Budowa i funkcje szkieletu

Wiesz już, że kości mogą być długie, krótkie, płaskie i różnokształtne. Najkrótszą kością człowieka jest strzemiączko (jedna z kosteczek słuchowych), mające jedynie 3 mm, natomiast najdłuższą – kość udowa, która może osiągnąć nawet 50 cm. Zawsze stanowi ona ok. 26% długości ciała człowieka, dlatego na jej podstawie możliwe jest zrekonstruowanie szkieletu.

W skład szkieletu człowieka wchodzą:

• szkielet osiowy: czaszka, kręgosłup i klatka piersiowa

• szkielet obręczy: obręcz barkowa i miedniczna

• szkielet kończyn: kończyny górne i kończyny dolne

Szkielet osiowy człowieka

R1BZ7E0SnOSV9

Ilustracja przedstawia szkielet człowieka z rozpostartymi szeroko rękami w pozycji na wprost widza i tyłem do widza.

Czaszka

Czaszka osłania mózgowie oraz spełnia funkcję ochronną lub podporową w stosunku do innych narządów położonych w obrębie głowy.

Czaszka składa się z dwóch części: mózgoczaszki (czaszki właściwej) i trzewioczaszki.

R85RqlbQcPusu

Ilustracja przedstawia cztery zdjęcia czaszki ujęte z różnych stron - z przodu, z boku oraz z tyłu. Zaznaczono mózgoczaszkę i trzewioczaszkę. Mózgoczaszka to grzbietowa, mająca kształt puszki, część czaszki. Widoczne są na niej szwy kostne - mają postać wąskich pasm. Trzewioczaszka to pozostała część czaszki, czyli jej część twarzowa.

Budowa mózgoczaszki

W skład mózgoczaszki dorosłego człowieka wchodzi osiem kości, które połączone są ze sobą nieruchomo przez kościozrosty (szwy). Kości mózgoczaszki to:

• kość czołowa

• parzyste kości ciemieniowe

• parzyste kości skroniowe

• kość potyliczna

• kość klinowa

• kość sitowa

Z wyjątkiem różnokształtnych kości klinowej i sitowej, pozostałe kości mózgoczaszki są kośćmi płaskimi.

Budowa trzewioczaszki

Trzewioczaszkę buduje kilkanaście różnokształtnych kości. Najważniejsze z nich to:

• parzyste kości szczękowe,

• parzyste kości jarzmowe,

• parzyste kości nosowe,

• parzyste kości podniebienne,

• parzyste kości łzowe,

• ruchoma, nieparzysta żuchwa (łączy się ruchomo z kośćmi skroniowymi).

Do kości czaszki zalicza się także kość gnykową stanowiącą rusztowanie krtani oraz kosteczki słuchowe (młoteczek, kowadełko i strzemiączko), które nie są z nią bezpośrednio związane.

Zatoki przynosowe

R15K8OJDKAUCC

Ilustracja przedstawia rozmieszczenie zatok przynosowych. Po lewej i prawej stronie dolnej części nosa są zatoki szczękowe. Na schemacie mają trójkątny kształt. Nad oczami są zatoki czołowe. Z boku głowy w okolicach uszu są zatoki klinowe. Po bokach górnej części nosa są komórki sitowe. Mają postać drobnych jam.

Kości czaszki znajdujące się w sąsiedztwie jamy nosowej wypełnione są powietrzem i tworzą zatoki przynosowe. Te wolne przestrzenie wnikają również w łuki brwiowe kości czołowej, szczękę i trzon kości klinowej i łączą się z jamą nosową. Główną funkcją zatok przynosowych jest zmniejszenie masy trzewioczaszki, a także ogrzewanie i nawilżanie wdychanego powietrza i amortyzacja urazów.

Budowa kręgosłupa

Kręgosłup stanowi główną oś ciała i osłonę dla rdzenia kręgowego. Zbudowany jest z kręgów - różnokształtnych kości połączonych ze sobą stawowo i przez chrząstkozrosty, czyli krążki międzykręgowe.

