Rolnictwo to jeden z trzech głównych działów gospodarki (poza przemysłem i usługami). Jego celem nadrzędnym jest wytwarzanie żywności. Produkcja rolna dzieli się na roślinną i zwierzęcą. Uprawa roślin dostarcza m.in. ziarna zbóż, warzyw i owoców, a dzięki hodowli zwierząt otrzymujemy przede wszystkim mięso, a także mleko, jaja, tłuszcze, skóry i inne produkty.

R1J9SH2Aq9NBs
Uprawa w ekologicznym gospodarstwie rolnym
Źródło: dostępny w internecie: pexels.org, domena publiczna.
Aby zrozumieć poruszane w tym materiale zagadnienia, przypomnij sobie:
  • czym jest i czym zajmuje się rolnictwo;

  • ukształtowanie terenu Polski;

  • obszary, na których występują najlepsze gleby.

Twoje cele
  • wyjaśnisz pojęcia: użytki rolne, grunty orne, użytki zielone, uprawy trwałe, agrotechnika, rolnictwo towarowe;

  • przeanalizujesz pozaprzyrodnicze czynniki rozwoju rolnictwa (zużycie nawozów sztucznych, poziom mechanizacji, wielkość gospodarstw rolnych itp.);

  • wskażesz na mapie obszary Polski o najlepszych i najgorszych warunkach rozwoju rolnictwa;

  • wyjaśnisz, czym jest rolnictwo ekologiczne.

i1dUASK5dL_d5e225

1. Użytki rolne

Działalność rolnicza prowadzona jest głównie na terenach wiejskich, w gospodarstwach rolnych. W skład każdego gospodarstwa rolnego, oprócz zabudowań gospodarczych, wchodzą użytki rolneużytki rolneużytki rolne, czyli ziemia.

Użytki rolne dzielą się na:

  • grunty orne – ziemia przeznaczona pod uprawę roślin jednosezonowych, np. zbóż, ziemniaków, buraków cukrowych, rzepaku, kapusty, marchwi czy innych warzyw;

  • uprawy trwałe – obszary zajęte pod uprawę roślin wieloletnich, np. sady z drzewami owocowymi (jabłoniami, gruszami, czereśniami, wiśniami, śliwami i in.) czy plantacje krzewów owocowych (winorośli, malin, truskawek, porzeczek);

  • użytki zielone – łąki i pastwiska trwale porośnięte głównie trawami, które stanowią paszę dla zwierząt hodowlanych; trawa z łąk jest kilka razy w roku koszona i suszona do postaci siana, a trawa z pastwisk jest konsumowana bezpośrednio przez zwierzęta;

  • ogródki działkowe i przydomowe – małe obszary ziemi rolnej przeznaczone pod uprawę roślin na własne potrzeby.

Większość wymienionych użytków rolnych jest stale uprawiana, czyli znajduje się w tzw. dobrej kulturze rolnej. Jednak cześć z nich pozostaje nieuprawiana – są to odłogi i ugory. Odłóg to ziemia nieuprawiania przez kilka lat, a ugór to ziemia nieuprawiana przez część roku. Odłogowanie i ugorowanie zazwyczaj ma na celu poprawienie jakości gleby, która sama się regeneruje, kiedy nie jest uprawiana. Jednak ziemia może leżeć odłogiem również z innych powodów, np. z braku możliwości lub chęci do jej uprawiania.

Użytki rolne zajmują około 60 % obszaru Polski. Blisko 3/4 z nich to grunty orne.
Kilkanaście procent powierzchni kraju pokrywają łąki i pastwiska, a sady tylko około 1 %.

RDHPF7LcERTN5
Struktura użytkowania ziemi w Polsce w 2020 r.
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych GUS, licencja: CC BY-SA 3.0.

Użytki rolne występują na obszarze całego kraju.

Grunty orne dominują na Nizinach Środkowopolskich ze względu na równinne ukształtowanie terenu. Na pofałdowanych pojezierzach i wyżynach (z wyjątkiem Wyżyny Lubelskiej) oraz w górach gruntów ornych jest znacznie mniej – zaznacza się tam większy udział lasów.

Łąki i pastwiska zajmują większe powierzchnie na wschodzie kraju, a zwłaszcza w wilgotnych rejonach województw podlaskiego, mazowieckiego i warmińsko‑mazurskiego. Są one typowe dla dolin rzecznych oraz innych terenów podmokłych.

Najwięcej wielkich sadów występuje na Mazowszu, głównie w okolicach Warszawy. Ponad to spotkać je można w pobliżu miast na południu Polski – Wrocławia, Krakowa czy Sandomierza. W rejonie Zielonej Góry znajdują się duże plantacje winorośli.

1
Polecenie 1
R1ESRybCasXPf
Użytkowanie ziemi w Polsce
Źródło: Wydawnictwo Edukacyjne Wiking, licencja: CC BY-SA 3.0.

Korzystając z powyższej mapy, omów użytkowanie ziemi w swoim województwie. Zwróć szczególną uwagę na użytki rolne.

R1cTkm5pOdHH6
(Uzupełnij).
Źródło: Gromar sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
1
Polecenie 1

Korzystając z treści materiału i dostępnych źródeł wiedzy, omów użytkowanie ziemi w swoim województwie. Zwróć szczególną uwagę na użytki rolne.

1
Polecenie 2

Korzystając z danych zamieszczonych w poniższej tabeli, oblicz udział użytków rolnych w powierzchni ogólnej trzech wybranych przez siebie województw. Wyjaśnij przyczyny występowania przedstawionych wartości.

R1RzKZRHpBOHL
opracowanie własne na podstawie danych GUS
Powierzchnia użytków rolnych w województwach.
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych GUS, licencja: CC BY 3.0.
R3uLEnr0NQxrk
(Uzupełnij).
Źródło: Gromar sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Rt7orMMFpwLVW

Mapa Polski z podziałem na województwa. U góry nagłówek: Udział użytków rolnych w powierzchni województw. Poniżej pozioma podziałka z kolorami do użycia, od żółto‑zielonego po zielony dla odpowiednich przedziałów. Przedziały co pięć procent, od czterdziestu pięciu do siedemdziesięciu.

Źródło: Gromar sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Plik PDF o rozmiarze 221.70 KB w języku polskim

Korzystając z danych zamieszczonych w poniższej tabeli, oblicz udział użytków rolnych w powierzchni ogólnej województw. Na koniec wyjaśnij przyczyny występowania wartości ekstremalnych (najwyższych i najniższych) w określonych województwach.

R1RzKZRHpBOHL
opracowanie własne na podstawie danych GUS
Powierzchnia użytków rolnych w województwach.
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych GUS, licencja: CC BY 3.0.
R3uLEnr0NQxrk
(Uzupełnij).
Źródło: Gromar sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
i1dUASK5dL_d5e312

2. Przyrodnicze czynniki rozwoju rolnictwa w Polsce

Działalność rolnicza w naszym kraju uzależniona jest od trzech głównych czynników przyrodniczych: rzeźby terenu, jakości gleby i klimatu.

Rzeźba terenu w Polsce ogólnie sprzyja działalności rolniczej, ponieważ aż 75 % powierzchni zajmują płaskie lub tylko lekko pofałdowane niziny. Jest to istotne ułatwienie mechanicznych prac polowych – na obszarach pofałdowanych (góry, wyżyny, pojezierza) duże nachylenie stoków często uniemożliwia maszynom rolniczym wjazd na pole. Ponadto po stromych stokach szybko spływa woda opadowa, wypłukując wierzchnią warstwę gleby, która przez to ma słabą jakość, co zniechęca do uprawy roślin.

Jakość gleby ma znaczący wpływ na wielkości plonów, jakie się uzyskuje. W rolnictwie jakość gleby określana jest przez następujące pojęcia:

  • żyzność – naturalna zdolność gleby do dostarczania roślinom składników pokarmowych oraz wody i powietrza;

  • urodzajność – rzeczywista żyzność gleby, tj. żyzność naturalna poprawiona działaniami człowieka, np. nawożeniem czy nawadnianiem;

  • produktywność – zdolność gleby do produkcji biomasy, czyli wydawania plonów.

Wartość użytkową gleb, czyli stopień ich przydatności do celów rolniczych, wyrażają klasy bonitacyjne. W Polsce sytuacja pod tym względem nie jest zbyt korzystna, ponieważ aż 1/3 powierzchni wszystkich gruntów ornych zajmują najsłabsze gleby klasy V i VI.

Klasy bonitacyjne gleb w Polsce

KLASA

Jakość gleby

Udział w powierzchni
gruntów ornych Polski

Przykładowe typy gleb

I

najlepsza

~0,5 %

czarnoziemy, najlepsze czarne ziemie, mady i rędziny, brunatne na lessach

II

bardzo dobra

~3,0 %

czarnoziemy, dobre czarne ziemie, mady, rędziny i brunatne, najlepsze płowe

III

dobra

~23,5 %

brunatne, płowe, czarne ziemie, rędziny, mady, zmeliorowane bagienne

IV

średnia

~39,5 %

brunatne, płowe, bagienne, lepsze bielice, słabsze rędziny, ciężkie mady

V

słaba

~21,0 %

bielice, płowe, słabe brunatne, płytkie mady i rędziny

VI

bardzo słaba

~12,5 %

słabe bielice, gleby górskie

1
Polecenie 3

Korzystając z mapy gleb Polski, wskaż na mapie obszary występowania gleb najlepszych i bardzo dobrych.

