Jak być dobrym filozofem?
Filozofia polega na ciągłym dążeniu do zrozumienia świata i siebie samego, na stawianiu pytań i poszukiwaniu na nie odpowiedzi.
Filozofowie zazwyczaj zgadzają się, że filozofia jest sztuką zadawania pytań i że pytania są w niej ważniejsze od odpowiedzi. Ale jak w ogóle zacząć filozofować – postawić pierwsze pytanie, które będzie pytaniem filozoficznym? Platon i Arystoteles twierdzili, że początkiem filozofii jest zdziwienie. Wszyscy znamy ten stan, bo każdy się przecież czemuś dziwił. Zdziwienie przychodzi, a potem mija. Ale nie w filozofii. Wyjaśnia to Martin HeideggerMartin Heidegger:
Myślelibyśmy zgoła powierzchownie […], gdybyśmy chcieli sądzić, że Platon i Arystoteles skonstatowali […] tylko, że zdziwienie jest przyczyną filozofowania. Gdyby tak sądzili, oznaczałoby, iż kiedyś ludzi zdziwiło coś, mianowicie byt, to, że jest i czym on jest. Pobudzeni zaś tym zdziwieniem zaczęli filozofować. Gdy tylko filozofia ruszyła z miejsca, zdziwienie w sensie impulsu było już zbyteczne, tak że zanikło. Bo też mogło zaniknąć, jeśli było tylko impulsem. A jednak […], zdziwienie przenika każdy krok filozofii.
Zdziwienie jest więc początkiem filozofii nie tylko w tym sensie, że się od niego zaczęła, ale również w tym, że jest jej zasadą. Zdziwienie to specyficzna postawa, jaką filozof zajmuje wobec tego, co go otacza. Polega ona na ciągłej gotowości kwestionowania tego, co ludzie odruchowo uznają za słuszne, oczywiste czy naturalne.
Tradycja pytania w filozofii ma towarzyszącą jej tradycję uczuciową: ciekawości, nieufności, pokory... Ale stan, który najczęściej kojarzy nam się z filozoficznym zadawaniem pytań, to zdziwienie.
Czy każde pytanie, które powstaje w wyniku zdziwienia, jest pytaniem filozoficznym?
Chociaż filozofia często rodzi się ze zdziwienia, nie każde pytanie, które pojawia się w wyniku zaskoczenia, jest pytaniem filozoficznym. Na przykład pytanie „Która godzina?” jest pytaniem potocznym, natomiast pytanie „Czym jest czas?” ma charakter filozoficzny. Pytania potocznepotoczne i filozoficzne mają wspólne źródło – ludzką ciekawość. Zarówno myślenie potoczne, jak i filozoficzne pojawia się wtedy, gdy człowiek zastanawia się nad światem i chce go zrozumieć. Pytania filozoficzne różnią się od potocznych tym, że są teoretyczne, a nie praktyczne. Niektóre z nich mają charakter fundamentalny, ponieważ dotyczą najbardziej podstawowych i ogólnych zagadnień związanych z istnieniem, poznaniem, wartościami oraz naturą rzeczywistości.
Zapoznaj się z filmem i zapisz cztery cechy pytania filozoficznego:
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RE4YFYnMJBZcg
Nagranie filmowe dotyczy odpowiedzi na pytanie, czy każde pytanie jest pytaniem filozoficznym.
Zanotuj obserwację ze swojego otoczenia, a następnie przekształć ją w pytanie filozoficzne, tak aby było ogólne, racjonalneracjonalne i dotyczyło istoty rzeczyistoty rzeczy.
Na gruncie gramatyki pytanie jest zdaniem pytającym. W odróżnieniu od zdań oznajmujących i rozkazujących nie przekazuje informacji (o jakimś stanie rzeczy lub o woli osoby wypowiadającej zdanie), lecz stanowi językową formę poszukiwania informacji. Pytanie jest przedmiotem wiedzy nie tylko gramatycznej, lecz także stylistyki i poetyki. Ma również swoje znaczenie w coachingucoachingu i psychologii. Na gruncie filozofii pytania oraz rozważania nad pytaniem można przyporządkować do obszaru epistemologiiepistemologii, choć zagadnienia z nim związane odnajdziemy także w logice i filozofii językafilozofii języka.
Rozważmy inne, ogólne pytanie: Jaki był początek świata? Czy jest to pytanie filozoficzne?
To zależy od sposobu, w jaki będziemy na nie odpowiadać.
Wyobraźmy sobie, że zadajemy to pytanie wyznawcy religii, który stwierdza, że świat został stworzony przez Boga. Wówczas pojawia się u nas wątpliwość: jak pogodzić takie twierdzenie z odkryciami nauki? I właśnie ten stosunek do wątpliwości odróżnia myślenie filozoficzne od myślenia dogmatycznego.dogmatycznego.
