Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Pobierz materiał do EPUB Pobierz materiał do MOBI Zaloguj się aby dodać do ulubionych Ten materiał nie może być udostępniony Dodaj całą stronę do teczki

Niektóre wyrazy mają inne znaczenie w języku potocznym niż w języku naukowym. Wyraz białko oznacza części jajka, które jest elementem naszej codziennej diety. Czy nazwa ta będzie oznaczała to samo na lekcjach chemii? Co to są białka i czy żółtko zawiera białko?

Już wiesz
  • jak zbudowane są aminokwasy;

  • że aminokwasy mogą się ze sobą łączyć, tworząc peptydy.

Nauczysz się
  • jakie pierwiastki wchodzą w skład białek;

  • czym są białka;

  • wskazywać, w jakich produktach spożywczych występują białka;

  • podawać znaczenie białek w organizmie.

i9L37WFw4F_d5e174

1. Skład pierwiastkowy białek

Jak zbudowany jest organizm człowieka?

Głównymi składnikami organizmu człowieka są woda (około 65%) i białko (około 20%).

Co to są białka i z jakich pierwiastków są zbudowane?

Badanie składu pierwiastkowego białek
Doświadczenie 1
Problem badawczy

Jakie pierwiastki wchodzą w skład białek?

Hipoteza

W skład białek wchodzą takie pierwiastki, jak: węgiel, wodór, tlen i azot.

Co będzie potrzebne
  • białko jaja kurzego,

  • uniwersalny papierek wskaźnikowy,

  • probówka,

  • palnik.

Instrukcja
  1. W probówce umieść białko jaja kurzego.

  2. Probówkę ogrzewaj.

  3. Obserwuj zmiany.

  4. Do wylotu próbówki zbliż zwilżony papierek uniwersalny.

Podsumowanie

W wyniku ogrzewania białka jaja kurzego powstała czarna substancja. Na ściankach probówki pojawiły się krople wody. Wydzielił się nieprzyjemny zapach amoniaku. Zwilżony papierek uniwersalny zabarwił się na kolor zielony.
Z obserwacji wynika, że w skład białek wchodzą następujące pierwiastki:

  • węgiel (białko uległo zwęgleniu),

  • wodór (pierwiastek wchodzący w skład wody),

  • azot (amoniak ma wzór NH3 i zawiera atom azotu).

BiałkabiałkaBiałka to substancje, których cząsteczki zbudowane są głównie z atomów węgla, wodoru, tlenu i azotu.

Polecenie 1

Czy białka mogą zawierać inne pierwiastki?

Polecenie 2

Przypomnij sobie, jaki zapach wydziela się podczas procesu psucia się jaj.

Nieprzyjemna woń zepsutych jaj spowodowana jest powstawaniem siarkowodoru, związku o wzorze H2S. Na tej podstawie można wnioskować, że białka zawierają również siarkę. W skład niektórych białek wchodzi fosfor, rzadziej miedź, żelazo, cynk, magnez i jod.

i9L37WFw4F_d5e303

2. Budowa białek

Białka są związkami wielkocząsteczkowymi zbudowanymi z reszt aminokwasowych. Różnorodność białek jest ogromna, chociaż aminokwasów białkowych jest około dwadzieścia. Ważne jest, jakie aminokwasy wchodzą w skład białka oraz w jaki sposób są ze sobą połączone.

Aminokwasy mogą się łączyć wiązaniem peptydowymwiązanie peptydowewiązaniem peptydowym. Przypomnij sobie, w jaki sposób łączą się dwie cząsteczki aminokwasu o najprostszej budowie – glicyny.

RvlR4KJcuwE5A1
Łączenie się dwóch cząsteczek aminokwasów

Białkami umownie nazywamy związki, których łańcuch zawiera więcej niż 100 reszt aminokwasowych, a związki o krótszych łańcuchach są zaliczane do polipeptydów.

Łańcuch białkowy można opisać ogólnym wzorem:

R15hn3xt44DUF1
Źródło: Dariusz Adryan, licencja: CC BY 3.0.

Łańcuchy białkowe mogą mieć różną strukturę przestrzenną, m.in. skręcają się w spirale lub wstęgi.

RL3yftcsRofJO1
Źródło: Opabinia regalis (https://commons.wikimedia.org), licencja: CC BY-SA 3.0.
Ciekawostka

Budowę białek opisał amerykański fizyk i chemik Linus Carl Pauling (czyt. lajnus carl puling), za co w 1954 roku otrzymał Nagrodę Nobla. Osiem lat później, tj. w 1962 r., otrzymał drugą – Pokojową Nagrodę Nobla za pracę podczas kampanii przeciwko próbom z bronią jądrową. Naukowiec ten uważany jest za jednego z najważniejszych chemików XX wieku.

