Od „bałkańskiego kotła” do upadku Habsburgów, Hohenzollernów i Romanowów - rewolucje i wojna domowa w Rosji oraz zmiany w powojennym świecie
Podsumowanie
I wojna światowa rozegrała się w latach 1914–1918. Po jednej stronie stanęły państwa centralne, a po drugiej – ententa. Walki toczyły się na wielu frontach, między innymi we Francji, w Rosji, na Bałkanach i Bliskim Wschodzie. Zastosowano tam wiele nowych, wyniszczających rodzajów broni. Ze względu na to, że wojna objęła wiele państw z całego świata oraz z powodu olbrzymiej liczby ofiar została nazwana wielką albo światową wojną. Zakończyła się porażką państw centralnych i przyniosła duże zmiany na mapie Europy.
28.7.1914 wybuch I wojny światowej,
8.3.1917 rewolucja lutowa w Rosji,
27.10.1917 rewolucja październikowa w Rosji,
11.11.1918 koniec I wojny światowej.
Świat przed I wojną światową
Wyjaśnij, do jakich wydarzeń, osób i zjawisk odnoszą się poniższe nazwy:
kocioł bałkański, sufrażystki, krwawa niedziela, serdeczne porozumienie, Weltpolitik, panslawizm, hakata, orientacje polityczne, trializm.
Wynotuj przyczyny wybuchu I wojny światowej (wykonajcie karty, na każdej z nich napiszcie po jednej przyczynie). Możecie podzielić się na dwie grupy. Wykorzystując losowanie, ustalcie ich znaczenie w procesie wyjaśniania tego zagadnienia.
Działania na frontach I wojny światowej
Kraje należące do Trójprzymierza nazywano też państwami centralnymi,
bo znajdowały się w centrum Europy. Z kolei Trójporozumienie zwane było ententą, od francuskiego entente cordiale [czyt.: ątąt kordial], czyli „serdeczne porozumienie”, bo tak określano dobre stosunki między Francją i Wielką Brytanią na przełomie
XIX i XX wieku.
Między państwami obu bloków narastała wrogość, zarówno w Europie, jak i w koloniach. Oba bloki od dawna się zbroiły, a wojskowi wyraźnie dążyli do tego, by wypróbować armie w boju. Potrzebny był tylko punkt zapalny. Stało się nim zabójstwo austriackiego następcy tronu arcyksięcia Franciszka Ferdynanda. Dokonano
go 28 czerwca 1914 roku w Sarajewie, mieście należącym do Bośni, która była wtedy częścią Austro‑Węgier. W wyniku zawartych sojuszy do 6 sierpnia prawie cała Europa znalazła się w stanie wojny.
Względny poziom potencjału przemysłowego
Wielka Brytania | Stany Zjednoczone | Niemcy | Francja | Rosja | Austro‑Węgry | Włochy |
|---|---|---|---|---|---|---|
127 | 298 | 138 | 57 | 77 | 40 | 22 |
Źródło: Paul Kennedy, MOCARSTWA ŚWIATA. Narodziny, rozkwit, upadek. Przemiany gospodarcze i konflikty zbrojne w latach 1500-2000, Warszawa 1994.
Uwaga: Dane, dotyczące produkcji przemysłowej, pochodzą z 1913 roku. W 1900 roku potencjał przemysłowy Wielkiej Brytanii wynosił 100.
Na zachodzie bez zmian„Głuchy huk granatów gazowych miesza się z trzeszczeniem pocisków wybuchowych. Dzwonek dudni pomiędzy eksplozjami, gongi, kołatki metalowe zwiastują wszędy – gaz – gaz – gaaz. Wycieram do czysta z tumanu oddechu szybki naoczne mej maski. Te pierwsze minuty z maską decydują o życiu i śmierci: czy jest nieprzepuszczalna? Znam straszliwe obrazy z lazaretu: zatrutych gazem, którzy w dławieniu, trwającym całe dnie, rzygają kawałami spalonych płuc. Głowa moja huczy i dźwięczy pod maską, bliska jest pęknięcia. Płuca są wysilone, mają tylko na nowo wciąż ten sam, gorący, zużyty oddech, żyły na skroni wzdymają się, zda się, jakbym się miał udusić. Ale teraz o niewiele metrów dalej podnosi się ktoś, czyszczę szybki, z podniecenia natychmiast znów zasnuwają się mgłą, z natężeniem patrzę w tamtą stronę – ów tam nie nosi już maski ochronnej. Czekam jeszcze kilka sekund – nie zwala się, szukając patrzy wokoło i robi kilka kroków – wiatr rozproszył gaz, powietrze jest wolne – tedy i ja, rzężąc, zszarpuję maskę i padam, powietrze spływa we mnie jak zimna woda, oczy pragnęłyby zamrzeć, fala ta zatapia mnie i ogarnia mnie ciemność”
Źródło: Erich Maria Remarque, Na Zachodzie bez zmian, Poznań 2018.
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DHUTQI5Jm
Nagranie odczytu tekstu E.M. Remarquego.
Wypisz informacje o I wojnie światowej, których dostarcza tekst źródłowy Na Zachodzie bez zmian.
Do prowadzenia wojny wykorzystano wiele wynalazków z XIX wieku. W zadaniu
na rozgrzewkę na pewno wymyśliliście, że kolej żelazna i parowce ułatwiały transport żołnierzy, broni i innego zaopatrzenia na duże odległości, można też było prowadzić z nich ostrzał wroga. Fabryki umożliwiały szybką produkcję broni, mundurów, żywności i innych artykułów potrzebnych podczas wojny. Środki łączności pozwalały bardzo szybko informować o położeniu swoim i przeciwnika, przekazywać rozkazy i inne wiadomości. Za pomocą aparatów fotograficznych można było wykonywać zdjęcia szpiegowskie i podobnie jak filmy wykorzystywać w propagandzie.
