Kompetencje emocjonalno‑motywacyjne
Aby skutecznie realizować dowolne zadania, człowiek musi nabyć kompetencje samoregulacyjne w odniesieniu do (a) automatycznie i mimowolnie pojawiających się impulsów popędowo‑emocjonalnych oraz (b) intencjonalnie podejmowanych i realizowanych celów i zamiarów. W Modelu OKC kompetencje pierwszego rodzaju nazywane są Elastyczną samokontrolą (impulsów), a drugiego rodzaju – Samomotywacją.
Kompetencja Elastycznej samokontroli polega na umiejętności odpowiedniej reakcji na pojawiające się automatycznie i często mimowolnie bodźce zewnętrzne i wewnętrzne. Bodziec wyzwala napięcie motywacyjne, które domaga się redukcji. Napięcie może zostać zredukowane poprzez realizację impulsu lub poprzez jego stłumienie i powstrzymanie się od reakcji. Odpowiednio wykształcona kompetencja Elastycznej samokontroli impulsów umożliwia powstrzymanie się od realizacji impulsu, gdy wymaga tego sytuacja, oraz jego realizację w odpowiedniej formie, gdy sytuacja na to pozwala. Przykładem Elastycznej samokontroli jest zatem zachowanie ucznia, który potrafi powstrzymać impuls zrobienia czegoś niedozwolonego czy rozmowy na lekcji oraz rozładować napięcia na przerwie. Brak kompetencji Elastycznej samokontroli może przybrać dwie formy. Jedną z nich jest Impulsywność, polegająca na natychmiastowej realizacji impulsu, niezależnie od jego rodzaju i sytuacji. Drugą z kolei jest Zahamowanie, polegające na kontroli każdego impulsu, niezależnie od jego rodzaju i sytuacji. W takim ujęciu Elastyczna samokontrola jest umiarkowanym nasileniem kontroli impulsów, pomiędzy Impulsywnością a Zahamowaniem. W rozwoju dziecka stanem wyjściowym jest Impulsywność jako brak kompetencji Elastycznej samokontroli – jest ona bowiem kształtowana w toku socjalizacji. W związku z tym w pierwszych latach życia (do około 6 lat), kiedy dziecko uczy się kontrolować własne impulsy, brak tej kompetencji ma tylko jedną formę i jest nią właśnie Impulsywność. W toku socjalizacji pojawia się druga forma braku tej kompetencji, jaką jest zbytnie kontrolowanie impulsów, czyli Zahamowanie. W tabeli 1 znajdują się charakterystyki trzech możliwych form kontroli impulsów.
Tabela 1. Trzy aspekty kontroli impulsów
Aspekt | Nasilenie kontroli impulsów | Definicja |
|---|---|---|
Zahamowanie | Wysokie | Nadmierna kontrola impulsów; tłumienie własnych emocji i intensywna kontrola zachowania; silna koncentracja na zadaniach do wykonania oraz standardach społecznych; hamowanie spontaniczności, przyjemności i zabawy. |
Elastyczna samokontrola | Umiarkowane | Wysoka kompetencja kontrolowanego i adekwatnego do sytuacji realizowania impulsów emocjonalno‑popędowych lub powstrzymywania się od ich realizacji. Realizacja impulsów lub ich powstrzymywanie odbywa się z uwzględnieniem zarówno wymogów sytuacji zewnętrznej, jak i wewnętrznej (zewnętrznych i wewnętrznych wymogów, standardów, celów). |
Impulsywność | Niskie | Niedostateczna kontrola impulsów; działania i decyzje podejmowane bez namysłu, pod wpływem chwili i emocji; częste uleganie pokusom i zachciankom, koncentracja na przyjemnościach i zabawie; trudności z długotrwałym skupieniem na wykonywanych zadaniach. |
Druga z kompetencji emocjonalno‑motywacyjnych, czyli Samomotywacja, umożliwia regulowanie własnej motywacji w różnego rodzaju działaniach celowych. Kompetencja ta jest istotna na różnych etapach działania.
Po pierwsze, podczas podejmowania decyzji i przystępowania do działania. W Modelu OKC ten aspekt Samomotywacji nazywany jest Decyzyjnością, a jego przeciwieństwem jest Prokrastynacja, polegająca na odkładaniu decyzji lub działań.
Po drugie, podczas działania kompetencja Samomotywacji pozwala radzić sobie z różnego rodzaju przeszkodami oraz naturalnym zmęczeniem. Ten aspekt Samomotywacji nazywany jest Wytrwałością, a jego przeciwieństwem jest Rezygnacja.
Po trzecie, Samomotywacja umożliwia kontynuacje aktywności po zakończeniu działania. Jest to szczególnie istotne w przypadku niepowodzenia, które obniża motywację do kolejnych działań. Ten aspekt Samomotywacji nazywany jest Orientacją przyszłościową, a jego przeciwieństwem jest Ruminacja, polegająca na ciągłym wracaniu do niepowodzenia i rozpamiętywaniu go.
W tabeli 2 znajdują się charakterystyki Samomotywacji i jej trzech aspektów.
Tabela 2. Charakterystyka kompetencji Samomotywacji i jej aspektów
Zmienna | Charakterystyka |
|---|---|
SAMOMOTYWACJA VS DYFUZYJNOŚĆ | Wysoki poziom kompetencji samomotywowania się; umiejętność wzmacniania własnych intencji i zamiarów, czyli motywów formułowanych intencjonalnie; umiejętność motywowania się do podejmowania oraz realizowania celów i zamiarów pomimo przeszkód czy trudności, zarówno wewnętrznych, jak i zewnętrznych. vs Dyfuzyjność motywacyjna polegająca na trudnościach w rozpoczynaniu działania, skłonności do rezygnacji z realizowanych działań w obliczu trudności, ruminowaniu działań zakończonych niepowodzeniem. |
Zdecydowanie vs Prokrastynacja | Umiejętność sprawnego podejmowania decyzji, dokonywania wyboru działań lub celów zwłaszcza w sytuacji konfliktu motywacyjnego; sprawne rozpoczynanie realizacji podjętych decyzji lub zamiarów. vs Trudności motywacyjne w procesie dokonywania wyboru lub podejmowania decyzji (niezdecydowanie); odwlekanie rozpoczęcia realizacji sformułowanego zamiaru, celu lub wybranego działania. |
Wytrwałość vs Rezygnacja | Umiejętność podtrzymywania wewnętrznej motywacji w trakcie realizacji podjętego zamiaru czy celu; utrzymywanie zaangażowania w działanie pomimo zmęczenia lub innych trudności. vs Łatwość zniechęcania się i rezygnacji w trakcie realizacji podjętego zamiaru, zwłaszcza kiedy występuje zmęczenie lub inne trudności; brak wytrwałości, szczególnie w działaniach długofalowych. |
Orientacja przyszłościowa vs Ruminacja | Umiejętność emocjonalno‑motywacyjnego „oderwania się” od zakończonego działania niezależnie od jego wyniku, ale w szczególności w sytuacjach niepowodzenia; umiejętność skupienia się wtedy na możliwościach podjęcia kolejnych działań lub wyznaczenia sobie kolejnego celu. vs Trudności z emocjonalnym „oderwaniem się” od zakończonego działania i zmotywowaniem się do kolejnej aktywności lub realizacji następnego celu; w szczególności tendencja do demobilizującego ruminowania niepowodzeń. |