Barok - wyjaśnienie terminu oraz ramy czasowe w Polsce

Barok (z portugalskiego barocco – perła o nieregularnych kształtach). W przeciwieństwie do renesansowego klasycyzmu głównym dążeniem twórców było uzyskanie maksymalnego oddziaływania na odbiorcę.

Fotografia ukazuje nawę główną barokowej Katedry w Lublinie, prowadzącą wzrok ku bogato zdobionemu ołtarzowi głównemu – centralnemu punktowi wnętrza, symbolizującemu majestat Boga. Ujęcie „od dołu” odsłania iluzjonistyczne freski na sklepieniu oraz dynamiczne formy, złocenia i światłocień, które wraz z teologiczną symboliką detali budują wrażenie ruchu i mają wywołać silne przeżycie duchowe.

Rkx6j7BCAq04R1

Ilustracja przedstawia barokowe wnętrze katedry w Lublinie. Świątynia jest bogato zdobiona złotem. Na ścianach, suficie i ołtarzu są widoczne podobizny świętych.

Epoka baroku w muzyce polskiej obejmuje XVII i XVIII wiek. Jej początek wyznacza reorganizacja dworu Zygmunta III Wazy i powołanie w 1595 r. włoskiej kapeli, której kapelmistrzem był m.in. prekursor stylu barokowego Luca Marenzio. Rok później siedzibą dworu królewskiego zostało mazowieckie miasto Warszawa.

Ilustracja „Warszawa za rządów Wazów” przedstawia panoramę miasta od strony Wisły, ukazując rzekę jako ważny szlak handlowy z tratwami, łodziami oraz charakterystycznym mostem łyżwowym. W tle widoczne jest gęsto zabudowane Stare Miasto z Zamkiem Królewskim i kościołem św. Jana, a całość uzupełniają sceny rodzajowe oraz herby, podkreślające polityczne, społeczne i gospodarcze znaczenie Warszawy w XVII wieku.

R1EtsuQ5baCIO1

Ilustracja przedstawia rysunek pod nazwą „Warszawa za rządów Wazów”. Ukazuje ona widok na Wisłę, po której płyną barki i łódki. Za rzeką jest widoczne zabudowania Warszawy. Z prawej strony ilustracji w poprzek Wisły jest widoczny most.

Najważniejsze wydarzenia społeczne i polityczne w epoce baroku na ziemiach polskich

Na kształt kultury muzycznej w tej epoce szczególnie znacząco wpływały wydarzenia polityczne, w tym liczne wojny w XVII w., z potopem szwedzkim na czele, rządy władców Saskich i upadek I Rzeczypospolitej w XVIII w. Polska tamtych czasów była krajem wielowyznaniowym, o złożonej strukturze etnicznej. Kulturę polską znacząco kształtowały silne wpływy włoskie, niemieckie, niderlandzkie, francuskie, które były pokłosiem licznych podróży członków rodziny królewskiej i rodzin magnatów po krajach Europy Zachodniej, jak i wpływy ukraińskie i tureckie będące głównie skutkiem prowadzonych wojen.

Portrety Jana Matejki ukazują kontrast między władcami: Zygmunt III Waza przedstawiony jest jako surowy i dumny monarcha o silnej woli, natomiast Władysław IV jako bardziej łagodny, wyważony i otwarty na kulturę władca. Stroje i insygnia królewskie – berło, korona, jabłko i płaszcz gronostajowy – podkreślają ich majestat, a jednocześnie różnicują epokę i osobowość, wpisując obie postacie w szerszy kontekst historyczny.

R15ANJVGq7wqV1

Ilustracja przedstawia obraz Jana Matejko pod tytułem Zygmunt III Waza. Władca siedzi na tronie. W prawej ręce trzyma berło w kształcie krzyża, lewą opiera na jabłku królewskim. Na głowie ma koronę.

RgiJMvGrwtc3N1

Ilustracja przedstawia obraz Jana Matejko pod tytułem Władysław IV. Król stoi. W prawej ręce trzyma bliżej niezidentyfikowany przedmiot. Lewą rękę opiera na szpadzie. Na głowie władcy znajduje się kapelusz z piórkiem.