Takie zdjęcia i filmy przekazują nam dzisiaj wiele informacji o tej wojnie.
Pojawiły się też wynalazki bezpośrednio związane z działaniami zbrojnymi, przede wszystkim nowe rodzaje broni, np. gazy bojowe, karabiny maszynowe.
Wyjaśnij i zanotuj co oznacza pojęcie okop.
Dlaczego Brytyjczycy nie mają wakacji? Jaki był cel powstania powyższego plakatu? Na podstawie własnej wiedzy scharakteryzuj rolę propagandy wojennej w latach 1914‑1918.
Wyjaśnij i zanotuj co oznacza pojęcie propaganda.
Obejrzyj powyższe ilustracje – rysunki i grafiki pochodzące z okresu I wojny światowej. Zwróć uwagę na daty ich powstania. O jakich zjawiskach i społecznych problemach informują one w symboliczny sposób? Wypisz je w punktach.
Wytłumacz rolę antywojennych plakatów propagandowych. Jaki był ich cel?
Na podstawie powyższej ilustracji zapisz liczbę żołnierzy trójprzymierza
(bez Włoch) i trójporozumienia (bez Włoch).
Podaj, które państwo z bloku trójporoumienia posaidało największą liczbę żołnierzy.
Nie liczyliśmy żołnierzy włoskich, ponieważ Włochy najpierw zachowały neutralność, a w 1915 roku przystąpiły do wojny po stronie ententy. Natomiast po stronie państw centralnych opowiedziały się Turcja i Bułgaria. Przewaga ententy została jednak zachowana.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RHf13NwM4Kgyh
Film o sojuszach militarnych I wojny światowej.
Na podstawie filmu wymień, który blok zyskał więcej sojuszników w czasie wojny.
Dlaczego wielka, dlaczego światowa?
Tak wielka liczba frontów w różnych krajach to jeden z powodów, dla których wojna
ta nazywana jest światową.
W walkach tych brali udział żołnierze z bardzo wielu państw. Na przykład pod Gallipoli w Turcji wsławili się Australijczycy i Nowozelandczycy. Do tej pory rocznica tej bitwy obchodzona jest jako święto narodowe w Australii i Nowej Zelandii.
Wskaż trzy elementy widoczne na fotografii, które świadczą o trosce współczesnych ludzi o ten stuletni cmentarz.
Wyszukaj w dostępnych źródłach, informacji na temat cmentarza „Lone Pine”.
Szacunkowa liczba poległych
Wikipedia podaje następujące dane dotyczące liczby ofiar wojny (żołnierzy i cywilów) wśród najważniejszych uczestników walk.
Państwo | Liczba ofiar |
|---|---|
Wielka Brytania | 995 939 |
Belgia | 120 637 |
Francja | 1 697 800 |
Grecja | 176 000 |
Włochy | 1 240 000 |
Rumunia | 700 000 |
Rosja | ok. 3 500 000 |
Serbia | 725 000 |
USA | 117 465 |
Austro‑Węgry | 1 567 000 |
Bułgaria | 187 500 |
Niemcy | 2 476 897 |
Turcja | 2 921 844 |
Ważne są jednak nie tylko same liczby, lecz także ich odniesienie do stanu armii albo ogólnej liczby ludności w danym kraju. Na przykład 700 000 ofiar to 9% populacji Rumunii, a około 16% Serbii, natomiast dla Niemiec, które straciły prawie 2,5 miliona obywateli, to „tylko” niecałe 4% ich ludności.
Szacuje się, że łącznie w wojnie zginęło ponad 9,5 miliona osób. To jeden z powodów, dla których nazwano ją wielką. We Francji tylko do jednej wioski powrócili wszyscy żołnierze, którzy poszli na wojnę. W Anglii i Walii naliczono ich 51, w Szkocji i Irlandii Północnej – ani jednej.
Wojna była bardzo wyniszczająca, ale bardzo długo nie przynosiła rozstrzygnięcia. Stąd tytuł książki Ericha Marii Remarque’a Na zachodzie bez zmian.
Koniec zmagań
Rosja wycofała się z wojny po rewolucji bolszewickiej w 1917 roku. Również Niemcom zaczęła grozić rewolucja, czyli bunt ludności, co skłoniło je do zawieszenia broni. W monarchii Austro‑Węgierskiej także nie było woli walki, a poszczególne narody wchodzące w jej skład zaczęły tworzyć własne państwa.
Niektórzy twierdzą, że wszelkie wojny należy uznać za zło, zaprzestać zbrojeń i prowadzić wyłącznie politykę pokojową. Taką postawę (wykluczającą wojnę i przemoc) nazywamy pacyfizmem. Są jednak i tacy, którzy uważają, że wystarczyłoby jeszcze trochę powalczyć, a można by było odnieść zwycięstwo. Twierdzą,
że właściwie armia nie przegrała na polu walki, lecz została zmuszona do poddania się przez bunty ludności. Taką postawę, czyli dążenie do realizacji celów w drodze wojny, nazywamy militaryzmem.
Słownik
umocnienie ziemne składające się z rowu i wału usypanego z ziemi, przystosowane do obrony
wojna, którą cechują działania opierające się na tworzeniu stałych frontów z silnie rozbudowanymi pozycjami
ententa od entente cordiale (fr., serdeczne porozumienie); sojusz państw walczących przeciw państwom centralnym – pomiędzy Francją, Wielką Brytanią i Rosją
sojusz państw walczących przeciw państwom ententy w czasie I wojny światowej – Niemcy i Austro‑Węgry