Kręgosłup człowieka składa się z 5 odcinków:

• szyjny - zbudowany z 7 kręgów szyjnych – pierwszy kręg to atlas (dźwigacz, kręg szczytowy), zestawiony z czaszką za pomocą dwóch powierzchni stawowych, drugi kręg to obrotnik (kręg obrotowy);

• piersiowy - składa się z 12 kręgów piersiowych;

• lędźwiowy - zbudowany z 5 kręgów lędźwiowych;

• krzyżowy - 5 kręgów krzyżowych zrośniętych w kość krzyżową;

• ogonowy (guziczny) - zbudowany z 4 lub 5 zredukowanych kręgów, które z wiekiem zrastają się w jedną kość.

Krążki międzykręgowe, zwane dyskami znajdują się pomiędzy kręgami w odcinku szyjnym, piersiowym i lędźwiowym. Umożliwiają przesuwanie się kręgów względem siebie oraz ruchy całego kręgosłupa. Łagodzą również wstrząsy, jakim w życiu codziennym podlega kręgosłup.

RBCNHAL7v9zvA

Ilustracja przedstawia półprzezroczystą postać ludzką odwróconą tyłem, w ciele której rysuje się czaszka i kręgosłup. W okręgu po prawej stronie zdjęcia zbieżnie na dwa kręgi. Między wyrostkami zaznaczona jest na żółto linia z podpisem KORZEŃ NERWOWY, a pomiędzy kręgami oddzielający je niebieski, płaski element oznaczony jako KRĄŻEK MIĘDZYKRĘGOWY, zwany też potocznie dyskiem.

Budowa typowego kręgu

Większość kręgów ma podobną budowę i składa się z trzonu, łuku i odchodzących od niego wyrostków.

Kręgi poszczególnych odcinków kręgosłupa różnią się szczegółami budowy i wielkością. Najbardziej masywne są kręgi lędźwiowe, ponieważ to one przenoszą największe obciążenia związane z utrzymaniem wyprostowanej postawy ciała. Z kolei kręgi szyjne mają trzony najmniejsze, a ich budowa zapewnia dużą ruchliwość szyi  Największe odstępstwa od typowej budowy wykazują dwa pierwsze kręgi odcinka szyjnego: 

• dźwigacz (atlas, kręg szczytowy) - pierwszy kręg szyjny pozbawiony trzonu, zawierający powierzchnie stawowe dla dwóch kłykci potylicznychkłykcie potylicznekłykci potylicznych czaszki,

• obrotnik (kręg obrotowy) - drugi kręg szyjny, którego trzon wykształcony jest w formie wyrostka zwanego zębem. Ząb obrotnika stanowi oś obrotu dla atlasu.

Obejrzyj animację i wykonaj polecenie.

R1MATDSEJM7L6

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1MATDSEJM7L6

Funkcje kręgosłupa i jego krzywizny

Klatka piersiowa

Szkielet klatki piersiowej składa się z 12 par żeber, które łączą się od strony tylnej z powierzchniami stawowymi kręgów piersiowych, oraz z mostka. Wyróżniamy:

• 7 par żeber, które łączą się z przodu z mostkiem za pomocą chrząstek żebrowych, tzw. żebra właściwe;

• 3 pary żeber, które łączą się z mostkiem wspólną chrząstką, tzw. żebra rzekome;

• 2 pary żeber, które pozostają niepołączone z mostkiem, tzw. żebra wolne.

Mostek to wydłużona, płaska kość złożona z trzonu, rękojeści i wyrostka mieczykowatego. Górny koniec mostka łączy się z obojczykami, a brzegi boczne – z chrząstkami pierwszych 7 lub 8 par żeber.

Szkielet obręczy i kończyn

Obręcz barkowa i kończyna górna

Obręcze to zestawy kości, które łączą kończyny ze szkieletem osiowym (kręgosłupem). Wyróżnia się:

• obręcz barkową - łączy kończyny górne z kręgosłupem

• obręcz miedniczną - łączy kończyny dolne z kręgosłupem

RAXRwI7TkWkNs

Animacja przedstawia ruchy w obrębie obręczy barkowej - w przód, w tył, na boki, rotacyjnie.

Animacja przedstawia ruchy w obrębie obręczy barkowej - w przód, w tył, na boki, rotacyjnie.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/RAXRwI7TkWkNs

Animacja przedstawia ruchy w obrębie obręczy barkowej - w przód, w tył, na boki, rotacyjnie.

