Model Objawy‑Kompetencje‑Cechy
Model OKC został skonstruowany w taki sposób, aby wykorzystać aktualną wiedzę na temat osobowości do praktyki diagnostycznej. W związku z tym:
zostały wyróżnione podstawowe zbiory zmiennych opisujące osobowość, nazwane „warstwami osobowości”, które są istotne w kontekście szkolnym;
w ramach każdej warstwy zostały zidentyfikowane podstawowe wymiary opisujące funkcjonowanie w danym obszarze, przy czym celem było znalezienie najbardziej podstawowych wymiarów, które opisują funkcjonowanie każdego ucznia;
w matrycy wyznaczonej podstawowymi wymiarami zostały zidentyfikowane kluczowe zmienne psychologiczne opisujące funkcjonowanie w danym obszarze.
Powyższy opis może się wydać nieco abstrakcyjny, dlatego w celu jego lepszego zrozumienia posłużmy się metaforą map. Wyobraźmy sobie kogoś, kto nic nie wie o Ziemi i podróżuje przez świat jakimś magicznym, szybkim, latającym pojazdem. Widzi zmieniające się krajobrazy, przyrodę i klimat. Czasem jest to krajobraz lądowy, a czasem nagle zmienia się w morski, czasem takie zmiany zachodzą szybko, a czasem długo nie następuje żadna zmiana. Czasem długa podróż nie wiąże się ze zmianą klimatu, a innym razem podróż równej długości zmienia klimat diametralnie. Czasem podróż wiąże się ze zmianą pory dnia, a czasem – mimo trwania podróży – ciągle jest ta sama pora, na przykład ciągle wschód słońca. To zróżnicowanie może naszego wyobrażonego podróżnika oszołamiać i sprawiać wrażenie zupełniej nieprzewidywalności i chaosu. Jednak wiele tych różnorodnych doświadczeń mogłoby zostać uporządkowanych znajomością mapy oraz kilku podstawowych prawideł geograficzno‑fizycznych, będących jej podstawą. Znaczną część zróżnicowania świata, obserwowaną przez naszego metaforycznego podróżnika, można dość łatwo zilustrować na różnego rodzaju mapach. Gdyby podróżował z mapą fizyczną w ręku, wiedziałby, kiedy krajobraz lądowy zamieni się w morski, kiedy zobaczy wody oceanu, a kiedy ląd i wyspy. Gdyby spojrzał na mapy obrazujące roślinność, wiedziałby, kiedy krajobraz leśny zamieni się w rolniczy czy pustynny lub odwrotnie. A jeśli spojrzałby na mapę z siecią południków i równoleżników, zobaczyłby, że poruszanie się po jedynych liniach sprawia, że zmienia się pora dnia, a po innych – pora roku. Co więcej, wiedziałby również, że w pewnym rodzaju podróży będzie poruszał się wraz ze słońcem i ciągle będzie ta sama pora dnia. Różne pożytki z mapy, w tym te wymienione powyżej, są dla nas oczywiste, choć jej wynalezienie i doskonalenie było trudne i długotrwałe. Dzisiaj, dysponując schematem mapy, posługując się siecią południków i równoleżników, możemy łatwo opisać wiele zjawisk – od geograficznych przez biologiczne aż do politycznych i historycznych. Mamy bowiem wiele różnych rodzajów map, które przedstawiają różne zjawiska, ale wszystkie one są organizowane przez ten sam schemat.
Model OKC jest właśnie takim zestawem zsynchronizowanych map, które opisują różne zjawiska z obszaru szeroko rozumianej osobowości. Został on zbudowany na bazie Kołowego Modelu Osobowości Strusa, Cieciucha i Rowińskiego (2014; Strus, Cieciuch, 2017), który wykazał swój integracyjny potencjał w różnych obszarach psychologii, w tym m.in. psychologii osobowości (Cieciuch, Strus, 2021; Strus i in., 2022), społecznej (Rogoza i in., 2022) czy klinicznej (Strus i in., 2021). W związku z tym został wykorzystany do konstrukcji Modelu OKC (Cieciuch i in., 2023b).