RzqrKvGz9Hint1
Linus Carl Pauling – dwukrotny zdobywca Nagrody Nobla
i9L37WFw4F_d5e366

3. Występowanie białek oraz ich rola w organizmie

Białka są podstawowym elementem budującym wszystkie organizmy. Człowiek musi dostarczać białka w pożywieniu. Białka te w procesie trawienia dzielone są na mniejsze fragmenty, z których powstają nowe białka niezbędne dla organizmu.

Gdzie występują białka?

R2rBPz7sUpxxt1
Występowanie białek w produktach spożywczych

Zawartość białka w produktach spożywczych jest różna, co należy brać pod uwagę przy doborze produktów spożywanych w ciągu dnia. Dzienne zapotrzebowanie na białko jest indywidualną cechą organizmu – zależy m.in. od wieku i płci.

Dzienne zapotrzebowanie na białko

Dzienne zapotrzebowanie na białko [g]

dziewczęta

85

chłopcy

95

kobiety

70

mężczyźni

95

Zawartość białka w różnych produktach spożywczych

Produkty

Zawartość białka
(procent masowy)[%]

mleko

3

jaja

13

ser żółty

26

serek homogenizowany

13

ser pleśniowy

20‑21

kabanos

27

ryby

19–21

fasola

21

soczewica

25

soja

24

Białka pełnią funkcję budulcową (budują mięśnie, paznokcie, włosy i tkanki). Ich trawienie zachodzi z udziałem enzymów białkowych. Białko jest głównym składnikiem hemoglobiny zawartej we krwi. Hemoglobina jest odpowiedzialna za dostarczanie komórkom tlenu.

RMcDHlan3dRiI
Funkcje białek w organizmie
Źródło: Dariusz Adryan, licencja: CC BY 3.0.
i9L37WFw4F_d5e424

Podsumowanie

  • Cząsteczki wszystkich białek są zbudowane głównie z atomów czterech pierwiastków: węgla, wodoru, tlenu i azotu. W skład niektórych białek mogą wchodzić atomy siarki, fosforu i inne pierwiastki.

  • Podstawowymi elementami budującymi białka są aminokwasy.

  • Białka to wielkocząsteczkowe związki chemiczne, zbudowane z reszt aminokwasowych połączonych wiązaniami peptydowymi.

  • Białka są głównym składnikiem budulcowym organizmów. Pełnią funkcje: budulcowe, transportowe, regulujące i inne.

  • Źródłem białka zwierzęcego są m.in. jajka, nabiał, mięso, ryby, a roślinnego – produkty zbożowe oraz rośliny strączkowe, np. fasola, soja i soczewica.

Praca domowa
Polecenie 3.1

Korzystając z informacji z tabeli Dzienne zapotrzebowanie organizmu na białko oraz tabeli Zawartość białka w różnych produktach spożywczych, odpowiedz na pytania:

  • Który z wymienionych produktów zawiera najwięcej białka, a który najmniej?

  • Ile g białka zawiera szklanka mleka? Przyjmij, że masa szklanki mleka wynosi 200 g.

  • Czy chłopiec, który wypija 3 szklanki mleka dzienne, dostarcza organizmowi niezbędną ilość białka?

  • Ile gramów sera żółtego musiałaby zjeść kobieta, aby dostarczyć organizmowi niezbędną dzienną ilość białka?

  • Czy zjadając 200 g serka homogenizowanego, dostarczymy organizmowi więcej białka niż zjadając 100 g kabanosów?

Polecenie 3.2

W dostępnych źródłach wyszukaj informacje na temat niedoboru i nadmiaru białka w organizmie człowieka. Wymień po 3 skutki niedoboru oraz nadmiaru białka.

Polecenie 3.3

Omów przemiany białka zachodzące w organizmie człowieka.

i9L37WFw4F_d5e506

Słowniczek

białka
białka

wielkocząsteczkowe związki zbudowane z reszt aminokwasowych połączonych wiązaniami peptydowymi; w skład białek wchodzą głównie takie pierwiastki, jak: węgiel, wodór, tlen i azot

wiązanie peptydowe
wiązanie peptydowe

powstaje w wyniku połączenia się aminokwasów; tworzą je grupy karboksylowa i aminowa łączących się cząsteczek aminokwasów

i9L37WFw4F_d5e692

Zadania

Ćwiczenie 1
R1Jq1cgcldTPw1
zadanie interaktywne
Źródło: Aneta Wojewoda, licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 2
RdB8GOXpLRwPQ1
Źródło: Aneta Wojewoda, licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 3
R1CDTgGI1Qppw1
Źródło: Aneta Wojewoda, licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 4
R10ZXY9ieYVQQ1
zadanie interaktywne
Źródło: Aneta Wojewoda, licencja: CC BY 3.0.
Aplikacje dostępne w
Pobierz aplikację ZPE - Zintegrowana Platforma Edukacyjna na androida