Rkk18G7yYQsgc

Animacja przedstawia ruchy kończyny w stawie ramiennym - w przód, w tył, na boki, rotacyjnie.

Animacja przedstawia ruchy kończyny w stawie ramiennym - w przód, w tył, na boki, rotacyjnie.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/Rkk18G7yYQsgc

Animacja przedstawia ruchy kończyny w stawie ramiennym - w przód, w tył, na boki, rotacyjnie.

Obręcz miedniczna i kończyna dolna

R1XX0gM1NRPrO

Animacja prezentuje ruchy kości w obrębie miednicy.

Animacja prezentuje ruchy kości w obrębie miednicy.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1XX0gM1NRPrO

Animacja prezentuje ruchy kości w obrębie miednicy.

Ra8VAPuoRJYKi

Animacja przedstawia ruchy kończyny dolnej w stawie biodrowym - do przodu, do tyłu, w bok.

Animacja przedstawia ruchy kończyny dolnej w stawie biodrowym - do przodu, do tyłu, w bok.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/Ra8VAPuoRJYKi

Animacja przedstawia ruchy kończyny dolnej w stawie biodrowym - do przodu, do tyłu, w bok.

Różnice w budowie szkieletu człowieka zależne od płci

Szkielety mężczyzny i kobiety różnią się pewnymi cechami, które stają się szczególnie widoczne po okresie dojrzewania, kiedy to hormony płciowe wpływają na wzrost i rozwój kości.

Różnice te wynikają głównie z:

• przystosowań do funkcji rozrodczych,

• różnic w masie mięśniowej i proporcjach ciała.

Funkcje szkieletu

• ochrona narządów wewnętrznych przed uszkodzeniem,

• podpora i rusztowanie dla ciała,

• funkcja krwiotwórcza,

• magazyn wapnia i innych pierwiastków,

• miejsce przyczepu mięśni szkieletowych,

• umożliwienie ruchu dzięki obecności stawów.

Podsumowanie

• W skład szkieletu człowieka wchodzą: szkielet osiowy, szkielet obręczy oraz szkielet kończyn.

• Szkielet osiowy tworzą: czaszka, kręgosłup, klatka piersiowa – odpowiada on za ochronę narządów wewnętrznych oraz utrzymanie postawy ciała.

• Czaszka dzieli się na mózgoczaszkę (osłania mózgowie i narządy zmysłów: wzroku, słuchu, równowagi, węchu i smaku) i trzewioczaszkę (osłania przednie odcinki układu oddechowego i pokarmowego).

• Kręgosłup zbudowany jest z 33–34 kręgów, tworzących odcinki: szyjny (7 kręgów), piersiowy (12), lędźwiowy (5), krzyżowy (5 zrośniętych kręgów) i guziczny (4–5 zrośniętych kręgów). Kręgosłup stanowi główną oś ciała i osłania rdzeń kręgowy.

• Klatka piersiowa obejmuje mostek i żebra: 7 par żeber prawdziwych (łączą się bezpośrednio z mostkiem), 3 pary żeber rzekomych (łączą się z mostkiem przez wspólną chrząstkę) i 2 pary żeber wolnych (nie łączą się z mostkiem).

• Obręcz barkowa (łopatki i obojczyki) łączy kończyny górne z tułowiem, zapewniając oparcie dla rąk.

• Kończyny górne: kość ramienna, kości przedramienia (promieniowa i łokciowa), kości nadgarstka, śródręcza i paliczki – przystosowane są do pracy manualnej.

• Obręcz miedniczna zbudowana jest z dwóch kości miednicznych (zrośniętych  kości biodrowej, łonowej i kulszowej), kości krzyżowej i guzicznej. Obręcz ta łączy kończyny dolne z tułowiem i przenosi ciężar ciała na nogi.

• Kończyny dolne: kość udowa, kości podudzia (piszczelowa i strzałkowa), kości stępu, śródstopia i paliczki – zapewniają lokomocję i stabilizację ciała.

• Funkcje szkieletu: ochrona narządów, podpora dla ciała, miejsce przyczepu mięśni oraz umożliwienie ruchu dzięki obecności stawów.

Ćwiczenia utrwalające