, a kapłani układali z nich odpowiedzi w rytmie heksametru. W epoce hellenistycznej udzielano odpowiedzi w prozie. Oczywiście w wielu wypadkach, zwłaszcza gdy chodziło o sprawy państwowe czy społeczne, kapłani odpowiednio dostosowywali odpowiedzi do sytuacji dobrze im znanej; mieli bowiem rozrzuconą własną służbę informacyjną i orientowali się dobrze w sytuacji politycznej i stosunkach społecznych. Pod tekstem jest ilustracja. Obraz przedstawia przygarbioną młodą kobietę w brązowo czerwonych szatach częściowo zarzuconych na jej głowę siedzącą na wysokim trójnogim stołku. Okadzona jest dymem wydobywającym się ze szczeliny w ziemi. W prawej ręce trzyma naczynie, a w lewej gałązkę z liśćmi. Źródło do ilustracji: John Collier, Kapłanka w Delfach, 1891 r., Galeria Sztuki Południowej Australii, Adelaida, Australia, źródło: wikimedia.org, domena publiczna Wyrocznia Zeusa w Dodonie Najstarszą grecką wyrocznią była wyrocznia Zeusa w Dodonie, gdzie kapłani formułowali wróżby wsłuchując się w szum liści świętego dębu, w szum wody źródła u stóp dębu i w dźwięki brązowej misy, ustawionej w pobliżu na kolumnie. Obok, na drugiej kolumnie, był posążek chłopca, który uderzał w kolumnę prętem, który poruszał się pod wpływem podmuchu wiatru. Z tonów, jakie rozbrzmiewały, potrafili kapłani odczytać wróżbę. Pod tekstem zdjęcie ruin, przy których rosną dęby. Źródło do ilustracji: Ruiny świątyni Zeusa w Dodonie z charakterystycznym drzewem dębu – symbolem wyroczni Zeusa, źródło: wikimedia.org, CC BY‑SA 4.0, fotograf: Cosal Wyrocznia Asklepiosa w Epidauros W Epidauros działała wyrocznia boga Asklepiosa, gdzie zwracano się po poradę z dziedziny medycyny. Leczono pacjentów stosując tzw. incubatio - ułożenie się do snu, w którym miało przyjść uzdrowienie. Wierzono, że kapłani - asklepiadzi są wykonawcami woli Asklepiosa, że wyjaśniają jego wolę i dzięki temu znają sposoby uzdrawiania. Uzdrowienie - miało przyjść podczas snu albo chorzy mieli „prorocze” sny, opowiadali je kapłanom, a ci tłumaczyli je znając wolę Asklepiosa i dawali chorym odpowiednie porady. Pod tekstem fotografia, która przedstawia posąg umięśnionego mężczyzny w sile wieku. Ma on gęste kręcone włosy i brodę. Ubrany jest w szatę przerzuconą przez jedno ramię. Lewy bark podparty ma grubą laską, po której wspina się wąż. Źródło do ilustracji: Posąg Asklepiosa, Muzeum w Epidauros, Grecja, źródło: wikimedia.org, CC BY 3.0, fotograf: Michael F. Mehnert” Wyrocznia Apollina w Kume Rolę greckich wyroczni spełniały w pewnym stopniu w Rzymie księgi sybillińskie, urzędowy zbiór przepowiedni, odnoszący się do spraw państwowych. Imię Sybilla nadawano wieszczkom i kapłankom w miastach greckich (m,in, w Delfach). Platon mówi o jednej Sybilli, w Rzymie Warron o dziesięciu. Bo były też Sybille italskie, a najsłynniejszą była Sybilla w Cumae w Kampanii; według legendy czy tradycji król Tarkwiniusz Stary miał kupić za wysoką cenę część jej przepowiedni. Zbiór ten miał stanowić urzędowy zbiór proroctw przechowywany w świątyni Jowisza na Kapitolu. Kiedy w 83 r. p.n.e. zbiór ten spłonął sporządzono nowe księgi przepowiedni, które specjalne poselstwa przywiozły z różnych wyroczni i z Sycylii. Nowe księgi proroctw złożono w świątyni Apollina na Palatynie. Z ksiąg tych nic się nie zachowało. Gdy senat podejmował jakieś nowe przedsięwzięcie, gdy groziła wojna lub jakieś inne niebezpieczeństwo, kapłani zwani sacerdotes lub interpretes Sybillini, zrzeszeni w kolegium złożonym z 10 potem 15 członków mieli dostęp do tych ksiąg i zadaniem ich było na żądanie senatu, w obecności wyższych urzędników, znaleźć w przepowiedniach odpowiednie rady i wskazówki. Pod tekstem zdjęcie wejścia do wąskiej groty pokrytej mchem. Źródło do ilustracji: Grota Sybilli Kumańskiej, 2006 r. (rok wykonania fotografii), Kume, Włochy, źródło: wikimedia.org, CC BY 3.0, fotograf: Bobbylamouche
W Rzymie żadna ważniejsza czynność, czy to w życiu prywatnym, czy publicznym, nie mogła się obejść bez wróżb. Wynikało to z lęku przed bogami i chęci upewnienia się, czy będą oni sprzyjać ludzkim przedsięwzięciom.