Główne ośrodki uprawiania muzyki

Ważnymi ośrodkami życia muzycznego na ziemiach polskich w epoce baroku były rezydencje królewskie: m.in. w Warszawie, Krakowie, Wilnie, Grodnie i Lwowie i magnackie, m.in. Lubomirskich w Wiśniczu, Radziwiłłów w Nieświeżu, Tyszkiewiczów w Wilnie oraz Ogińskich w Słonimiu. W repertuarze kapel dworskich ważne miejsce zajmowała muzyka instrumentalna, popularne były zwłaszcza tańce oraz canzonyCanzonacanzony, fantazje i sonaty. Znakomitym twórcą był, działający na dworze królewskim w Warszawie Adam Jarzębski, autor zbioru Canzoni e concerti z 1627 roku.

Prospekt organowy w Leżajsku zachwyca imponującą skalą, trójdzielną konstrukcją oraz bogactwem złoconych dekoracji i rzeźb, harmonijnie wpisanych w przestrzeń chóru muzycznego. Ruchome figury aniołów i świętych oraz liczne motywy religijne sprawiają, że instrument ten jest nie tylko narzędziem muzycznym, lecz także wyrazistym dziełem barokowej sztuki sakralnej.

Znaczącą rolę w rozwoju kulturalnym odgrywały kapele działające przy katedrach, kolegiatach i klasztorach oraz szkołach – bursy jezuickie, kolegia pijarskie.Pielęgnowano w nich głównie muzykę religijną, wykonywaną w trakcie nabożeństw. Najważniejszymi gatunkami religijnymi były jednochórowe lub polichóralne msze i motety. Istotne miejsce w dorobku ówczesnych kompozytorów zajmują także koncerty kościelne oraz paradramatyczne i dramatyczne gatunki muzyki religijnej, m.in. dialogi religijne i oratoria.

Zapoznaj się z informacjami zawartymi w mapie interaktywnej Główne ośrodki życia muzycznego w Rzeczypospolitej w epoce baroku

ReF1NT4hQmFb8

Interaktywna mapa pod tytułem Główne ośrodki życia muzycznego w Rzeczypospolitej w epoce baroku. Ukazuje ona mapę Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Warszawa od 1596 r. zyskała znaczenie głównej siedziby dworu królewskiego. Zamek Królewski, Kolegiata św. Jana a także inne rezydencje magnackie, kościoły i klasztory stały się ważnymi ośrodkami życia muzycznego. Na dworze królewskim ważną rolę odgrywali muzycy pochodzenia Włoskiego, m.in. kapelmistrz Marco Scacchi. Pierwszym polskim kapelmistrzem został Bartłomiej Pękiel. po potopie szwedzkim stanowisko to zajął Jacek Różycki. Na Zamku Królewskim wystawiano opery, zwłaszcza za czasów panowania króla Władysława IV. 2. Pomimo przeniesienia dworu królewskiego do Warszawy Kraków pozostał miejscem koronacji i spoczynku królów polskich. Katedra na Wawelu była w tym czasie najważniejszym ośrodkiem muzyki religijnej w Polsce. Działały tu zespoły kontynuujące tradycje polifonii renesansowej (Kapela Rorantystów) jak i kapele wykonujące dzieła komponowane w stile moderno. Stanowisko kapelmistrza w katedrze wawelskiej zajmowali m.in. Franciszek Lilius , Bartłomiej Pękiel i ostatni wielki mistrz stylu barokowego w Polsce – Grzegorz Gerwazy Gorczycki. 3. Łowicz, należący do arcybiskupów gnieżnieńskich, stanowił obok Krakowa najważniejszy ośrodek uprawiania muzyki religijnej. Przy miejscowej kolegiacie działała kapela prymasowska, słynąca z wysokiego poziomu wykonawczego. W Łowiczu na przełomie XVII i XVIII w. działał najprawdopodobniej Stanisław Sylwester Szarzyński. 4. Płock. Siedziba biskupstwa, ważny ośrodek religijny i kulturalny na Mazowszu. Od 1645 kierownikiem kapeli na dworze biskupa płockiego Karola Ferdynanda Wazy – najmłodszego brata króla Władysława IV, został Marcin Mielczewski (zm. 1651). 5. Jasna Góra. Klasztor Paulinów, będący ważnym ośrodkiem krzewienia kultury muzycznej. W XVIII w. działał tu m.in. Marcin Józef Żebrowski, komponujący w stylu opery neapolitańskiej. W klasztorze od końca XVI w. funkcjonowała kapela jasnogórska – stały zespół wokalno-instrumentalny. 6. Zamek w Wiśniczu to małopolska siedziba rodu Lubomirskich. 7. Zamek w Nieświeżu (dzisiejsza Białoruś), siedziba rodu Radziwiłłów.