Jeśli nasz rozmówca jest dogmatykiem, zamiast uzasadniać swoje twierdzenie, przyjmie je po prostu na wiarę. Dogmatyzm nie dotyczy wyłącznie religii, ale tam, gdzie się pojawia, kończy się filozofia.
Myślenie filozoficzne nie przyjmuje wyjaśnień problemów na wiarę, zamiast tego dąży do uzasadnienia swoich twierdzeń. Opiera się zatem nie na wierze lub intuicji, lecz na rozumie. Odpowiedź na pytanie o początek świata – tak jak każda inna odpowiedź filozoficzna – musi być racjonalna.racjonalna.
Myślenie naukowe — podobnie jak filozoficzne — jest ogólne i racjonalne. Czym zatem się różnią?
Teoria Wielkiego Wybuchu (ang. Big Bang) jest obecnie powszechnie uznawana przez naukowców za początek Wszechświata, istnieją bowiem solidne dowody jej słuszności. To przykład myślenia naukowego, które – podobnie jak myślenie filozoficzne – jest ogólne i racjonalne. Czym jednak te dwa sposoby myślenia różnią się od siebie? Pytania filozoficzne od naukowych różnią się przede wszystkim tym, że są nieempiryczne, tzn. odpowiedzi, których poszukują, nie dają się uzyskać w wyniku doświadczenia ani badania rzeczywistości. Filozofia nie jest bowiem nauką w sensie ścisłym: nie bada zjawisk empirycznych i nie formułuje praw opisujących świat. Dla astrofizyka znaczenie pojęć „początek” i „świat” jest jasno określone. „Świat” to dla niego Wszechświat złożony z cząstek i fal. Jeżeli uda się zbadać i wyjaśnić proces, w wyniku którego wszystkie te cząstki powstały, problem zostanie rozwiązany.
Aby utrwalić wiedzę i lepiej odróżnić myślenie filozoficzne od naukowego i potocznego, skorzystaj z interaktywnej ilustracji.
Na zdjęciu widać ogromne, pionowe słupy ciemnego gazu i pyłu unoszące się w przestrzeni kosmicznej, podświetlone przez jasne gwiazdy na tle niebiesko‑zielonej mgławicy.
Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DB89S5ZR1
Dlaczego pytanie o sens życia jest pytaniem filozoficznym?
Spróbuj sformułować własne pytanie natury filozoficznej. Zapisz przebieg swoich rozważań.
Wybierz jedno z pytań Stephena Hawkinga, które najbardziej Cię zaciekawiło i uzasadnij swój wybór:
Czy istnieje Bóg?
Jak to wszystko się zaczęło?
Czy są inne rozumne istoty we wszechświecie?
Czy da się przewidzieć przyszłość?
Co jest wewnątrz czarnej dziury?
Czy możliwa jest podróż w czasie?
Czy ludzkość przetrwa na Ziemi?
Czy powinniśmy skolonizować kosmos?
Czy sztuczna inteligencja zdominuje ludzką?
Czy możemy kształtować naszą przyszłość?
Słownik
(gr. ousía – substancja, łac. ens – jeden) – coś, co jest, co istnieje
(gr. dógma – sąd, pogląd) postawa polegająca na przyjmowaniu twierdzeń na wiarę; bezkrytyczny stosunek do wyznawanych tez i negowanie konieczności ich uzasadnienia
(gr. philosophia – umiłowanie mądrości) ogólna, racjonalna i krytyczna wiedza o wszystkim, co istnieje – przede wszystkim o: istocie i strukturze bytu, sposobach jego poznania, ocenie działań z perspektywy moralnej oraz procesach rozumowania i formułowania sądów oraz ogólna refleksja na temat miejsca człowieka w świecie. Ze względu na znaczenie źródłowe filozofię można rozumieć jako praktykę polegającą na nieustannym dążeniu do prawdy i wiedzy pewnej
(gr. ta meta physika – to, co jest po fizyce) dział filozofii zajmujący się bytem jako takim – jego podstawowymi własnościami, leżącymi u podstaw świata, który jest nam dostępny poprzez doświadczenie zmysłowe
pytanie, które jest ogólne i racjonalne, jego źródłem jest zdziwienie, a główną intencją pytanie o sens, czyli istotę rzeczy
(łac. ratio – rozum) postawa odrzucająca wszelką wiedzę, która nie poddaje się sprawdzeniu oraz polegająca na uzasadnianiu głoszonych twierdzeń zgodnie z zasadami rozumu