Robert Owen

Nowy obraz społeczeństwa, czyli szkice o kształtowaniu charakteru

Klasa uprzywilejowana da więc dowód rozsądku, jeśli zechce szczerze i serdecznie współpracować z tymi, którzy nie zamierzają ująć ani szczypty z ich dzisiejszych rzekomych korzyści i którzy, przeciwnie, pragną podnieść szczęście owej klasy jak i ogólne szczęście społeczeństwa. Niech się uprzywilejowani choć chwilę zastanowią, a na pewno obiorą tę drogę; wówczas bez przewrotów wewnętrznych, bez wojny ani rozlewu krwi, nawet bez przedwczesnego naruszenia obecnego stanu świat będzie gotów przyjąć zasady, mające na celu wyłącznie budowę systemu pomyślności i usunięcie nieznośnych zadrażnień, które dotąd nękały społeczeństwo – dlatego tylko, że społeczeństwo było dotychczas nieświadome prawdziwych środków, jakimi można urobić charakter pożyteczny i wartościowy. Po usunięciu tej nieświadomości doświadczenie rychło nas nauczy, jak kształtować – indywidualnie i ogólnie – charakter, który by dawał największą sumę szczęścia i jednostce i ludzkości. (…)

Jeżeli teraz istnieją zbrodniarze, oczywiście wina tkwi nie w jednostce, tylko w wadach systemu, w jakim jednostka wzrasta.

Czerpiąc doświadczenie z całego życia, poświęconego temu przedmiotowi, nie waham się powiedzieć, że członków każdej społeczności można tak urobić, by żyli bez nieróbstwa, bez ubóstwa, bez przestępczości i bez kar; bo wszystkie przywary są tylko następstwem błędu tkwiącego w różnych systemach rządów na świecie, są one nieuniknionym skutkiem ignorancji.

Claude Henri de Saint-Simon

Katechizm industrialistów 1823-1824

Pytanie: Jak można określić industrię?

Odpowiedź: Industrialista to człowiek, zajmujący się produkowaniem lub udostępnianiem poszczególnym członkom społeczeństwa jakiegoś jednego środka materialnego lub też wielu innych środków, zaspokajających ich potrzeby lub upodobania; tak więc będzie nim rolnik, siejący zboże lub hodujący ptactwo i bydło; industialistami będą również: kołodziej, kowal, ślusarz stolarz; (…). Wszyscy industrialiści wspólnie pracują nad produkowaniem lub udostępnianiem wszystkim członkom społeczeństwa wszelkich środków materialnych dla zaspokojenia ich potrzeb lub upodobań i tworzą trzy wielkie klasy: rolników, przemysłowców i kupców.

P. Jakie miejsce powinni industrialiści zajmować w społeczeństwie?

O. Klasa industrialna powinna zajmować pierwsze miejsce, ponieważ jest najważniejszą ze wszystkich, ponieważ sama się może obejść bez wszystkich innych, natomiast żadna inna nie może się obejść bez niej, wreszcie, ponieważ utrzymuje się o swych własnych siłach osobiście wykonaną pracą. Inne klasy powinny pracować dla niej, ponieważ są jej tworami przez nią utrzymywanymi przy życiu; słowem, skoro wszystko powstaje dzięki industrii, wszystko też ją powinno mieć na celu.

P. Jakie miejsce industrialiści zajmują obecnie w społeczeństwie?

O. Klasa industrialna została przez obecną organizację postawiona w ostatnim rzędzie. Porządek społeczny ciągle jeszcze przyznaje więcej szacunku i mocy zajęciom drugorzędnym, a nawet bezczynności, niż pracom najważniejszym, pracom, których użyteczność jest najbardziej bezpośrednia. (…)

P. Co jest istotą pracy, którą pan podejmuje? Jaki cel stawia pan sobie, układając ten katechizm?

O. Zamierzam wskazać industrialistom środki możliwie najwydajniejszego podniesienia ich dobrobytu; zamierzam zapoznać ich z ogólnymi środkami, jakie powinni zastosować dla powiększenia swego znaczenia społecznego.

P. Jakimi drogami należy dążyć do osiągnięcia tego celu?

O. Z jednej strony, przedstawimy industrialistom obraz ich rzeczywistego położenia społecznego; pokażemy im, że jest ono całkowicie podrzędne i niesłusznie upośledzone, skoro są oni klasą najzdolniejszą i najbardziej użyteczną w społeczeństwie. Z drugiej strony, wytyczymy im drogę, którą powinni podążać, aby znaleźć się na pierwszym miejscu pod względem znaczenia i władzy.

P. Czy będzie głosił pan w tym katechizmie bunt i rewolucję? Przecież klasy uprzywilejowane pod względem władzy i znaczenia nie są z pewnością skłonne do dobrowolnego wyrzeczenia się przewagi, z jakiej korzystają?

O. Będący dalecy od ogłoszenia buntu i rewolucji, przedstawimy jedyny sposób przeszkodzenia atakom gwałtu, które mogą grozić społeczeństwu i których trudno mu byłoby uniknąć, gdyby industrialna potęga nadal zachowywała bierność wśród walczących o władzę stronnictw. Spokój publiczny nie może być trwały dopóty, dopóki najwybitniejszym industrialistom nie zostanie powierzone zarządzanie dobrem publicznym.