Interaktywna mapa pod tytułem Główne ośrodki życia muzycznego w Rzeczypospolitej w epoce baroku. Ukazuje ona mapę Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Warszawa od 1596 r. zyskała znaczenie głównej siedziby dworu królewskiego. Zamek Królewski, Kolegiata św. Jana a także inne rezydencje magnackie, kościoły i klasztory stały się ważnymi ośrodkami życia muzycznego. Na dworze królewskim ważną rolę odgrywali muzycy pochodzenia Włoskiego, m.in. kapelmistrz Marco Scacchi. Pierwszym polskim kapelmistrzem został Bartłomiej Pękiel. po potopie szwedzkim stanowisko to zajął Jacek Różycki. Na Zamku Królewskim wystawiano opery, zwłaszcza za czasów panowania króla Władysława IV. 2. Pomimo przeniesienia dworu królewskiego do Warszawy Kraków pozostał miejscem koronacji i spoczynku królów polskich. Katedra na Wawelu była w tym czasie najważniejszym ośrodkiem muzyki religijnej w Polsce. Działały tu zespoły kontynuujące tradycje polifonii renesansowej (Kapela Rorantystów) jak i kapele wykonujące dzieła komponowane w stile moderno. Stanowisko kapelmistrza w katedrze wawelskiej zajmowali m.in. Franciszek Lilius , Bartłomiej Pękiel i ostatni wielki mistrz stylu barokowego w Polsce – Grzegorz Gerwazy Gorczycki. 3. Łowicz, należący do arcybiskupów gnieżnieńskich, stanowił obok Krakowa najważniejszy ośrodek uprawiania muzyki religijnej. Przy miejscowej kolegiacie działała kapela prymasowska, słynąca z wysokiego poziomu wykonawczego. W Łowiczu na przełomie XVII i XVIII w. działał najprawdopodobniej Stanisław Sylwester Szarzyński. 4. Płock. Siedziba biskupstwa, ważny ośrodek religijny i kulturalny na Mazowszu. Od 1645 kierownikiem kapeli na dworze biskupa płockiego Karola Ferdynanda Wazy – najmłodszego brata króla Władysława IV, został Marcin Mielczewski (zm. 1651). 5. Jasna Góra. Klasztor Paulinów, będący ważnym ośrodkiem krzewienia kultury muzycznej. W XVIII w. działał tu m.in. Marcin Józef Żebrowski, komponujący w stylu opery neapolitańskiej. W klasztorze od końca XVI w. funkcjonowała kapela jasnogórska – stały zespół wokalno-instrumentalny. 6. Zamek w Wiśniczu to małopolska siedziba rodu Lubomirskich. 7. Zamek w Nieświeżu (dzisiejsza Białoruś), siedziba rodu Radziwiłłów.

Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DVQAXCXE8

Dualizm stylistyczny języka muzycznego, dostrzegalny zwłaszcza w XVII w. (kompozycje w stylu dawnym - stile anticoStile anticostile antico i stylu nowym, barokowym - stile modernoStile modernostile moderno) spowodował utrzymywanie zarówno chórów wykonujących muzykę a cappella (m.in. zespół rorantystów śpiewających w katedrze na Wawelu), jak i kapel wykonujących muzykę wokalno‑instrumentalną w nowym stylu.

Najwybitniejsi kompozytorzy epoki baroku - omówienie ich twórczości

Zatrudnianie muzyków pochodzenia włoskiego, w tym powierzanie stanowiska kapelmistrza, przyczyniło się do rozkrzewienia stylu barokowego na ziemiach polskich. W I poł. XVII w. stanowisko kapelmistrza na dworze królewskim piastowali m.in. Asprilio Pacelli, Giovanni Francesco Anerio oraz Marco Scacchi. W późniejszym okresie funkcję tę pełnili, wykształceni na włoskich wzorcach Polacy – znakomity organista Bartłomiej Pękiel (zm. 1670) oraz Jacek Różycki (zm. 1703).

