Kompetencje emocjonalno‑społeczne
Do właściwego funkcjonowania w domenie społecznej, w relacjach „ja” – „inni”, konieczne są dwie Kompetencje emocjonalno‑społeczne. Pierwsza z nich – Odpowiedzialność społeczna – bardziej dotyczy komponentu „inni”, podczas gdy druga – Asertywność – komponentu „ja” w relacjach „ja” – „inni”. W Odpowiedzialności społecznej kluczową rolę odgrywa społeczeństwo i relacja jednostki względem niego, a wymiar ten kształtuje się w toku stawania się przez osobę integralną częścią społeczeństwa. Odpowiedzialność należy tu rozumieć etymologicznie jako swego rodzaju responsywność, dawanie odpowiedzi swoim zachowaniem na sygnały społeczne. W przypadku Asertywności kluczowa jest sama jednostka i jej potrzeby realizowane w otoczeniu społecznym, a wymiar ten kształtuje się w toku wyodrębniania się i umacniania własnego „ja” podmiotu.
Odpowiedzialność społeczna w Modelu OKC to umiejętność przewidywania i brania pod uwagę skutków własnych zachowań, w tym ich konsekwencji dla innych ludzi, kompetencja rozumienia stanów wewnętrznych innych osób i emocjonalnego reagowania na ich sytuację, a także kompetencja identyfikowania się z grupą społeczną i poczucia bycia integralną częścią jakiejś szerszej całości oraz kierowania się w postępowaniu uwewnętrznionym systemem norm moralnych. Przeciwległy biegun tego wymiaru – Egoizm – związany jest z niskim poziomem ukształtowania kompetencji Odpowiedzialności społecznej.
Na Odpowiedzialność społeczną składają się trzy kompetencje szczegółowe. Są to:
Empatia, będąca kompetencją relacyjną, interpersonalną, odnoszącą się do relacji z innymi osobami i poziomu życzliwości w stosunku do nich;
Wspólnotowość, odnosząca się do większych całości społecznych: rodziny, grupy, społeczności i polegająca na umiejętności funkcjonowania jako ich integralna część;
Uczciwość jako kompetencja postępowania w zgodzie z normami społecznymi, a więc będąca kompetencją o charakterze normatywnym, powinnościowym, odnosząca się do umów, zasad i wartości społecznych.
W tabeli 3 znajdują się charakterystyki Odpowiedzialności społecznej i jej trzech aspektów.
Tabela 3. Charakterystyka kompetencji Odpowiedzialność społeczna i jej aspektów
Zmienna | Charakterystyka |
|---|---|
ODPOWIEDZIALNOŚĆ SPOŁECZNA VS EGOIZM | Wysoki poziom kompetencji społecznych polegających na umiejętności budowania relacji z innymi, uwzględniania dobra innych osób i dbania o nie oraz funkcjonowania zgodnego ze standardami społecznymi. vs Koncentracja wyłącznie na własnych celach i potrzebach; egoizm i egocentryzm; brak rozumienia potrzeb innych ludzi; nieuwzględnianie we własnym funkcjonowaniu dobra innych osób, grup oraz standardów społecznych. |
Empatia vs Egocentryzm | Umiejętność trafnego rozpoznawania i rozumienia stanów wewnętrznych innych osób (myśli, uczuć, potrzeb) oraz adekwatnego (prospołecznego) reagowania na nie. vs Koncentracja na sobie i własnych potrzebach; obojętność i brak zainteresowania uczuciami i potrzebami innych osób; egocentryzm. |
Wspólnotowość vs Antagonizm | Umiejętność identyfikowania się z grupami społecznymi, tworzenia z nimi więzi, działania na ich rzecz i dbania o ich dobro, a nawet przedkładania w razie potrzeby dobra wspólnego ponad dobro własne. vs Brak poczucia bycia integralną częścią grup społecznych; lekceważąca postawa wobec dobra wspólnego; nastawienie antagonistyczne lub rywalizacyjne wobec innych osób. |
Uczciwość vs Amoralność | Umiejętność kierowania się we własnym postępowaniu regułami i zasadami społecznymi i moralnymi, a także oceny własnego postępowania w odniesieniu do tych standardów. vs Brak internalizacji norm społecznych i moralnych, spostrzeganie ich jako narzuconych i ograniczających osobistą wolność; skłonność do ich kwestionowania i naruszania. |
Druga z kompetencji emocjonalno‑społecznych, czyli Asertywność, kształtuje się w toku rozwoju społecznego i rozwoju osobowości w związku z budową i umacnianiem się „ja” jednostki. Asertywność to umiejętność efektywnego funkcjonowania i realizowania własnych potrzeb w świecie ze szczególnym uwzględnieniem otoczenia społecznego. Kluczowe dla Asertywności są: pewność siebie, zbudowana na fundamencie stabilnego poczucia własnej wartości, wraz z pozytywnym i adekwatnym postrzeganiem samego siebie niezależnie od aktualnych wydarzeń; wiara we własne możliwości i silne przekonanie, że jest się osobą potrafiącą skutecznie wpływać na otoczenie i radzić sobie z przeciwnościami, oraz umiejętność oddziaływania na innych ludzi i efektywnego funkcjonowania w grupie. Przeciwległy biegun tego wymiaru – Nieśmiałość – związany jest z niskim poziomem ukształtowania kompetencji Asertywności.