RLk5f08zkTiE8
Gleby Polski
Źródło: Wydawnictwo Edukacyjne Wiking, licencja: CC BY 3.0.
R1AYdmortJ6lq
(Uzupełnij).
Źródło: Gromar sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
1
Polecenie 3

Korzystając z treści materiału i z dostępnych źródeł wiedzy oraz informacji w lekcji Zróżnicowanie gleb i roślinności na obszarze PolskiPJGdsNadDZróżnicowanie gleb i roślinności na obszarze Polski, wymień obszary występowania u nas gleb najlepszych i bardzo dobrych.

Warto wiedzieć

Działalność człowieka powoduje  niekiedy degradację gleby, czyli obniżenie jej jakości. Przykładami mogą być:

  • niewłaściwe uprawy, np. monokultura, która prowadzi do wyjałowienia gleby;

  • niewłaściwe melioracje – powodują nadmierne osuszenie lub zawilgocenie gleby;

  • orka wzdłuż stoków górskich – przyspiesza wymywanie gleby (erozja wodna);

  • zanieczyszczenie środowiska (powietrza, wody) – powoduje skażenie gleby;

  • górnictwo odkrywkowe – dewastacja, czyli całkowite usunięcie gleby.

Klimat wpływa na rolnictwo Polski głównie poprzez dwa składniki – opady atmosferyczne i temperaturę powietrza.

Kształtujące się u nas na poziomie około 600 mm rocznie opady są na ogół wystarczające do uprawy większości roślin. Oczywiście, niekiedy zdarzają się kilkutygodniowe okresy suszy, które mogą doprowadzić do wyschnięcia wielu upraw. Pojawiają się również kilkudniowe ulewne deszcze, które z kolei mogą przyczynić się do gnicia roślin. Groźnym zjawiskiem są gradobicia towarzyszące letnim czy wiosennym burzom – mogą one połamać liście i łodygi roślin na polu. Także wichury i trąby powietrzne wyrządzają duże szkody w gospodarstwach rolnych. Są to jednak przypadki sporadyczne.

Temperatura powietrza może w Polsce zaszkodzić roślinom właściwie tylko wtedy, kiedy jest zbyt niska. Silne mrozy w zimie potrafią zniszczyć zboża ozime i uprawy wieloletnie, np. winorośl czy drzewa owocowe. Pojawiające się wiosną przymrozki mogą przyczynić się do obumarcia tych roślin, które już zdążyły wykiełkować, a także do zniszczenia pąków kwiatowych czy liściowych na drzewach i krzewach.

W rolnictwie ważna jest długość okresu wegetacyjnegookres wegetacyjnydługość okresu wegetacyjnego, czyli czasu w ciągu roku, w jakim roślina może wzrastać i rozwijać się. Do okresu tego wliczają się wszystkie dni, w których średnia dobowa temperatura powietrza jest większa niż 5°C. W Polsce okres wegetacyjny trwa od około 180 dni w wyższych partiach gór do 230 dni w najcieplejszych miejscach Kotlin Podkarpackich i Doliny Odry.

1
Polecenie 4

Korzystając z map poniżej, określ przyczyny zróżnicowania przestrzennego długości okresu wegetacyjnego w Polsce. Odpowiedź zapisz poniżej.

RnPst1UfyOKNL
(Uzupełnij).
Źródło: Gromar sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
1
Polecenie 4

Korzystając z treści materiału i dostępnych źródeł wiedzy, określ przyczyny zróżnicowania przestrzennego długości okresu wegetacyjnego w Polsce.

1
Polecenie 5

Odczytaj z mapy długość okresu wegetacyjnego w swoich okolicach i wyjaśnij przyczyny różnic względem obszarów sąsiednich.

RHwo57que4PFb
(Uzupełnij).
Źródło: Gromar sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
1
Polecenie 5

W treści materiału i w dostępnych źródłach wiedzy sprawdź długość okresu wegetacyjnego w swoich okolicach i wyjaśnij przyczyny różnic względem obszarów sąsiednich.

