Wprowadzenie

W Modelu Objawy‑Kompetencje‑Cechy (OKC) odróżniono warstwę Kompetencji osobowościowych od Cech temperamentu. Podział ten odpowiada tradycyjnemu podziałowi osobowości na charakter i temperament. Jest to zatem podział na to, co w osobowości jest raczej trwałe i uwarunkowane biologicznie (temperament), oraz na to, co jest kształtowane w toku interakcji z otoczeniem społecznym i na co składają się właściwości preferowane przez to otoczenie (charakter).

Model Kompetencji osobowościowych został szczegółowo opisany w dwóch podręcznikach: Objawy‑Kompetencje‑Cechy. Całościowa diagnoza osobowości. Koncepcja i pomiar (Cieciuch i in., 2023b) oraz Objawy‑Kompetencje‑Cechy. Całościowa diagnoza osobowości. Podręcznik diagnosty (Cieciuch i in., 2023a). Można je pobrać z Aplikacji Objawy‑Kompetencje‑Cechy. Niniejszy materiał jest krótkim przewodnikiem po tej tematyce.

Kompetencje osobowościowe są definiowane jako takie właściwości, które są (a) plastyczne, możliwe do kształtowania, co oznacza, że kompetencji można się nauczyć, można je wyćwiczyć i nabyć, oraz (b) pożądane, czyli oceniane pozytywnie, ponieważ wiążą się z pozytywnymi konsekwencjami (na przykład dobrostanem psychologicznym, sukcesem zawodowym czy prywatnym). W literaturze używane jest na określenie tych właściwości pojęcie „kompetencji emocjonalno‑społecznych”. W Modelu OKC Kompetencje osobowościowe są rozumiane szerzej jako kompetencje bardziej ogólne, zawierające w sobie kompetencje emocjonalno‑społeczne.

Niektórzy ludzie łatwiej i szybciej nabywają pewne kompetencje, a inni dłużej i trudniej. Podobnie jest z Kompetencjami osobowościowymi. W szczególności uczniom o pewnych profilach indywidualnych potrzeb edukacyjnych może być trudniej zdobywać pewne kompetencje. Kompetencje osobowościowe wyróżnione w Modelu OKC są jednak na tyle podstawowymi kompetencjami, że ich nabycie jest konieczne do samodzielnego funkcjonowania w społeczeństwie i realizowania zadań, choć oczywiście mogą być zdobyte w różnym stopniu. W związku z tym niektórzy uczniowie wymagają wsparcia w ukształtowaniu Kompetencji osobowościowych w takim stopniu, który umożliwi samodzielne i satysfakcjonujące funkcjonowanie.

W Modelu OKC zostały wyróżnione dwie grupy Kompetencji osobowościowych: (1) Kompetencje emocjonalno‑motywacyjne, związane z aktywnością zadaniową, czyli wyznaczaniem i realizowaniem celów i zadań, oraz (2) Kompetencje emocjonalno‑społeczne, związane z funkcjonowaniem w kontekście społecznym i relacjami interpersonalnymi. Bateria OKC umożliwia diagnozę wszystkich kompetencji omówionych poniżej.