Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Pobierz materiał do EPUB Pobierz materiał do MOBI Zaloguj się aby dodać do ulubionych Ten materiał nie może być udostępniony Dodaj całą stronę do teczki
R1ZC3EnFyHUkD1
Kamień Nietzschego w Surlej, w Szwajcarii Kamień Nietzschego w Surlej, w Szwajcarii Źródło: Armin Kübelbeck, licencja: CC BY-SA 3.0.
Kamień Nietzschego w Surlej, w Szwajcarii
Armin Kübelbeck, licencja: CC BY-SA 3.0

Filozofia przełomu XIX i XX wieku, analogicznie do wcześniejszych epok, miała bardzo duży wpływ na literaturę i sztukę. Artyści w charakterystyczny dla siebie sposób odzwierciedlali w swojej twórczości panujący nastrój, ludzkie niepokoje i dążenia, zainspirowani dziełami wielkich myślicieli – Arthura Schopenhaueraj0000007XZB2v23_000tp001Arthura Schopenhauera, Friedricha Nietzschegoj0000007XZB2v23_000tp002Friedricha Nietzschego oraz Henriego Bergsonaj0000007XZB2v23_000tp003Henriego Bergsona.

Już wiesz

Przypomnij sobie nurty filozoficzne charakterystyczne dla XIX wieku.

Ćwiczenie 1.1

Omów najważniejsze zagadnienia filozofii pozytywistycznej.

Ćwiczenie 1.2

Zastanów się, jakie nastroje towarzyszyły ludziom przełomu XIX i XX wieku. Jakie czynniki mogły je wywoływać?

Ćwiczenie 1.3

Wyjaśnij, jakie kwestie szczególnie zajmowały filozofów tego okresu.

j0000007XZB2v23_000tp001
j0000007XZB2v23_000tp002
j0000007XZB2v23_000tp003
j0000007XZB2v23_0000000Y
JPOL_E3_E4_Tekstykultury

Arthur Schopenhauer

Rq0Qx1cuoehkL1
Portret Arthura Schopenhauera
Jacob Seib, 1852, dagerotyp, domena publiczna
Arthur Schopenhauer

Arthur Schopenhauer

Filozof niemiecki urodzony w Gdańsku (jego dom rodzinny mieści się przy ul. św. Ducha 47). Mimo że jego główne dzieło pt. Świat jako wola i wyobrażenie opublikowane zostało po raz pierwszy w 1819 roku, dopiero u schyłku XIX wieku zyskało rozgłos i status lektury obowiązkowej ówczesnych artystów i intelektualistów. Pesymistyczne i nihilistycznej0000007XZB2v23_000tp004nihilistyczne poglądy Schopenhauera, według którego życie ludzkie to pasmo cierpień i rozczarowań, idealnie wpisywały się w nastroje epoki. Filozof twierdził, że naszą egzystencją kieruje ślepy popęd, który nigdy nie może zostać zaspokojony. Szczęście, do którego dąży każdy z nas, jest nieosiągalne, a życie, pełne celów i pragnień, i tak kończy się nieuchronną śmiercią. Absurd pełnego udręki istnienia ukoić mogła, zdaniem myśliciela, religia, sztuka, a przede wszystkim wyzbycie się wszelkich pożądań i potrzeb. Schopenhauer nawiązywał w ten sposób do pojęcia nirwana wywodzącego się z filozofii Wschodu, które oznacza stan absolutnego spokoju, wywołany całkowitą negacją woli życia. Twórcy przełomu XIX i XX wieku bardzo często nawiązywali w swoich dziełach do idei nirwany, mylnie utożsamiając ją z ukojeniem egzystencjalnego bólu poprzez samobójstwo i śmierć.

Świat jako wola i wyobrażenieArthur Schopenhauer
Arthur Schopenhauer Świat jako wola i wyobrażenie

Życie ogromnej większości ludzi jest też tylko nieustanną walką o nagą egzystencję pomimo pewności ostatecznej przegranej. Tym jednak, co pozwala im wytrwać w tej tak mozolnej walce, jest nie tyle umiłowanie życia, ile strach przed śmiercią, ona zaś stoi nieuchronnie na zapleczu i w każdej chwili może podejść bliżej. Samo życie jest morzem pełnym raf i wirów, których człowiek unika starannie i troskliwie, chociaż wie, że nawet jeśli wysilając cały swój kunszt zdoła się przemknąć, to właśnie przez to każdy krok przybliża go do całkowitej, nieuniknionej i nieuleczalnej katastrofy, co więcej, że prosto do niej zmierza – do śmierci; jest ona celem ostatecznym mozolnej podróży i jest dla niego gorsza od wszystkich raf, których uniknął.

j0000007XZB2v23_00000_BIB_001Arthur Schopenhauer, Świat jako wola i wyobrażenie, [w:] Arthur Schopenhauer, Świat jako wola i wyobrażenie, t. 1, tłum. Jan Garewicz, Warszawa 1994, s. 475–476.
j0000007XZB2v23_000tp004
j0000007XZB2v23_0000001G
JPOL_E3_E4_Tekstykultury

Friedrich Nietzsche

R1IWQqY2riney1
Portret Friedricha Nietzschego
Gustav-Adolf Schultze, 1882, domena publiczna
Friedrich Nietzsche