1
Polecenie 6
RIY7jZ3ylkhgh
Zaznacz w tekście poprawne uzupełnienia zdań.
Źródło: Gromar sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
i1dUASK5dL_d5e476

3. Pozaprzyrodnicze czynniki rozwoju rolnictwa

Na działalność rolniczą wpływają również czynniki pozaprzyrodnicze, kształtowane przez człowieka, który zwykle dąży do uzyskiwania jak najwyższych plonów i zbiorów. Do czynników tych zaliczają się m.in. rozmaite zabiegi agrotechniczneagrotechnikazabiegi agrotechniczne:

  • podstawowa uprawa ziemi – orka, podorywka, siew, bronowanie, żniwa itp.;

  • płodozmian – uprawianie na tej samej ziemi co rok innych roślin, by uniknąć wyjałowienia gleby, a także, by pozbyć się uporczywych chwastów;

  • użyźnianie gleby – nawożenie, czyli dostarczanie glebie dodatkowych składników pokarmowych dla roślin, pochodzących z nawozów naturalnych (kompost, obornik, gnojowica) lub sztucznych (azotowych, fosforowych, potasowych, wapniowych);

  • melioracje – nawadnianie (irygacja) lub osuszanie pól za pomocą drenów, rowów i kanałów melioracyjnych; na mniejszych powierzchniach nawadnianie może być prowadzone przy pomocy tzw. deszczowni, czyli urządzeń rozpylających wodę nad uprawami;

  • chemiczna ochrona roślin – opryskiwanie upraw pestycydami, mające na celu usunięcie niepożądanych organizmów, np. owadów, robaków, grzybów itp.;

  • pielęgnacja upraw – odchwaszczanie, przerzedzanie sadzonek, „prześwietlanie” drzew itp.

Warto wiedzieć

Przez ostatnich kilkadziesiąt lat zużycie nawozów sztucznych na świecie systematycznie rosło – stale dążono do uzyskiwania coraz to wyższych plonów. Jednak w ostatnich latach ta tendencja została zahamowana ze względu na zbyt dużą ilość środków chemicznych, jaka znajdowała się w żywności. Ludzie coraz bardziej zaczynają cenić „zdrową żywność” pochodzącą z gospodarstw ekologicznych, w których nie stosuje się ani nawozów sztucznych, ani chemicznych środków ochrony roślin.

11
Zużycie nawozów sztucznych w wybranych krajach w latach 2005‑2013

KRAJE

2005/06

2012/13

2019/20

2005/06

2012/13

2019/20

2005/06

2012/13

2019/20

2005/06

2012/13

2019/20

ogółem

azotowe (N)

fosforowe (P2O5)

potasowe (K2O)