Rzymianie stworzyli własny, rozbudowany system przepowiadania przyszłości, czerpiąc często inspirację od swoich sąsiadów — EtruskówEtrusków oraz od Greków. Szczególnie u Etrusków sztuka wróżenia osiągnęła wysoki poziom rozwoju. Choć Rzymianie przejęli wiele z tych praktyk, to jednak nadali im odmienny charakter.
W Grecji wszelkie kwestie związane z wróżbami należały do wyłącznej kompetencji kapłanów i wyroczni. W Rzymie natomiast wróżenie było bardziej powszechne — w sprawach prywatnych, rodzinnych czy gospodarczych mógł się nim zajmować każdy obywatel, zazwyczaj gospodarz domu lub ktoś z rodziny. W sprawach publicznych odpowiedzialność ta spoczywała na urzędnikach państwowych. Oprócz tego istniała w Rzymie osobna grupa kapłanów‑wróżbitów — augurów i haruspików.
Szczególną rolę pełniły auspicja przeprowadzane przez augurów na żądanie urzędnika w szczególnych okolicznościach, np. przed objęciem urzędu przez konsulów lub przed zwołaniem komicjówkomicjów. Początkowo augurowie obserwowali lot dzikich ptaków (auspicia ex avibus), potem zachowanie świętych kur podczas jedzenia (auspicia ex tripudiis).
Haruspikowie byli prywatnymi wróżbitami, najczęściej pochodzenia etruskiego, którzy przepowiadali przyszłość na podstawie wnętrzności zwierząt ofiarnych, dokonywali interpretacji nadzwyczajnych zjawisk (prodigia) i ustalali, jak można przebłagać gniew bogów.
Oprócz wieszczów w starożytnych społeczeństwach funkcjonowali również magowie. Magia starożytna miała charakter ogólnonarodowy. Mieszały się w niej pierwiastki egipskie, greckie, perskie, hebrajskie i rzymskie. Profesjonalni magowie uczyli się magii latami. Nie była to objawiona moc, czy talent dziedziczny, ale wyuczona profesja. Składała się na nią wiedza z zakresu astronomii, farmakologii, botaniki, geologii, onejromancji oraz znajomości języków obcych. Istniały szkoły magii, gdzie swe umiejętności mistrzowie przekazywali adeptom. Wiedza przekazywana była ustnie; nie zachował się żaden podręcznik magii. Zachowane księgi magiczne, to zbiór zaklęć i procedur zrozumiały dla już wykształconego i doświadczonego maga. Magii uczono najczęściej w Egipcie, ale też w Indiach i Babilonii. Czasami czytamy, że magii nauczali też bogowie.
Jednym ze źródeł ciekawych informacji o wróżbiarstwie w Rzymie jest dialog CyceronaCycerona zatytułowany De divinatione. Przeczytaj jego fragment, a następnie wykonaj ćwiczenie.