Działalność pierwszego na warszawskim dworze przerwał potop szwedzki, po którym objął on kierownictwo kapeli wokalno‑instrumentalnej na Wawelu. W jego dorobku kompozytorskim odnaleźć można zarówno utwory wokalne reprezentujące styl dawny jak i wokalno‑instrumentalne dzieła utrzymane w nowym stylu. W pierwszej grupie ważne miejsce zajmuje m.in. Missa Paschalis oparta na melodii wielkanocnej pieśni Chrystus Pan zmartwychwstał. Drugą grupę reprezentuje m.in. Missa Concertata La lombardesca, przeznaczona na dwa chóry, skrzypce i puzony, skomponowana prawdopodobnie jeszcze w okresie warszawskim, stanowi jeden z najciekawszych przykładów realizacji techniki koncertującej . W tej grupie należy wyróżnić uchodzącą za pierwsze oratorium w muzyce polskiej kompozycję Audite Mortales oraz koncert kościelny na dwa soprany, alt, tenor, bas, violone i basso continuoBasso continuobasso continuo Dulcis amor Jesu.

Ważnym instrumentem realizującym basso continuo był pozytyw – małe organy.

Zapoznaj się z prezentacją o pozytywie szkatualnym.

R1d1BkNXtrqUf

Prezentacja 3D przedstawia Pozytyw, będący popularnym barokowym instrumentem. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następująca informacja: Pozytyw szkatulny powstały prawdopodobnie ok 1630 r. lub ok. 1640 r. Obecnie przechowywany jest w Galerii Sztuki Zdobniczej na Zamku Królewskim w Warszawie. Instrument składa się z dwóch skrzyń – górnej zawierającej piszczałki, mechanizm, klawiaturę i włączniki rejestrowe oraz dolnej zawierającej miechy. Pozytyw posiada 4 głosy.

Prezentacja 3D przedstawia Pozytyw, będący popularnym barokowym instrumentem. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następująca informacja: Pozytyw szkatulny powstały prawdopodobnie ok 1630 r. lub ok. 1640 r. Obecnie przechowywany jest w Galerii Sztuki Zdobniczej na Zamku Królewskim w Warszawie. Instrument składa się z dwóch skrzyń – górnej zawierającej piszczałki, mechanizm, klawiaturę i włączniki rejestrowe oraz dolnej zawierającej miechy. Pozytyw posiada 4 głosy.

Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DVQAXCXE8

Poprzednikiem Pękiela na stanowisku kapelmistrza katedry wawelskiej był, wykształcony we Włoszech pod kierunkiem Girolama Frescobaldiego, Franciszek Lilius. W I poł XVII w. ważną postacią polskiego życia muzycznego, był znany także poza granicami kraju Marcin Mielczewski (zm. 1651). Po wieloletniej pracy jako muzyk na dworze królewskim uzyskał stanowisko kapelmistrza na dworze biskupa płockiego Karola Ferdynanda Wazy – najmłodszego brata króla Władysława IV. Pozostawił po sobie liczne kompozycje wokalne, wokalno‑instrumentalne m.in. koncert solowy Deus in nomine tuo na bas solo i instrumenty oraz instrumentalne, wśród nich Canzona prima a due.

Canzona prima a due Marcina Mielczewskiego cechuje się imitacyjnym dialogiem dwóch skrzypiec, kontrapunktyczną fakturą oraz wyraźną segmentacją formalną z kontrastującymi odcinkami. Basso continuo pełni funkcję harmoniczno‑rytmicznej podstawy, a materiał motywiczny podlega przetworzeniom typowym dla barokowej canzony.

Następcą na stanowisku kapelmistrza na dworze królewskim po Bartłomieju Pękielu był Jacek Różycki, pełniący tę funkcję od ok. 1657 r. aż do początku XVIII w., kiedy to działa na dworze Augusta II Mocnego. W jego dorobku znajdujemy motety i koncerty religijne m.in. Exultemusomnes, hymny oraz litanie.

Zamiłowanie Wazów do muzyki, zwłaszcza syna Zygmunta III Wazy – Władysława IV zaowocowało powstaniem w 1635 r. sceny operowej na dworze królewskim. Teatr władysławowski wzmagał swą aktywność zwłaszcza w karnawale. W 1637 r. urządzono na zamku warszawskim stałą salę teatralną. Wystawiano utwory dramatyczne z muzyką, drammi per misica oraz popularne na dworach europejskich od II poł. XVI w. balety.