na 1 ha użytków rolnych w kg

ŚWIAT

32,1

119,45

122,01

18,4

69,47

69,78

8,1

28,55

28,03

5,6

21,43

24,2

Argentyna

8,6

35,35

61,6

4,6

19,51

37,94

3,7

14,88

22,52

0,3

0,96

1,14

Australia

4,9

71,94

83,54

2,1

38,66

43,26

2,3

26,65

30,97

0,5

6,63

9,31

Austria

57,4

124,88

112,82

31,2

78,92

70,55

11,8

20,09

19,03

14,4

25,06

23,24

Białoruś

103,9

250,98

151,08

45,4

94,18

69,98

14,5

36,61

15,16

44,0

120,19

65,94

Brazylia

30,4

226,52

260,5

7,6

65,13

77,33

10,5

78,82

76,52

12,3

82,57

106,65

Bułgaria

44,8

105,06

130,12

36,1

80,9

97,13

7,5

14,42

21,16

1,2

9,74

11,83

Cypr

80,3

136,97

146,17

43,3

65,21

66,04

29,4

41,62

42,51

7,6

30,14

37,62

Dania

118,1

115,4

134,66

66,1

73,39

93

15,4

14,35

13,97

36,6

27,66

27,69

Estonia

40,9

81,97

90,32

22,8

52,51

59,47

7,1

11,18

13,34

11,0

18,28

17,51

Finlandia

132,1

87,22

95,07

84,7

62,01

65,24

13,1

11,51

11,6

34,3

13,7

18,23

Francja

119,7

160,67

158,14

74,6

112,34

111,7

20,5

25,04

21,82

24,9

23,29

24,62

Grecja

45,2

80,98

93,49

24,4

52,07

58,9

14,9

16,09

18,48

5,9

12,82

16,11

Hiszpania

63,0

102,09

110,99

31,7

56,12

60,34

17,6

25,27

28,63

13,7

20,7

22,02

Holandia

193,7

223,37

249,98

144,1

187,99

188,54

25,1

8,48

10,17

24,5

26,9

51,27

Irlandia

126,0

174,22

200,01

80,2

97,71

84,86

19,8

22,97

35,84

26,0

53,54

79,31

Japonia

323,3

228,47

222,31

118,0

80,87

84,01

130,2

77,13

76,89

75,1

70,47

61,41

Kanada

41,5

96,05

105,04

26,3

64,83

66,16

10,3

22,58

27,88

4,9

8,64

11

Niemcy

145,9

200,1

171,2

104,8

138,73

115,18

16,1

23,52

20,8

25,0

37,85

35,22

Norwegia

182,1

190.,12

210,01

101,9

117,82

132,96

27,6

23,9

25,41

52,6

48,4

51,64

Polska

123,3

172,73

172,09

62,5

98,04

91,83

27,7

30,44

30,36

33,1

44,25

49,9

Portugalia

69,3

101,24

103,71

26,9

58,71

62,39

20,2

21,01

21,21

22,2

21,52

20,11

Rosja

6,6

15,08

22,26

4,0

9,45

13,99

1,6

3,55

4,87

1,0

2,08

3,4

Rumunia

32,5

53,53

79,93

21,1

37,49

48,62

9,7

12,39

21,47

1,7

3,64

9,84

Słowacja

57,7

107,68

127,49

40,5

82,16

94,03

8,7

14,84

19,09

8,5

10,68

14,37

Stany Zjednoczone

47,5

133,24

124,35

26,7

76,21

72,75

10,0

26,91

24,77

10,8

30,12

26,83

Szwecja

73,6

84,53

97,56

50,2

62,11

71,82

11,0

10,44

11,56

12,4

11,98

14,18

Węgry

66,8

108,96

140,42

44,3

76,24

92,67

10,4

16,93

25,5

12,1

15,79

22,25

Wielka Brytania

92,3

231,36

243,17

59,2

158,31

169,29

13,9

30,74

30,33

19,2

42,31

43,55

Włochy

90,7

97,14

94,87

54,3

66,09

64,16

19,4

18,85

18,86

17,0

12,2

11,85

Indeks górny Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych FAO.  Indeks górny koniec

1
Polecenie 7

Przeanalizuj dane z tabeli powyżej i znajdź państwa, w których ogólne zużycie nawozów sztucznych w ostatnich latach wyraźnie zmalało. Spróbuj wyjaśnić, dlaczego miało to miejsce właśnie w tych krajach. Zwróć też uwagę na państwa, w których zużycie nawozów sztucznych wzrosło – jak to wyjaśnisz?

R10uIJxNqqXFc
(Uzupełnij).
Źródło: Gromar sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Oprócz agrotechniki duże znaczenie mają też społeczno‑gospodarcze czynniki rozwoju rolnictwa, do których zaliczają się:

  • wielkość gospodarstw rolnych;

  • specjalizacja produkcji rolnej;

  • towarowość produkcji rolnej;

  • mechanizacja prac;

  • zatrudnienie w rolnictwie;

  • polityka rolna władz.

Nowoczesna produkcja rolna prowadzona jest w dużych, wyspecjalizowanych i zmechanizowanych gospodarstwach wysokotowarowychrolnictwo towarowegospodarstwach wysokotowarowych. Posiadając dużą powierzchnię użytków rolnych oraz odpowiednie wyposażenie w maszyny i sprzęt rolniczy, uzyskuje się wysokie plony i zbiory przy niższych kosztach jednostkowych uprawiania ziemi. Takie rolnictwo funkcjonuje w krajach Europy Zachodniej, a także w USA, Kanadzie i Australii.

W Polsce wciąż mamy zbyt wiele małych, niskotowarowych gospodarstw rolnych – co drugie nasze gospodarstwo liczy mniej niż 5 ha. Produkcja w nich jest na ogół niewielka i kosztowna, bo słabo wyspecjalizowana i zmechanizowana. Plony są małe, gdyż drobnym rolnikom indywidualnym często brakuje pieniędzy na nawozy sztuczne i zabiegi agrotechniczne. Niewielkie zbiory z małych gospodarstw trudniej jest też sprzedać po korzystnych dla rolnika cenach. To właśnie dzięki małym gospodarstwom zatrudnienie w rolnictwie sięga do ponad 8%, podobnie jak w wymienionych wyżej krajach z nowoczesnym rolnictwem.

Największe rozdrobnienie gospodarstw występuje w Polsce południowo‑wschodniej, gdzie gospodarstwa małe (do 5 ha) stanowią ponad 70 % wszystkich gospodarstw. Tam też mamy najniższy poziom towarowości produkcji rolnej. Dzieje się tak dlatego, że Małopolska i Podkarpacie charakteryzują się wysoką gęstością zaludnienia na terenach wiejskich, każdy potrzebuje ziemi rolnej, a tej nie ma tam zbyt wiele ze względu na pofałdowany teren i duże zalesienie.

Najwyższa towarowość notowana jest na zachodzie Polski, a zwłaszcza na obszarach z dobrymi glebami (Nizina Śląska, Kujawy, Nizina Szczecińska, Wielkopolska). Tam też funkcjonuje najwięcej dużych gospodarstw rolnych, wyspecjalizowanych w określonym rodzaju produkcji rolnej, np. w uprawie zbóż czy innych roślin jednosezonowych (buraków cukrowych, rzepaku) albo w chowie trzody chlewnej czy drobiu. Jest to właściwy kierunek działalności rolniczej – tereny o najlepszych warunkach naturalnych są intensywnie wykorzystywane do wysokotowarowej produkcji rolnej.

1
1
Polecenie 8
R1DrcTxX4e6sP
Wielkość gospodarstw rolnych a poziom towarowości produkcji rolnej
Źródło: Wydawnictwo Edukacyjne Wiking.

Korzystając z map zamieszczonych powyżej, wykaż związek między wielkością gospodarstw rolnych a poziomem towarowości produkcji rolnej.

Rg9AIBnD9cM54
(Uzupełnij).
Źródło: Gromar sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
1
Polecenie 8

Korzystając z treści materiału, wykaż związek między wielkością gospodarstw rolnych a poziomem towarowości produkcji rolnej.

RunmBUGMlFRKn
Źródło: Gromar sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
1
Polecenie 9

Scharakteryzuj strukturę wielkości gospodarstw rolnych oraz towarowość produkcji rolnej w swoim województwie. Zapisz odpowiedź poniżej.

RmJ9yYu4oJlop
Źródło: Gromar sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Po przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej polscy rolnicy zaczęli otrzymywać dopłaty bezpośrednie do każdego hektara ziemi rolnej. Jest to znaczący dopływ gotówki dla wielu gospodarstw rolnych, ponieważ pozwala m.in. obniżyć koszty produkcji. Dzięki dopłatom rolnicy indywidualni mogą utrzymać się na rynku krajowym, a niekiedy nawet konkurować na rynkach zagranicznych.

i1dUASK5dL_d5e595

4. Rolnictwo ekologiczne

Stale rosnące zapotrzebowanie na tzw. „zdrową żywność” przyczynia się do rozwoju ekologicznych gospodarstw rolnychrolnictwo ekologiczneekologicznych gospodarstw rolnych. W gospodarstwach tych produkcja rolna prowadzona jest wyłącznie naturalnymi sposobami uprawy i chowu. Nie stosuje się nawozów sztucznych i innych środków chemicznych. Do użyźniania gleby wykorzystywane są nawozy naturalne – kompost (wytwarzany z odpadów roślinnych) oraz obornik (wytwarzany z odchodów zwierzęcych). Zwierzęta trzymane są w tzw. chowie ściółkowym, co oznacza, że w podłożu mają ściółkę złożoną ze słomy, otrębów, trocin itp. Dzięki temu powstaje nawóz naturalny w postaci zwięzłego obornika, a nie płynnej gnojowicy, jak to jest w chowie bezściółkowym. Zwierzęta hodowlane żywią się paszami naturalnymi, często wprost na pastwiskach naturalnych. Stosuje się specjalny, płytki rodzaj orki ziemi uprawnej, by zachować w jak najlepszym stanie naturalny profil glebowy. Rośliny uprawiane są na małych poletkach w systemie corocznego, bardzo urozmaiconego płodozmianu, by nie wyjałowić gleby.

R1J9SH2Aq9NBs
Uprawa w ekologicznym gospodarstwie rolnym
Źródło: dostępny w internecie: pexels.org, domena publiczna.

Działalność ekologicznych gospodarstw rolnych opiera się na dwóch podstawowych zasadach:

  • produkcja rolna bez szkodliwego wpływu na środowisko naturalne,

  • wytwarzanie żywności całkowicie zdrowej dla człowieka.

Ścisłe przestrzeganie wymienionych zasad we współczesnym rolnictwie jest dosyć trudne i wymaga znacznych nakładów finansowych oraz pracy ręcznej. Z tych względów jednostkowe koszty produkcji w gospodarstwach ekologicznych są dosyć duże, co przekłada się na wysokie ceny „zdrowej żywności”. Dlatego rolnictwo ekologiczne rozwija się głównie w bogatych krajach.