De divinatione, ks. I, 2.NecNec unumunum genusgenus est divinationisdivinationis publicepublice privatimprivatimqueque celebratumcelebratum. NamNam, utut omittamomittam ceterosceteros populospopulos, nosternoster quamquam multamulta genera complexus estcomplexus est! PrincipioPrincipio huiushuius urbisurbis parensparens RomulusRomulus non solumnon solum auspicatoauspicato urbem condidissecondidisse, sedsed ipseipse etiametiam optimusoptimus auguraugur fuissefuisse traditurtraditur. DeindeDeinde auguribus etet reliquireliqui regesreges usiusi, et exactisexactis regibus nihilnihil publicepublice sinesine auspiciisauspiciis nec domidomi nec militiaemilitiae gerebaturgerebatur. CumCumqueque magnamagna visvis videreturvideretur esse et impetriendisimpetriendis consulendisconsulendisqueque rebusrebus et monstrismonstris interpretandisinterpretandis acac procurandisprocurandis inin haruspicumharuspicum disciplinadisciplina, omnemomnem hanc exex EtruriaEtruria scientiamscientiam adhibebantadhibebant, nene genus esset ullumullum divinationis neglectumneglectum abab iisiis videretur.
Źródło: Marcus Tullius Cicero, De divinatione, ks. I, 2., Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu). Cytat za: https://www.thelatinlibrary.com/cicero/divinatione1.shtml.
Tłumaczenie
Zarówno w życiu publicznym, jak i prywatnym stosowano bynajmniej nie jeden tylko sposób wróżenia. przecież pominąwszy nawet inne narody, jakże wiele sposobów zna sam tylko nasz naród! Oto podania mówią, że na samym początku Romulus, ojciec naszego miasta, nie tylko założył je po zasięgnięciu wróżby z ptaków, lecz że i sam był doskonałym augurem. Potem radzili się augurów także inni królowie, a po wypędzeniu królów nie załatwiono bez wróżb z ptaków żadnej sprawy publicznej ani w czasie pokoju, ani podczas wojny. Gdy zaś nabrano przekonania, że w uzyskiwaniu dobrych wróżb i w zabieganiu o nie, jako też objaśnianiu oznak woli boskiej i odwracaniu wieszczb wielce skuteczna jest umiejętność haruspików, przejęto z Etrurii całą ich sztukę, ażeby nie wyglądało, że jakiś rodzaj wróżbiarstwa został zaniedbany.
Indeks górny M. T. Cyceron, Rozmowy tuskulańskie i inne pisma, przekł. Z. Cierniakowa, J. Śmigaj, W. Kornatowski, Warszawa 2010, s. 306. Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu) Indeks górny koniecM. T. Cyceron, Rozmowy tuskulańskie i inne pisma, przekł. Z. Cierniakowa, J. Śmigaj, W. Kornatowski, Warszawa 2010, s. 306. Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu)
Dla starożytnych Greków i Rzymian przyszłość nie była niewiadomą, lecz czymś, co można było odkryć, jeśli tylko znało się odpowiednie rytuały i potrafiło słuchać głosów bogów. Wróżbiarstwo łączyło sacrum z codziennością, boskość z polityką, obrzęd z decyzją. Dziś może się to wydawać anachroniczne, lecz pokazuje, jak głęboko zakorzeniona była potrzeba znalezienia sensu w świecie pełnym niepewności, potrzeba, która towarzyszy ludzkości do dziś.
Słownik łacińsko‑polski
przez
i, a
użyć, zastosować, wziąć
augur, wieszcz
po zaciągnięciu wróżb
wróżba z ptaków
ptak
celebrować, obchodzić
pozostały
obejmować, pojmować
zakładać
starać się o coś
gdy
o (kim? czym?)
następnie
nauka, wiedza, umiejętność
wróżenie, przeprowiednia
w czasie pokoju i w czasie wojny
z (kogo?, czego?)
i
także
wypędzać, wyrzucać
rodzaj
załatwiać, sprawować, postępować
haruspik, wieszczbiarz
ten, ta, to
usiłować, uzyskać
w
wyjaśniać, tłumaczyć
sam, we własnej osobie
ten, ten właśnie
wielki, znaczny
cud
cudowny znak
liczny
bowiem
że nie, żeby nie
i nie, nawet nie
zaniedbywać, lekceważyć, przeoczyć
nic trudnego
nic
nie tylko - lecz także
nasz
znak
pomijać, odrzucać
cały, wszystek
najlepszy, doskonały
rodzic, ojciec, matka, założyciel
lud, naród
początek
prywatnie, indywidualnie
odwracać złą wróżbę
nienaturalne zdarzenie, cud
publicznie, oficjalnie
jak, jakże
i, oraz
pozostały, reszta
król, władca
rzecz, sprawa
wiedza, umiejętność
lecz
bez
sen, wizja senna
być
zabobon
przekazywa, powierzać
wróżba z zachowania się kur
żaden
jeden
miasto
żeby, że
korzystać, radzić się (z abl.)