Mało informacji zachowało się na temat Stanisława Sylwestra Szarzyńskiego, zakonnika (cystersa lub benedyktyna), kompozytora działającego na przełomie XVII i XVIII w. Zachowane w bibliotece kolegiaty w Łowiczu kompozycje wskazują na związki kompozytora z tym ośrodkiem. Jedynym znanym jego dziełem instrumentalnym jest Sonata na dwoje skrzypiec i basso continuo

Sonata na dwoje skrzypiec i basso continuo Stanisława Sylwestra Szarzyńskiego cechuje się imitacyjnym i kontrapunktycznym dialogiem partii skrzypiec oraz zróżnicowaną, odcinkową budową formalną z kontrastującymi fragmentami o charakterze śpiewnym i rytmicznym. Basso continuo pełni funkcję harmoniczno‑rytmicznej podstawy, współkształtując przebieg faktury typowej dla wczesnobarokowej sonaty da chiesa. **

Obraz „Widok na chór i nawę główną katedry na Wawelu” Saturnina Świerzyńskiego (1880) przedstawia precyzyjnie ujęte, perspektywiczne wnętrze z wyraźnie zaznaczoną strukturą naw, sklepieniami żebrowymi i układem filarów, prowadzącym wzrok ku części chórowej, z podkreśloną grą światła i cienia oraz pionowością kompozycji.

R1TWG19APzoWi1

Obraz przedstawiający wnętrze Katedry Wawelskiej ok. 1880. Świątynia jest bogato zdobiona, na ścianach znajdują się obrazy ze scenami z biblii. W centrum grafiki widoczne jest wejście, nad którym góruje witraż. Z lewej i prawej strony widoczne są posągi mężczyzn.

Wśród dzieł wokalno‑instrumentalnych popularność zyskały koncerty solowe na głos z towarzyszeniem 2 skrzypiec i organów – m. in. Jesu spes mea.

Jesu spes mea – koncert solowy na głos z towarzyszeniem 2 skrzypiec i organów Stanisława Sylwestra Szarzyńskiego cechuje się kantylenową partią wokalną prowadzoną w dialogu ze skrzypcami oraz wspieraną przez basso continuo organowe. Faktura łączy odcinki homofoniczne i imitacyjne, z wyraźną relacją głos–instrumenty i czytelną organizacją fraz.

Najwybitniejszym kompozytorem polskim I poł. XVIII w. był urodzony na Śląsku Grzegorz Gerwazy Gorczycki (ur. między 1665‑67 zm. 1734). Obok licznych funkcji wynikających z jego stanu kapłańskiego piastował stanowisko kapelmistrza katedry wawelskiej. Komponował m.in. motety wzorowane na polifonii renesansowej. Wśród licznych jego dzieł religijnych szczególne miejsce zajmują Laetatus sum oraz Completorium – 7‑częściowy cykl, będący koncertem wokalno‑instrumentalnym, łączącym polifoniczne partie chóralne z towarzyszeniem zespołu smyczkowego i basso continuo. Faktura utworu obejmuje zestawienia fragmentów imitacyjnych i homofonicznych, z wyraźnie kształtowaną frazą oraz zróżnicowaną organizacją harmoniczną i formalną.

R1ebNwDNz4Dnr1

Zapis nutowy fragmentu „Completorium”. Notacja jest zapisana bardzo niewyraźnie w archaicznym stylu.

Najważniejszą cechą muzyki polskiego baroku jest jej ścisły związek z przemianami politycznymi i kulturowymi oraz silnymi wpływami zagranicznymi, zwłaszcza włoskimi. Kluczowe znaczenie mają ośrodki dworskie i kościelne, które kształtowały repertuar i styl wykonawczy. W muzyce tej widoczny jest dualizm stylistyczny – współistnienie stile antico i stile moderno – oraz rozwój faktury wokalno‑instrumentalnej z wyraźną rolą basso continuo. Istotne są także gatunki takie jak canzona, sonata czy koncert kościelny, oparte na kontrapunkcie, dialogu i segmentacji formy. Twórczość kompozytorów takich jak Mielczewski, Szarzyński czy Gorczycki ukazuje stopniowe przechodzenie od tradycji do nowoczesności. Odpowiadając na pytanie z początku, można zauważyć, że muzyka – podobnie jak dziś – pozostaje silnie zależna od kontekstu społecznego i politycznego, który wpływa na jej formę i funkcję.

B. Schaeffer, Dzieje muzyki, Warszawa, WSiP 1983

encyklopedia.pwn.pl

sjp.pwn.pl