Środki artystycznego wyrazu

Pragnienie wiernego odtworzenia rzeczywistości wpłynęło na rozwój sztuki, gdyż wiązało się z poszukiwaniem nowych środków artystycznego wyrazu. Prekursor malarstwa renesansu Giotto di Bondone już w XIV w. zerwał ze średniowiecznym sposobem obrazowania, którego główną cechą była geometryzacja, sztywność i nienaturalność kompozycji. Artysta zastosował modelunek światłocieniowy, nadający postaciom rzeźbiarską plastyczność, a także wprowadził do obrazów przestrzeń oraz elementy przyrody. Osiągnięcia Giotta udoskonalili jego następcy w XV i XVI w. Próby oddania na płaszczyźnie obrazu zjawiska przestrzenności świata doprowadziły artystów włoskich (Masaccia, Piera della Francesca, Paola Uccella) do odkrycia perspektywy zbieżnej (linearnej)perspektywa zbieżna (linearna)perspektywy zbieżnej (linearnej), według której wszystkie linie prostopadłe do przedstawianego widoku zbiegają się w jednym punkcie na linii horyzontu. Malarze zaczęli się także posługiwać perspektywą powietrznąperspektywa powietrznaperspektywą powietrznąmalarskąperspektywa malarskamalarską. Dzięki temu mogli w doskonalszy sposób przedstawiać realnie istniejący świat, przede wszystkim obraz człowieka i przyrody.

Doniosłe zmiany środków artystycznego wyrazu na kanwie wszystkich sztuk pięknych wiązały się przede wszystkim z przeformułowaniem przez ówczesnych artystów stosunku do człowieka. Średniowiecze, nawet w swoim szczytowym okresie, nigdy nie pozbyło się poczucia jego ograniczenia. Oczywiście aprobowało jego godność i wyższość, jednak w obliczu Boga oraz autorytetu, jakim był Kościół – degradowało twórczą rolę jednostki, jej ziemskie doświadczenie piękna. Dopiero renesansowi filozofowie, pisarze, malarze i rzeźbiarze odkryli prawdziwą naturę człowieka, w pełni ujawniającą się w boskiej harmonii świata.

Juliusz Kleiner O trwałych i nietrwałych wartościach renesansu

Teraz zasłony zostały przedarte (...) Spojrzano bezpośrednio w twarz przyrodzie zewnętrznej, naturze samego człowieka i uwielbianej, starożytnej kulturze. I spojrzano na te wszystkie dziedziny spojrzeniem badawczym, krytycznym. Wyzwolenie i krytycyzm wyznaczały drogę myśli (…) Rzecz ciekawa, że owa badawcza, poznawcza postawa duchowa, owo bystre, władcze spojrzenie obserwatora na przyrodę najwcześniej zapanowało w sztuce, Donatello dokonywał w rzeźbie przełomu, wiernie, z anatomicznym znawstwem ukazując postać ludzką i rozpoczynając artystyczny realizm nowoczesny. W malarstwie Masaccio i inni zdobywcy dróg nowych wprowadzają prawdę gestu, postaci, pejzażu, potęgują to piętno życia, które już Giotto wlewać począł w malarskie opowieści o ludziach i zdarzeniach. Ale nie idzie bynajmniej Donatellowi, Ghibertiemu, Masacciowi o kopiowanie natury. Kształtują oni samoistną wizję świata — tylko analogiczną do rzeczywistości obserwowanej, rządzącą się podobnymi prawami i opartą na nowej estetyce. Taką nową estetykę harmonii i prostoty realizuje Brunellesco, od nadmiaru bogactw gotyku zwracając się ku jasnej przejrzystości, ku prostocie konstrukcji logicznej, jaką widział w budowlach starożytnych

1 Źródło: Juliusz Kleiner, O trwałych i nietrwałych wartościach renesansu, „Prace Polonistyczne Studies in Polish Literature” 1967, nr 23, s. 6–7.

Człowiek – najszlachetniejsza z żywych form

Dążenie do perfekcji w ukazywaniu ludzkiego ciała wymagało znajomości anatomii. Poznanie jej zasad na podstawie antycznych rzeźb i obserwacji ciała nie zadowalało artystów renesansu, dlatego wielu z nich dokonywało sekcji zwłok i prowadziło systematyczne studia anatomiczne. Sztuka zaczęła mieć wyraźnie poznawczy charakter.

Zainteresowanie anatomią oraz światem ziemskim wpłynęło na zmianę stosunku ówczesnych ludzi do cielesności. W sztuce renesansu obserwujemy niezwykłą popularność aktówaktaktów zarówno w rzeźbie, jak i w malarstwie. Do najpiękniejszych wizerunków kobiecego ciała należy Śpiąca Wenus Giorgiona oraz nawiązująca do niej kompozycyjnie Wenus z Urbino Tycjana. Mistrzem aktu męskiego był Michał Anioł. Sławę przyniosła mu nie tylko wspaniała rzeźba Dawid, ale także freski Kaplicy Sykstyńskiej w Watykanie, w których właśnie nagie postacie są ważnym elementem kompozycji.

R1K4Cn4pMy16V1
Zdjęcie przedstawia sklepienie Kaplicy Sykstyńskiej. Są na nim namalowane liczne freski związane tematycznie ze Starym Testamentem.
Sklepienie Kaplicy Sykstyńskiej, 1508-1512
Źródło: domena publiczna.

Jedna z najbardziej znanych scen tego dzieła to Stworzenie Adama. Budowa ciała pierwszego człowieka zachwyca niezwykłą urodą i witalnością. Triumf nagości w kompozycjach sykstyńskich wynika z przejęcia przez artystę dążeń kultury antyku do osiągnięcia Piękna, utożsamianego (za Platonem) z Dobrem. Według neoplatonizmu – popularnego nurtu filozofii renesansowej, której zwolennikiem był Michał Anioł – człowiek łączył w sobie sferę cielesną (materialną) z duchową.

Ru8TuhbrtxSkR1
Domenico Ghirlandaio, Starzec z wnukiem, około 1490
Źródło: domena publiczna.

Ważną grupę tematyczną w malarstwie renesansu stanowią obok aktów portrety. Portrety wymagały od artystów nie tylko umiejętności naśladowania natury, lecz także trudnej sztuki uchwycenia podobieństwa modela i cech jego charakteru. Dążenie do ukazania prawdy wymagało odejścia od tendencji idealizacji na rzecz realizmu. Przykładem może być obraz Starzec z wnukiem Domenica Ghirlandaia. Artysta ukazał w nim mężczyznę z brzydkim, pokrytym brodawkami nosem. Ciekawym przykładem realizmu jest także słynny dyptyk portretowy Federiga da Montefeltra i jego żony Battisty Sforzy, którego autorem jest Piero della Francesca. Malarz nie upiększa wątpliwej urody małżonków, których przedstawia (zgodnie z renesansowym zwyczajem) na tle pięknego pejzażu.

RnuOUD9gYsO5Q
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Przyroda jako autonomiczny bohater sztuki.

Słownik

perspektywa zbieżna (linearna)
perspektywa zbieżna (linearna)

perspektywa, zgodnie z którą wszystkie linie prostopadłe do przedstawianego widoku zbiegają się w jednym punkcie na linii horyzontu

perspektywa powietrzna
perspektywa powietrzna

perspektywa, zgodnie z którą przedmioty oddalone tracą na intensywności barwy

perspektywa malarska
perspektywa malarska

perspektywa, która uwzględniającą przestrzenne działanie kolorów

akt
akt

przedstawienie nagiego ciała w malarstwie, rzeźbie lub fotografice