widzieć; w pass. wydawać się
siła, przemoc
Słownik pojęć
w mitologii greckiej - heros, bóg sztuki lekarskiej. Przedstawiany jako dojrzały, brodaty mężczyzna w długiej szacie, z laską owiniętą wężem i z czarą leków. Oddawano mu także cześć pod postacią świętego węża i składano w ofierze koguty
pisarz, polityk, dowódca wojskowy, filozof, mówca sądowy i kapłan rzymski. Jako mówca i pisarz, podziwiany nawet przez wrogów, już za życia odniósł wielki sukces. Współcześnie uważany za jedną z najważniejszych postaci w dziejach światowej literatury
starożytny region w środkowych Włoszech, odpowiadający w przybliżeniu dzisiejszej Toskanii, północnemu Lacjum i północno‑zachodniej Umbrii; zasiedlona przez Etrusków około 1000 roku p.n.e. W I w. p.n.e. cała Etruria została włączona do nowo powstałego Cesarstwa Rzymskiego, a Etruskowie otrzymali obywatelstwo rzymskie
lud zamieszkujący północną Italię od ok. VII w. p.n.e. Etruskowie stworzyli własną cywilizację, która dominowała w Italii aż do IV w. p.n.e., kiedy to uległa rozrastającemu się Rzymowi. W I w. p.n.e. cała Etruria została włączona do nowo powstałego Cesarstwa Rzymskiego, a Etruskowie otrzymali obywatelstwo rzymskie.
żyjący w VIII w. p.n.e. grecki pieśniarz wędrowny, śpiewak i recytator; ojciec poezji epickiej, twórca eposów Iliady i Odysei
grecka wyspa na Morzu Jońskim leżąca na zachód od półwyspu Peloponez. Według mitologii jej królem był Odys, bohater wojny trojańskiej
wróżbita z Myken i Megary, towarzyszył Grekom w wyprawie pod Troję
starożytne miasto w Afryce Północnej, założone w IX w. p.n.e. przez Fenicjan; ważny ośrodek handlowy i polityczny. W III i II w. p.n.e. między Kartaginą a Rzymem toczyły się trzy wojny zwane punickimi, o dominację nad Morzem Śródziemnym, zakończone zwycięstwem Rzymian. W wyniku wojen Kartagina została całkowicie zniszczona.
córka Hekuby i Priama, została obdarzona przez Apollina darem wróżenia, jednak nikt jej nie wierzył
lud w mitologii greckiej, który w czasie złotego wieku żył na północ od Grecji
w starożytnym Rzymie zgromadzenie ludu, najwyższa instytucja w państwie, wybierająca urzędników, stanowiąca prawo (głosowanie ustaw) i sądząca w sprawach najwyższych i natury politycznej
bogini lub boginie losu. W zależnosci od źródła różnie podawano ich pochodzenie: u Homera Mojrabyła jedna, u Hezjoda trzy. Nosiły imiona: Kloto (przędła nić życia), Lachesis (strzegła, aby nić się nie zerwała) i Atropos (przecinała nić życia). Rzymskimi odpowiednikami greckich Mojr były Parki
w mitologii greckiej król Itaki; heros; bohater homeryckich eposów Iliady i Odysei. Jest słynny z licznych zasług podczas wojny trojańskiej (m.in. jego pomysłem była budowa drewnianego konia) oraz swojej dziesięcioletniej tułaczki z Troi na Itakę
legendarny założyciel Rzymu, bliźniaczy brat Remusa
pojęcie odnoszące się do sfery świętości, religii i tego, co duchowe, przeciwstawiane sferze profanum, czyli tego, co codzienne i świeckie
żyjący w III/II w. p.n.e. wódz rzymski, w czasie II wojny punickiej w 202 r. p.n.e. zwycięzca Hannibala pod Zamą; dwukrotny konsul republiki rzymskiej
grecki wróżbita, którego bogowie ukarali ślepotą za wyjawienie ludziom ich tajemnic