Friedrich Nietzsche

Był nie tylko słynnym filozofem, lecz także filologiem klasycznym, prozaikiem i poetą. Nie pozostało to bez wpływu na sposób przedstawiania jego przemyśleń, które często przybierały formę aforyzmów. Poglądy wyrażone w dwóch głównych dziełach niemieckiego myśliciela – Tako rzecze Zaratustra (wyd. niem. 1883–1884, pol. 1901) oraz Poza dobrem i złem (wyd. niem. 1886, pol. 1905) – stały się ogromną inspiracją dla elity artystycznej przełomu wieków. Nietzsche krytykował panujące zasady moralne: twierdził, że moralność jest kwestią subiektywną, indywidualną dla każdego człowieka i przez niego tworzoną. Szczególnie uprzywilejowaną grupą w społeczeństwie była, według niego, „rasa panów”, nadludzi – jednostek wyjątkowo silnych i wybitnych. Mieli oni pełnić funkcję przywódczą dla tłumu „niewolników”: słabych, wrażliwych, niezdolnych do wyższych celów. Nietzscheański postulat nowej moralności przemawiał zwłaszcza do artystów, którzy mocno utożsamiali się z koncepcją nadczłowieka.

Tako rzecze ZaratustraFriedrich Nietzsche
Friedrich Nietzsche Tako rzecze Zaratustra

Gdy Zaratustra zaszedł do najbliższego miasta, co u skraju lasów leżało, znalazł tam wiele ludu zgromadzonego na rynku, gdyż było obwieszczone, iż linoskok da widowisko. I Zaratustra tako rzekł do ludu:
— Ja was uczę nadczłowieka. Człowiek jest czymś, co pokonanym być powinno. Cóżeście uczynili, aby jego pokonać? Wszystkie istoty stworzyły coś ponad siebie; chcecież być odpływem tej wielkiej fali i raczej do zwierzęcia powrócić, niźli człowieka pokonać?
Czymże jest małpa dla człowieka? Pośmiewiskiem i sromemj0000007XZB2v23_000tp005sromem bolesnym. I tymże powinien być człowiek dla nadczłowieka: pośmiewiskiem i wstydem bolesnym.
Przebyliście drogę od robaka do człowieka i wiele jest w was jeszcze z robaka. Byliście niegdyś małpami i dziś jest jeszcze człowiek bardziej małpą, niźli jakakolwiek małpa.
Kto zaś jest pośród was najmędrszym, ten jest dwurodkiem i mieszańcem rośliny i upiora. Mówięż ja wam, byście się upiorami lub roślinami stali?
Patrzcie, ja wam wskazuję nadczłowieka. Nadczłowiek jest treścią ziemi. Wasza wola niech rzeknie: bodajby się nadczłowiek treścią ziemi stał.

(…) Baczcie i czuwajcie, samotnicy! Z tajemnym skrzydeł łopotem przyszłości ciągną wiewy; czujnym uszom dobra zwiastuje się nowina. Samotnicy dnia dzisiejszego, wy, odosobniający się, ludem wy kiedyś będziecie: z was, którzyście się sami wybrali, powstanie lud wybrany: — a z niego nadczłowiek. Zaprawdę, siedliskiem uzdrowienia stać się jeszcze winna ziemia! Oto unosi się już nad nią nowa woń zwiastującej się szczęśliwości, — i nowa wróży się nadzieja!

j0000007XZB2v23_00000_BIB_002Friedrich Nietzsche, Tako rzecze Zaratustra, tłum. Wacław Berent, Poznań 1995, s. 5–39.
j0000007XZB2v23_000tp005
j0000007XZB2v23_00000020
JPOL_E3_E4_Tekstykultury

Henri Bergson

Rnx6bHTmxkV8w1
Portret Henriego Bergsona
Aaron Gerschel, 1927, domena publiczna
Henri Bergson

Henri Bergson

Był francuskim pisarzem i filozofem, laureatem Nagrody Nobla w dziedzinie literatury (1927 r.). Był głównym twórcą intuicjonizmu – poglądu, według którego podstawą poznania świata jest intuicja, przeczucie. W swoim dziele pt. Ewolucja twórcza (1907 r.) opisał pojęcie élan vital – pędu życiowego, dzięki któremu możliwy jest dynamiczny rozwój świata. Jego zdaniem, świat i człowiek podlegają ciągłemu rozwojowi, wynikającemu ze starć materii i ducha, będącego źródłem energii twórczej. Dlatego też rzeczywistość, w której żyjemy, podlega nieustannemu procesowi tworzenia, „stawania się”. Filozofia Bergsona wywarła szczególny wpływ na twórczość poetycką Bolesława Leśmiana.

j0000007XZB2v23_0000002D
JPOL_E3_E4_Zadaniowo

Zadaniowo

Ćwiczenie 2
R1GFCmZ5sFBoA1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 3
RdmGmKfymyszp1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 4
RvHzjc9COWPai1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 5

Zastanów się i odpowiedz w formie notatki: czy bliższy jest ci Schopenhauerowski pesymizm, czy może Nietzscheańskie poczucie nadludzkiej potęgi? Sformułuj argumenty i  uzasadnij swoją odpowiedź.

R18KRirEeYQXT1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Aplikacje dostępne w
Pobierz aplikację ZPE - Zintegrowana Platforma Edukacyjna na androida