Kołowy Model Metacech Osobowości jest swego rodzaju schematem mapy, który można wykorzystywać do konstruowania różnych map. Mapy opisują bowiem różne zjawiska i powstają w różnych celach – inne treści znajdują się na mapie, która służy do poruszania się transportem publicznym, inne na mapie, którą posługujemy się w czasie podróży samochodem, a zupełnie inne na mapie, która jest wykorzystywana do poszukiwania bogactw naturalnych. Jakie zatem treści warto zmapować w obszarze osobowości dzieci i młodzieży w kontekście szkolnym? W Modelu OKC wyróżniono trzy zbiory takich treści, nazywane warstwami osobowości.
Pierwszą warstwą są Objawy dobrostanu i problemów ze zdrowiem emocjonalno‑społecznym. Poziom dobrostanu oraz występowanie Objawów problemów ze zdrowiem emocjonalno‑społecznym są traktowane jako wskaźniki ogólnej kondycji psychicznej dziecka i dorastającego, natomiast wzmacnianie dobrostanu oraz zapobieganie lub przeciwdziałanie problemom jest celem oddziaływań profilaktycznych i postdiagnostycznych. Wyróżnione zostały trzy aspekty dobrostanu oraz po trzy aspekty trzech rodzajów problemów ze zdrowiem emocjonalno‑społecznym (problemów eksternalizacyjnych, internalizacyjnych oraz psychastenicznych), co łącznie daje 12 zmiennych w tej warstwie. Mierzone zmienne zostały wymienione w tabeli 1. Ta warstwa, będąca teoretyczną podstawą badań przesiewowych, została omówiona w Module 3.
Drugą warstwą są Kompetencje osobowościowe, których wykształcenie jest przedmiotem oddziaływań profilaktycznych i postdiagnostycznych. Zostały wyróżnione dwa submodele: model samoregulacji emocjonalno‑motywacyjnej (opisujący funkcjonowanie zadaniowe) oraz model funkcjonowania społecznego (opisujący funkcjonowanie interpersonalne). W każdym z modeli zostały wyróżnione dwa ortogonalne wymiary Kompetencji osobowościowych. W modelu intrapersonalnym są to: Kontrola impulsów oraz Samomotywacja, a w modelu interpersonalnym są to: Odpowiedzialność społeczna oraz Asertywność. W każdym wymiarze zostały wyróżnione po trzy aspekty, co również daje 12 zmiennych w tej warstwie. Zostały one wymienione w tabelach 2. oraz 3. Ta warstwa osobowości jest omówiona w Materiale 2 Przewodnik po warstwie Kompetencji osobowościowych w Modelu OKC.Przewodnik po warstwie Kompetencji osobowościowych w Modelu OKC.
Trzecią warstwą są Cechy temperamentu, które są względnie trwałym kontekstem kształtowanych kompetencji emocjonalno‑społecznych. W submodelu temperamentu wyróżnione zostały dwa ortogonalne wymiary (Reaktywność i Aktywność), bieguny obu wymiarów (w przypadku Reaktywności są to: Wrażliwość vs Wytrzymałość, a w przypadku Aktywności są to: Dynamiczność vs Inercyjność) oraz trzy aspekty każdego bieguna, co łącznie również daje 12 zmiennych w tej warstwie. Mierzone zmienne zostały wymienione w tabeli 3. Pewne profile cech temperamentu ułatwiają kształtowanie określonych kompetencji emocjonalno‑społecznych, a inne profile utrudniają, zatem wiedza o tak skonceptualizowanym temperamencie jest kluczowa dla efektywności odziaływań profilaktycznych i interwencyjnych. Ta warstwa osobowości jest omówiona w Materiale 3 Przewodnik po warstwie Cech temperamentu w Modelu OKC.Przewodnik po warstwie Cech temperamentu w Modelu OKC.
Rysunek 1. przedstawia metaforę różnego rodzaju map, które są odpowiednikiem wyróżnionych warstw osobowości. Każda z map opisuje zupełnie inne zjawiska, ale wykorzystuje ten sam schemat i te same reguły (na przykład sieć południków i równoleżników). Podobnie, każda z warstw osobowości dotyczy innego rodzaju zjawisk, ale są one opisane według podobnego schematu i podobnych reguł.
