W 1972 roku David Rosenhan prowadził badania nad rzetelnością diagnoz psychiatrycznych (Rosenhan, 1973). Poprosił on kilka osób, aby zgłosiły się do pewnego amerykańskiego szpitala i symulowały jeden z objawów schizofrenii – omamy słuchowe. Poza tym miały zachowywać się naturalnie i wskazywać tylko tę jedną dolegliwość. Co ciekawe, większość pacjentów została przyjęta do szpitala z rozpoznaniem schizofrenii i wypisana z rozpoznaniem schizofrenii w stanie remisji.

Eksperyment Rosenhana uwidocznił problem etykiet diagnostycznych, które mogą mieć poważne i długotrwałe konsekwencje w całościowym funkcjonowaniu. Szczególne znaczenie wydaje się mieć etykietowanie w okresie szkolnym, kiedy to grupa rówieśnicza i odpowiednie relacje z nią odgrywają istotną rolę.

Jakie zagrożenia niesie za sobą etykietowanie w kontekście diagnozy:

• depersonalizacja – traktowanie bezosobowo osoby z etykietą, a przez to pozbawianie jej indywidualności i tożsamości,

• obniżona samoocena,

• efekt Rumpelstilzchena – ulga osoby diagnozowanej w momencie wskazania jednostki/nazwy chorobowej,

• zmiana zachowania na zgodne z przypisaną etykietą,

• wyuczona bezradność – poczucie braku kontroli nad tym, jak postrzegają mnie inni,

• samospełniające się proroctwo – zmiana zachowania w taki sposób, żeby potwierdzić diagnozę.

Otrzymanie etykiety może zwiększyć naszą świadomość istniejących różnic i problemów. Warto jednak pamiętać, że samo rozpoznanie i uznanie problemu jest pierwszym krokiem w procesie zmiany. Przypisanie jednolitej nazwy naszemu problemowi może dostarczyć nam pewnego komfortu psychicznego. To zjawisko będziemy nazywać efektem Rumpelstilzchena (Paluchowski, 2007).

Kiedy otrzymujemy termin medyczny lub diagnozę dotyczącą naszego zaburzenia, często odczuwamy ulgę. Od tego momentu możemy koncentrować się na poszukiwaniu rozwiązań dla naszych problemów. Niestety, nie zawsze jest to takie proste. Efekt Rumpelstilzchena może wprowadzić negatywne skutki, kiedy osoba pod wpływem diagnozy lub przypisanej etykiety zaczyna dostosowywać swoje zachowanie i postrzeganie siebie do tej diagnozy. To może prowadzić do samospełniającej się przepowiedni, w której osoba zachowuje się zgodnie z oczekiwaniami, co może wpłynąć na jej funkcjonowanie i rozwój.

To zjawisko wyraźnie podkreśla ważność etykiet w procesie diagnozy, jednocześnie przypominając o konieczności zachowania ostrożności w ich stosowaniu, zwłaszcza w kontekście zdrowia psychicznego. Takie oznaczenia mogą istotnie wpłynąć na samoocenę i ogólne samopoczucie jednostki, co stanowi kluczowy element procesu terapeutycznego i psychologicznego wsparcia.

Kolejnym zagrożeniem wynikającym w szczególności z diagnozy nozologicznej jest tzw. reifikacja obiektu. Efekt ten przejawia się zmianą w postrzeganiu/traktowaniu osoby, która została zdiagnozowana. Wraz z odpowiednio przypisaną jednostką chorobową dana osoba traci swoją podmiotowość i jest traktowana w sposób przedmiotowy (Paluchowski, 2007).

Efekt Pigmaliona, nazywany również samospełniającą się przepowiednią, to zjawisko psychologiczne, w którym oczekiwania lub przekonania jednej osoby wobec drugiej wpływają na zachowanie się drugiej osoby w taki sposób, że te oczekiwania się spełniają. Innymi słowy, jeśli ktoś wierzy, że dana osoba będzie osiągać sukcesy, ta osoba ma większą tendencję do osiągania sukcesów, ponieważ wierząca w to jednostka traktuje ją bardziej pozytywnie, oferuje wsparcie i tworzy warunki, które umożliwiają osiągnięcie sukcesu.