Rolnictwo ekologiczne w krajach Unii Europejskiej (2020 r.)

KRAJE

Liczba gospodarstw
ekologicznych

Powierzchnia użytków rolnych
gospodarstw ekologicznych

w ha

w %
użytków rolnych ogółem

UNIA EUROPEJSKA

312 242

11 916 637

6,8

Austria

26 042

669 921

26,1

Belgia

2 394

93 119

6,9

Bułgaria

6 213

117 779

2,3

Cypr

1 252

6 240

5,0

Czechy

4 696

540 986

15,4

Dania

4 109

285 526

10,9

Estonia

2 060

220 737

22,3

Finlandia

5 129

306 484

13,5

Francja

47 196

2 240 797

7,7

Grecja

30 124

528 752

8,7

Hiszpania

41 838

2 354 916

9,7

Holandia

1 867

68 068

3,7

Irlandia

1 725

73 952

1,6

Litwa

2 417

242 118

8,1

Luksemburg

105

5 814

4,4

Łotwa

4 178

289 796

14,8

Malta

24

55

0,5

Niemcy

34 136

1 613 785

9,7

Polska

18 655

507 637

3,5

Portugalia

5 637

293 213

8,2

Rumunia

9 277

395 228

2,9

Słowacja

802

197 565

10,3

Słowenia

3 823

49 638

10,3

Szwecja

5 730

613 964

20,4

Węgry

5 136

303 190

5,7

Wielka Brytania

3 581

459 275

2,6

Włochy

70 561

1 993 225

9,7

Indeks górny Źródło: https://www.fibl.org/fileadmin/documents/shop/1150-organic-world-2021.pdf Indeks górny koniec

1
Polecenie 10

Wymień zalety i wady rolnictwa ekologicznego.

R12sWbI8TYfl2
(Uzupełnij).
Źródło: Gromar sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
1
Polecenie 11

Przeanalizuj dane z tabeli powyżej i sporządź krótką notatkę w zeszycie na temat rozwoju rolnictwa ekologicznego w krajach Unii Europejskiej.

R1AINvAOBDtdU
(Uzupełnij).
Źródło: Gromar sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

W 2001 roku Sejm RP uchwalił ustawę regulującą zasady prowadzenia produkcji ekologicznej oraz obrotu i przetwórstwa tych produktów. Powołano jednostki certyfikujące rolnictwo ekologiczne, które nadzorują m.in. przestawianie się gospodarstw zwykłych na produkcję ekologiczną. Liczba gospodarstw ekologicznych i tym samym ogólna powierzchnia ekologicznych użytków rolnych w Polsce systematycznie wzrasta.

1
Polecenie 12

Dowiedz się, gdzie w Twojej okolicy znajduje się ekologiczne gospodarstwo rolne i spróbuj poznać bliżej zasady jego funkcjonowania. Zrób odpowiednie notatki i zdjęcia.

RtQrDsqWHDYZX
(Uzupełnij).
Źródło: Gromar sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ciekawostka

Wydajnym, ale kontrowersyjnym rodzajem rolnictwa jest wytwarzanie żywności genetycznie zmodyfikowanej GMO (ang. Genetically Modified Organism). Dzięki rozwojowi inżynierii genetycznej możliwe było uzyskiwanie takich odmian roślin, które na przykład zawierają więcej składników odżywczych i nie zawierają toksyn, są bardziej odporne na szkodniki, mają dłuższą trwałość. Uzyskano to przy uprawie m.in. kukurydzy, ziemniaków, soi, fasoli, pomidorów, tytoniu. W produkcji żywności genetycznie zmodyfikowanej na świecie przodują Amerykanie i Chińczycy. W Polsce corocznie obsiewa się takimi odmianami kilka tysięcy hektarów gruntów. Powierzchnia ta systematycznie rośnie, mimo licznych protestów ekologów, którzy uważają, że spożywanie genetycznie zmienionych roślin jest szkodliwe dla zdrowia.

i1dUASK5dL_d5e671

Podsumowanie

  • Rolnictwo to jeden z trzech głównych działów gospodarki, zajmujący się wytwarzaniem żywności na użytkach rolnych, które wchodzą w skład gospodarstw rolnych.

  • Główne rodzaje użytków rolnych to: grunty orne, łąki i pastwiska oraz sady.

  • Podstawowe czynniki przyrodnicze wpływające na rozwój rolnictwa to: ukształtowanie terenu, jakość gleby i klimat.

  • W Polsce rolnictwu sprzyja przewaga równinnego ukształtowania terenu i umiarkowany klimat, jednak mało jest dobrych gleb.

  • Najważniejsze pozaprzyrodnicze czynniki rozwoju rolnictwa to: poziom agrotechniki, wielkość gospodarstw rolnych, towarowość i specjalizacja produkcji rolnej, zatrudnienie w rolnictwie, polityka rolna władz.

  • W Polsce wciąż jeszcze za dużo jest małych gospodarstw niskotowarowych – dominują one na wschodzie kraju.

  • Polscy rolnicy otrzymują dopłaty bezpośrednie z Unii Europejskiej, dzięki którym działalność rolnicza może być opłacalna.

  • Rolnictwo ekologiczne rozwija się głównie w krajach wysoko rozwiniętych.

Praca domowa

Korzystając z danych w tabeli (pobierz załącznik), narysuj diagram (np. kołowy lub kwadratowy) przedstawiający strukturę użytkowania ziemi w  Twoim województwie. Uwzględnij najważniejsze rodzaje użytków rolnych – pozostałe wymienione rodzaje użytkowania ziemi możesz odpowiednio pogrupować.

R1PqjNEWse6G9

Tabela z danymi na temat użytkowania ziemi w województwach. Wyszczególniono powierzchnię, dane na temat użytków rolnych, gruntów leśnych, gruntów pod wodami, gruntów zabudowanych i zurbanizowanych, użytków ekologicznych, nieużytków, terenów różnych.

Źródło: Gromar sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Plik DOCX o rozmiarze 31.25 KB w języku polskim
Pokaż podpowiedź#15537cwhite
Pokaż odpowiedź#15537cwhite
i1dUASK5dL_d5e880

Słownik

agrotechnika
agrotechnika

ogół czynności mających na celu stworzenie jak najlepszych warunków wzrostu roślin uprawnych; zaliczają się do nich m.in.: uprawa roli (orka, siew, bronowanie), melioracje (nawadnianie, odwadnianie), użyźnianie gleby (nawożenie), opryskiwanie środkami ochrony roślin (pestycydami)

okres wegetacyjny
okres wegetacyjny

czas w ciągu roku pozwalający na wegetację roślin; zaczyna się wtedy, kiedy średnia temperatura dobowa przekroczy 5 °C, a kończy się, gdy temperatura ta spadnie poniżej 5 °C; w Polsce trwa od około 190 dni w górach i na północnym wschodzie do około 220 dni na zachodzie i południu

rolnictwo
rolnictwo

jeden z trzech głównych działów gospodarki (obok przemysłu i usług), obejmujący uprawę roślin, użytkowanie łąk i pastwisk oraz hodowlę zwierząt; dostarcza ludziom żywności, a ponadto zaopatruje przemysł i usługi (np. rzemiosło) w surowce pochodzenia roślinnego i zwierzęcego (biomasa, skóry, kości)

rolnictwo ekologiczne
rolnictwo ekologiczne

działalność rolnicza oparta wyłącznie na naturalnych sposobach uprawy roślin i hodowli zwierząt, bez używania nawozów sztucznych i innych środków chemicznych, a także bez szkodliwego wpływu na środowisko naturalne; rolnictwo ekologiczne wytwarza tzw. „zdrową żywność”

rolnictwo towarowe
rolnictwo towarowe

wyspecjalizowana i zmechanizowana produkcja dużych ilości płodów rolnych, np.: ziarna zbóż, biomasy, mleka, jaj, żywca zwierzęcego itp.

użytki rolne
użytki rolne

ziemia, na której prowadzona jest działalność rolnicza; do użytków rolnych zaliczają się: grunty orne, łąki i pastwiska, uprawy trwałe (np. sady, plantacje), ogródki działkowe i przydomowe, a także odłogi i ugory

i1dUASK5dL_d5e1002

Ćwiczenia

Ćwiczenie 1
RWSCk5fVIbxS31
zadanie interaktywne
Źródło: Gromar sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 2
RPDzHcseVjoJt1
zadanie interaktywne
Źródło: Gromar sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 3
RHN9Efr4xyTIN1
zadanie interaktywne
Źródło: Gromar sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 4
R1bYPU0iYG3A91
zadanie interaktywne
Źródło: Gromar sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 5
RWRac6cUpzzVi1
zadanie interaktywne
Źródło: Gromar sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 6
RAzAB2NSKWKEJ1
zadanie interaktywne
Źródło: Gromar sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 7
Rmtg6ON61pVML1
zadanie interaktywne
Źródło: Gromar sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 8
Ro7CZLHMTtyAd1
zadanie interaktywne
Źródło: Gromar sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
R1CwXtdKfacuF1
Ćwiczenie 9
Źródło: Gromar sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.