W skład kompetencji Asertywności wchodzą trzy kompetencje szczegółowe:
Samoakceptacja, będąca kompetencją najbardziej intrapsychiczną, związaną z „ja” podmiotu i odnoszącą się do poczucia bycia kimś wartościowym samym w sobie, bycia równym innym ludziom niezależnie od bieżących wydarzeń i ocen społecznych;
Sprawczość, odnosząca się do świata jako przedmiotu wpływu własnego „ja” – jest to więc kompetencja związana z siłą przekonania dotyczącego podmiotowego, skutecznego sprawstwa zmian w otoczeniu zewnętrznym;
Inicjatywa, będąca kompetencją najbardziej interpersonalną, związaną z efektywnym oddziaływaniem na innych, w tym na grupę, i umiejętnością przewodzenia grupie.
W tabeli 4 znajdują się charakterystyki Asertywności i jej trzech aspektów.
Tabela 4. Charakterystyka kompetencji Asertywność i jej aspektów
Zmienna | Charakterystyka |
|---|---|
ASERTYWNOŚĆ VS NIEŚMIAŁOŚĆ | Wysoki poziom kompetencji społecznych polegających na umiejętności skutecznego realizowania własnych celów i potrzeb oraz radzenia sobie w trudnych sytuacjach interpersonalnych i społecznych. vs Zahamowanie społeczne; nieumiejętność zadbania o własne potrzeby w relacjach społecznych; nieśmiałość, społeczna bezradność i uległość. |
Samoakceptacja vs Poczucie niższości | Pozytywna, adekwatna samoocena oraz umiejętność jej utrzymywania w sytuacjach zagrażających; adekwatne reagowanie na krytykę; akceptowanie siebie przy świadomości swoich mocnych stron i ograniczeń. vs Obniżona i niestabilna samoocena, zależna od bieżących zdarzeń; duża wrażliwość na krytykę; poczucie niższości i skłonność do częstego doświadczania lęku społecznego i wstydu. |
Sprawczość vs Bezradność | Umiejętność utrzymywania przekonań o własnej skuteczności w rozwiązywaniu problemów oraz radzeniu sobie w sytuacjach trudnych i nowych; podejmowanie działań i nowych wyzwań na podstawie tych przekonań; poczucie wewnętrznego umiejscowienia kontroli. vs Brak wiary w siebie i w swoje możliwości radzenia sobie z trudnościami, poczucie bezradności; nastawienie pesymistyczne i skłonność do unikania wyzwań oraz sytuacji trudnych i nieznanych. |
Inicjatywa vs Uległość | Umiejętność skutecznego komunikowania swoich potrzeb i opinii innym, w tym oddziaływania na innych oraz stawiania granic; w razie potrzeby – umiejętność przewodzenia innymi lub kierowania grupą. vs Niepewność siebie w sytuacjach społecznych i nieumiejętność efektywnego wpływania na innych oraz obrony przed niechcianym wpływem z ich strony; skłonność do konformizmu i nadmiernego podporządkowywania się innym. |
Przebieg pełnej diagnozy osobowości, w której skład wchodzą omówione powyżej Kompetencje osobowościowe, znajduje się w Materiale nr 4 Przewodnik po diagnozie w Modelu Objawy‑Kompetencje‑CechyPrzewodnik po diagnozie w Modelu Objawy‑Kompetencje‑Cechy. Na rysunku 1 znajduje się zestawienie Kompetencji osobowościowych wyróżnionych w Modelu OKC.