Termin ten nawiązuje do postaci Pigmaliona z mitologii greckiej, który zakochał się w stworzonej przez siebie rzeźbie, która po uzyskaniu błogosławieństwa bogini miłości, Afrodyty, ożyła. Efekt ten symbolizuje, jak istotny jest wpływ naszych przekonań i oczekiwań na interakcje międzyludzkie oraz na osiągnięcia jednostek. Co istotne, z punktu widzenia procesów edukacyjnych zjawisko to może działać zarówno w pozytywny, jak i negatywny sposób, w zależności od tego, czy nasze przekonania są sprzyjające, czy ograniczające.

W latach 60. XX wieku Robert Roshental oraz Lenor Jacobson podczas prowadzonych badań odkryli efekt Pigmaliona – Pygmalion in the Classroom (Roshental, Jacobson, 1968). Badania polegały na tym, że na początku roku szkolnego nauczyciele zostali poinformowani, że pewna grupa uczniów ma wyjątkowy potencjał intelektualny i oczekuje się, że osiągną znacznie lepsze wyniki niż reszta uczniów. W rzeczywistości jednak grupa ta została losowo wybrana, a żaden z uczniów nie miał wyższych zdolności intelektualnych niż inni. W ciągu roku szkolnego jednak uczniowie z wybranej grupy faktycznie osiągnęli lepsze wyniki niż się spodziewano.

Nietrudno dostrzec, że efekt Pigmaliona ma dwa warianty: pozytywny, motywujący (efekt Galatei) oraz negatywny, hamujący (efekt Golema). W mitologii Galatea była wyrzeźbioną marmurową figurą, która dzięki miłości oraz oczekiwaniom Pigmaliona ożyła. Postać Golema wywodzi się z legendy żydowskiej, w według której był on stworzeniem z gliny, ożywionym za pomocą magii. Początkowo był potężny i silny, ale ze względu na negatywne myśli i oczekiwania, jakie na niego nałożono, z czasem stał się słaby i niezdolny do działania. Roshental i Jacobson (1968) w swoich badaniach wykazali, że efekt Galatei występuje, gdy wysokie oczekiwania nauczyciela prowadzą do wzrostu potencjału poznawczego ucznia. Natomiast efekt Golema odnosi się do wpływu niskich (nadmiernie zaniżonych) oczekiwań nauczyciela wobec konkretnego ucznia na faktyczne osiągnięcia tego ucznia (Babad, 1982).

W literaturze przedmiotu mówi się o efekcie Pigmaliona oraz efekcie Roshentala w sposób zamienny, ponieważ odnoszą się do podobnego zjawiska. Różnice w nazwach wynikają z różnych kontekstów, w jakich były badane.

• Efekt Roshentala – opisuje sytuację, w której oczekiwania nauczyciela względem ucznia wpływają na osiągnięcia edukacyjne tego drugiego.

• Efekt Pigmaliona – to termin ogólniejszy. Odnosi się do szerszego zjawiska, w którym oczekiwania i przekonania jednej osoby wpływają na zachowanie innej osoby. W rozumieniu ogólnym efekt Pigmaliona dotyczy wpływu naszych przekonań na zachowanie i wyniki innych osób, nie tylko w kontekście edukacji.

W kontekście diagnozy występowanie efektu Roshentala odgrywa istotną rolę niosącą za sobą dalekosiężne skutki. Początkowe oczekiwania względem uczniów – zwłaszcza w wariancie efektu Golema – będą miały istotny wpływ na dalsze procesy edukacyjne, np. jeżeli nauczyciel podczas prowadzenia diagnozy szkolnej wykształci u siebie niskie oczekiwania względem ucznia, może zaniedbywać jego potencjał w stosunku do pozostałych uczniów. Należy zatem minimalizować oddziaływanie efektu Roshentala, w czym pomocne będzie poznanie jego mechanizmów.

Wraz z badaniami nad efektem Roshentala zaczęły pojawiać się liczne pytania dotyczące mechanizmów odpowiedzialnych za występowanie wyżej wymienionego zjawiska.

W literaturze pojawia się co najmniej kilka propozycji wyjaśniających specyfikę efektu Pigmailiona (Brophy, Good, 1974; Darley, Fazio, 1980). Propozycje te są jednak mało użyteczne w praktyce, ponieważ posługują się ogólnymi pojęciami, które nie dają możliwości precyzyjnego zidentyfikowania zachowań służących jako kanały przekazywania oczekiwań jednostek.

Na szczególną uwagę zasługuje propozycja Roshentala (Roshental, 2003), która tłumaczy mechanizmy charakteryzowanego zajwiska za pomocą czterech czynników: