Ramy czasowe baroku w Polsce

Barok (z portugalskiego barocco – perła o nieregularnych kształtach). W przeciwieństwie do renesansowego klasycyzmu głównym dążeniem twórców było uzyskanie maksymalnego oddziaływania na odbiorcę.

Fotografia przedstawia nawę główną barokowej archikatedry w Lublinie. Widoczna jest bogato zdobiona przestrzeń wnętrza z ołtarzem głównym zamykającym perspektywę nawy. Ujęcie od dołu eksponuje iluzjonistyczne malowidła sklepienia, złocone dekoracje architektoniczne oraz efekty światłocieniowe charakterystyczne dla sztuki baroku.

Rkx6j7BCAq04R1

Ilustracja przedstawia barokowe wnętrze katedry w Lublinie. Świątynia jest bogato zdobiona złotem. Na ścianach, suficie i ołtarzu są widoczne podobizny świętych.

Epoka baroku w muzyce polskiej obejmuje XVII i XVIII wiek. Jej początek wyznacza reorganizacja dworu Zygmunta III Wazy i powołanie w 1595 r. włoskiej kapeli, której kapelmistrzem był m.in. prekursor stylu barokowego Luca Marenzio. Rok później siedzibą dworu królewskiego zostało mazowieckie miasto Warszawa.

Ilustracja przedstawia panoramę Warszawy od strony Wisły w okresie panowania dynastii Wazów. Na pierwszym planie widoczne są tratwy, łodzie oraz most łyżwowy łączący oba brzegi rzeki. W tle znajduje się zabudowa Starego Miasta z Zamkiem Królewskim i kolegiatą św. Jana, a kompozycję uzupełniają herby oraz sceny ukazujące życie codzienne mieszkańców miasta.

R1EtsuQ5baCIO1

Ilustracja przedstawia rysunek pod nazwą „Warszawa za rządów Wazów”. Ukazuje ona widok na Wisłę, po której płyną barki i łódki. Za rzeką jest widoczne zabudowania Warszawy. Z prawej strony ilustracji w poprzek Wisły jest widoczny most.

Najważniejsze wydarzenia społeczne i polityczne na ziemiach polskich

Na kształt kultury muzycznej w tej epoce szczególnie znacząco wpływały wydarzenia polityczne, w tym liczne wojny w XVII w., z potopem szwedzkim na czele, rządy władców Saskich i upadek I Rzeczypospolitej w XVIII w. Polska tamtych czasów była krajem wielowyznaniowym, o złożonej strukturze etnicznej. Kulturę polską znacząco kształtowały silne wpływy włoskie, niemieckie, niderlandzkie, francuskie, które były pokłosiem licznych podróży członków rodziny królewskiej i rodzin magnatów po krajach Europy Zachodniej, jak i wpływy ukraińskie i tureckie będące głównie skutkiem prowadzonych wojen.

Portrety autorstwa Jana Matejki przedstawiają Zygmunta III Wazę i Władysława IV w strojach koronacyjnych. Widoczne są insygnia władzy królewskiej, m.in. korona, berło, jabłko oraz płaszcz gronostajowy. Oba wizerunki ukazują monarchów reprezentujących dynastię Wazów, która panowała w Rzeczypospolitej w XVII wieku.

R15ANJVGq7wqV1

Ilustracja przedstawia obraz Jana Matejko pod tytułem Zygmunt III Waza. Władca siedzi na tronie. W prawej ręce trzyma berło w kształcie krzyża, lewą opiera na jabłku królewskim. Na głowie ma koronę.

RgiJMvGrwtc3N1

Ilustracja przedstawia obraz Jana Matejko pod tytułem Władysław IV. Król stoi. W prawej ręce trzyma bliżej niezidentyfikowany przedmiot. Lewą rękę opiera na szpadzie. Na głowie władcy znajduje się kapelusz z piórkiem.

Główne ośrodki uprawiania muzyki

Ważnymi ośrodkami życia muzycznego na ziemiach polskich w epoce baroku były rezydencje królewskie: m.in. w Warszawie, Krakowie, Wilnie, Grodnie i Lwowie i magnackie, m.in. Lubomirskich w Wiśniczu, Radziwiłłów w Nieświeżu, Tyszkiewiczów w Wilnie oraz Ogińskich w Słonimiu. W repertuarze kapel dworskich ważne miejsce zajmowała muzyka instrumentalna, popularne były zwłaszcza tańce oraz canzonyCanzonacanzony, fantazje i sonaty. Znakomitym twórcą był, działający na dworze królewskim w Warszawie Adam Jarzębski, autor zbioru Canzoni e concerti z 1627 roku.

Prospekt organowyprospekt organowyProspekt organowy w Leżajsku wyróżnia się trójdzielną konstrukcją, bogatymi złoceniami, rzeźbami oraz ruchomymi figurami aniołów. Jest jednym z najwybitniejszych przykładów barokowej sztuki organowej w Polsce.

Znaczącą rolę w rozwoju kulturalnym odgrywały kapele działające przy katedrach, kolegiatach i klasztorach oraz szkołach – bursy jezuickie, kolegia pijarskie.Pielęgnowano w nich głównie muzykę religijną, wykonywaną w trakcie nabożeństw. Najważniejszymi gatunkami religijnymi były jednochórowe lub polichóralne msze i motety. Istotne miejsce w dorobku ówczesnych kompozytorów zajmują także koncerty kościelne oraz paradramatyczne i dramatyczne gatunki muzyki religijnej, m.in. dialogi religijne i oratoria.

Dualizm stylistyczny języka muzycznego, dostrzegalny zwłaszcza w XVII w. (kompozycje w stylu dawnym - stile anticoStile anticostile antico i stylu nowym, barokowym - stile modernoStile modernostile moderno) spowodował utrzymywanie zarówno chórów wykonujących muzykę a cappella (m.in. zespół rorantystów śpiewających w katedrze na Wawelu), jak i kapel wykonujących muzykę wokalno‑instrumentalną w nowym stylu.

Najwybitniejsi kompozytorzy 

Zatrudnianie muzyków pochodzenia włoskiego, w tym powierzanie im stanowiska kapelmistrza, przyczyniło się do upowszechnienia stylu barokowego na ziemiach polskich. W pierwszej połowie XVII wieku stanowisko kapelmistrza na dworze królewskim piastowali m.in. Asprilio Pacelli, Giovanni Francesco Anerio oraz Marco Scacchi. W późniejszym okresie funkcję tę pełnili wykształceni według włoskich wzorców Polacy — znakomity organista Bartłomiej Pękiel (zm. 1670) oraz Jacek Różycki (zm. 1703).

Działalność Bartłomieja Pękiela na warszawskim dworze przerwał potop szwedzki, po którym objął kierownictwo kapeli wokalno‑instrumentalnej katedry wawelskiej. W jego dorobku kompozytorskim znajdują się zarówno utwory wokalne reprezentujące styl dawny, jak i dzieła wokalno‑instrumentalne utrzymane w nowym stylu. Do pierwszej grupy należy m.in. Missa Paschalis, oparta na melodii pieśni wielkanocnej Chrystus Pan zmartwychwstał. Drugą grupę reprezentuje m.in. Missa Concertata La lombardesca, przeznaczona na dwa chóry, skrzypce i puzony, skomponowana prawdopodobnie jeszcze w okresie warszawskim i stanowiąca jeden z najciekawszych przykładów zastosowania techniki koncertującejtechnika koncertującatechniki koncertującej w muzyce polskiej XVII wieku. Do nurtu tego należy również zaliczane do najwcześniejszych polskich oratoriów Audite mortales oraz koncert kościelny Dulcis amor Jesu na dwa soprany, alt, tenor, bas, violone i basso continuoBasso continuobasso continuo.

Ważnym instrumentem realizującym partię basso continuo był pozytyw — niewielkie organy o zastosowaniu liturgicznym i kameralnym.

Poprzednikiem Bartłomieja Pękiela na stanowisku kapelmistrza katedry wawelskiej był Franciszek Lilius, wykształcony we Włoszech pod kierunkiem Girolama Frescobaldiego. W pierwszej połowie XVII wieku ważną postacią polskiego życia muzycznego był również znany poza granicami kraju Marcin Mielczewski (zm. 1651). Po wieloletniej działalności na dworze królewskim objął stanowisko kapelmistrza na dworze biskupa płockiego Karola Ferdynanda Wazy — najmłodszego brata króla Władysława IV. Pozostawił liczne kompozycje wokalne i wokalno‑instrumentalne, m.in. koncert solowy Deus in nomine Tuo na bas solo i instrumenty, a także utwory instrumentalne, wśród nich Canzona prima a due.

Następcą Bartłomieja Pękiela na stanowisku kapelmistrza dworu królewskiego został Jacek Różycki, pełniący tę funkcję od około 1657 r. do początku XVIII wieku, również za panowania Augusta II Mocnego. W jego dorobku znajdują się motety, koncerty religijne, m.in. Exultemus omnes, a także hymny i litanie.

Zamiłowanie dynastii Wazów do muzyki, zwłaszcza króla Władysława IV, zaowocowało powstaniem w 1635 r. teatru operowego na dworze królewskim. W 1637 r. na Zamku Królewskim w Warszawie urządzono stałą salę teatralną. Wystawiano tam utwory dramatyczne z muzyką, drammi per musica, oraz balety dworskie, popularne na dworach europejskich.

Niewiele informacji zachowało się na temat Stanisława Sylwestra Szarzyńskiego, zakonnika (prawdopodobnie cystersa), kompozytora działającego na przełomie XVII i XVIII wieku. Zachowane w bibliotece kolegiaty łowickiej kompozycje wskazują na jego związki z tym ośrodkiem. Jedynym znanym dziełem instrumentalnym kompozytora jest Sonata na dwoje skrzypiec i basso continuo.

Obraz Widok na chór i nawę główną katedry na Wawelu Saturnina Świerzyńskiego (1880) przedstawia perspektywiczne wnętrze katedry z nawami, sklepieniami żebrowymi i filarami prowadzącymi wzrok ku części chórowej.

R1TWG19APzoWi1

Obraz przedstawiający wnętrze Katedry Wawelskiej ok. 1880. Świątynia jest bogato zdobiona, na ścianach znajdują się obrazy ze scenami z biblii. W centrum grafiki widoczne jest wejście, nad którym góruje witraż. Z lewej i prawej strony widoczne są posągi mężczyzn.

Wśród dzieł wokalno‑instrumentalnych popularność zyskały koncerty solowe na głos z towarzyszeniem dwojga skrzypiec i organów, m.in. Jesu spes mea.

Najwybitniejszym polskim kompozytorem pierwszej połowy XVIII wieku był urodzony na Śląsku Grzegorz Gerwazy Gorczycki (ur. między 1665 a 1667, zm. 1734). Obok licznych obowiązków wynikających z pełnienia funkcji kapłańskich piastował stanowisko kapelmistrza katedry wawelskiej. Komponował m.in. motety wzorowane na renesansowej polifonii. Wśród jego dzieł religijnych szczególne miejsce zajmują Laetatus sum oraz Completorium — siedmioczęściowy cykl wokalno‑instrumentalny łączący partie chóralne z towarzyszeniem zespołu smyczkowego i basso continuo. Faktura utworu obejmuje zestawienia fragmentów imitacyjnych i homofonicznych, z wyraźnie ukształtowaną frazą oraz zróżnicowaną organizacją harmoniczną i formalną.

R1ebNwDNz4Dnr1

Zapis nutowy fragmentu „Completorium”. Notacja jest zapisana bardzo niewyraźnie w archaicznym stylu.

Muzyka polskiego baroku rozwijała się pod silnym wpływem kultury włoskiej, zachowując jednocześnie własny charakter związany z tradycją Rzeczypospolitej. Najważniejszymi ośrodkami życia muzycznego były dwór królewski, rezydencje magnackie oraz katedry i klasztory, gdzie działały profesjonalne kapele i wybitni kompozytorzy. Charakterystyczną cechą epoki było współistnienie stile antico i stile moderno, rozwój techniki koncertującej oraz powszechne stosowanie basso continuo. Do najwybitniejszych twórców należeli Adam Jarzębski, Bartłomiej Pękiel, Marcin Mielczewski, Stanisław Sylwester Szarzyński i Grzegorz Gerwazy Gorczycki, których dorobek stanowi ważną część europejskiej kultury muzycznej XVII i pierwszej połowy XVIII wieku. Znajomość ich twórczości oraz głównych ośrodków muzycznych pozwala zrozumieć specyfikę polskiego baroku i jego miejsce w historii muzyki. Odpowiadając na pytanie z początku materiału, można stwierdzić, że w epoce baroku muzyka rzeczywiście stała się jednym z najważniejszych narzędzi budowania prestiżu dworu, Kościoła i państwa.

J. Chomiński, K. Wilkowska‑Chomińska, Historia muzyki, cz. 2, Kraków, PWM 

D. Gwizdalanka, Historia muzyki, t. 2, Kraków, PWM

B. Schaeffer, Dzieje muzyki, Warszawa, WSiP 1983

encyklopedia.pwn.pl

sjp.pwn.pl