P. Proszę nam to bliżej wyjaśnić, dlaczego spokój publiczny miałby być zagrożony, gdyby najwybitniejszym industrialistom nie zostało powierzone zarządzanie majątkiem publicznym?

O. Powód jest bardzo prosty: olbrzymia większość społeczeństwa chce być rządzona możliwie najtaniej, w jak najszczuplejszym zakresie przez ludzi najzdolniejszych, w sposób zapewniający całkowicie spokój publiczny. Otóż jedyny sposób zaspokojenia tych różnorodnych pragnień większości polega na powierzeniu najpoważniejszym industriom zarządu dobrem publicznym, ponieważ im właśnie najbardziej zależy na utrzymaniu spokoju. Oni najbardziej są zainteresowani w oszczędnym wydatkowaniu grosza publicznego; im najwięcej chodzi o ograniczenie samowoli; wreszcie, spośród wszystkich członków społeczeństwa wykazali oni największe pozytywne uzdolnienia administracyjne, powodzenie bowiem, jakie osiągnęli w swych prywatnych przedsięwzięciach, dowodzi ich uzdolnień w tej dziedzinie. (…) Dziś naród dzieli się na dwie klasy; burżuazja, która dokonała rewolucji i pokierowała nią we własnym interesie, niwecząc wyłączny szlachecki przywilej eksploatowania majątku publicznego, wcisnęła się do klasy rządzącej, tak że dziś industrialiści muszą opłacać i szlachtę, i burżuazję. (…) Spokój publiczny będzie coraz bardziej zagrożony, ponieważ obciążenia będą z konieczności stale wzrastały. Jedynym środkiem zapobieżenia mogącym wybuchnąć rewolucjom jest powierzenie najwybitniejszym industrialistom zarządzania majątkiem publicznym, a więc przede wszystkim pieczy nad budżetem.

P. Chcielibyśmy wiedzieć, w jaki sposób dokona się radykalna przemiana, której konieczności pan dowiódł. Prosimy o pouczenie nas, co powinni czynić industrialiści, aby zająć w społeczeństwie przodujące miejsce, w jaki sposób zrealizuje się przedsięwzięcie, które ma doprowadzić do tego rezultatu, jaki będzie jego przebieg — wreszcie, co najważniejsze, jacy to ludzie będą na tyle odważni, aby wykonać podobne zadanie?

O. Odpowiedź na wasze pytania będzie jasna i konkretna; to ja właśnie jestem śmiałkiem, który dokona tego dzieła: zamierzam podnieść wytwórców na najwyższy szczebel znaczenia i władzy. Co więcej, dzieło to już zostało rozpoczęte przez fakt ukazania się pierwszego zeszytu Katechizmu industrialistów. (…) Doszedłem wreszcie do przekonania, że zabieg, którego potrzebuje społeczeństwo i który postanowiłem przeprowadzić, nasuwa tylko jedną trudność. Jest nią jasne zrozumienie systemu industrialnego. Trudność polega na tym, aby znaleźć sposób uzgodnienia z tym systemem naukowego systemu wychowania publicznego, systemu religijnego, systemu sztuk pięknych, systemu praw. Chodzi o to, żeby skłonić najzdolniejszych uczonych, teologów, artystów, prawników, wojskowych i rentierów do współdziałania w zaprowadzeniu ustroju społecznego najbardziej korzystnego dla produkcji i najlepiej odpowiadającego producentom. (…)

P. (…) jakim sposobem industrialiści zdołają wprowadzić ten system w życie?

O. Do zbudowania Katedry św. Piotra w Rzymie trzeba było zużyć olbrzymie ilości kamienia i dużo czasu; lecz po wykonaniu niezliczonych prac przyszła wreszcie chwila, gdy położenie jednego jedynego kamienia zamknęło kopułę i zakończyło budowę całego gmachu. Od XV wieku system feudalny ulegał stopniowej dezorganizacji, któremu towarzyszyło stopniowe organizowanie się systemu industrialnego. Odpowiednie postępowanie najwybitniejszych industrialistów należycie z sobą zjednoczonych wystarczy, aby zapewnić wprowadzenie systemu industrialnego, porzucenie przez społeczeństwo ruin gmachu feudalnego, który zamieszkiwali nasi przodkowie.

P. Prosimy o bliższe sprecyzowanie tej myśli, i szersze jej rozwinięcie.

O. (…) interesy polityczne Europy roztrząsane są we Francji. A interesy społeczne Francuzów ważą się w Paryżu; ponieważ zaś wśród ludności paryskiej klasa industrialna jest liczniejsza i ważniejsza niż wszystkie klasy razem wzięte, industrialiści paryscy mogą się zorganizować w partię polityczną. Skoro wytwórcy paryscy zorganizują się, łatwo już dojdzie do zorganizowania się wszystkich wytwórców francuskich, następnie i zachodnioeuropejskich. Niezawodnym zaś rezultatem powstania partii politycznej europejskich industrialistów będzie zaprowadzenie systemu industrialnego w Europie, zniweczenie systemu feudalnego.