Baterie IBE to szeroki zestaw różnych testów uwzględniających ocenę wielu ważnych aspektów czytania i pisania, w tym bardzo wczesnych przejawów tych umiejętności, niepowiązanych z formalną nauką, a prognostycznych dla późniejszych osiągnięć lub potencjalnych problemów. Dodatkowo zestaw uzupełniony jest bogatym zbiorem testów oceniających różne aspekty funkcji fonologicznych, kluczowych dla nabywania umiejętności czytania i pisania oraz do oceny ryzyka dysleksji, a także przydatnych w ocenie rozwoju językowego każdego dziecka. Baterie adresowane są do dzieci uczęszczających do oddziału rocznego przygotowania przedszkolnego RPP oraz uczniów klas 1 i 2. W skład zestawu wchodzą: Bateria Testów Czytania (BTCZ IBE), Bateria Testów Pisania (BTP IBE) oraz Bateria Testów Fonologicznych (BTF IBE). Wszystkie narzędzia testowe zostały znormalizowane w 2014 roku na reprezentatywnej ogólnopolskiej próbie liczącej ponad 3 tysiące dzieci. Normy dla pojedynczych testów są wyrażone na 10‑punktowej skali stenowej (M = 5,5, SD = 2). Natomiast normy dla wyników łącznych przedstawiono na skali standaryzowanej tzw. wechslerowskiej (tzw. skali IQ, M = 100, SD = 15).

Zestawy testowe obejmują komplet pomocy niezbędnych do przeprowadzenia badania, podręczniki testowe oraz arkusze odpowiedzi. Baterie testowe są adresowane do specjalistów zajmujących się diagnozą dziecka na progu jego drogi edukacyjnej. Powinno się je stosować wtedy, gdy celem jest pogłębiona diagnoza funkcjonalna pod kątem opisu funkcjonowania w przypadku ryzyka dysleksji.

W skład Baterii Testów Czytania (BTCZ IBE) (Krasowicz‑Kupis, Bogdanowicz i Wiejak, 2015) wchodzi pięć testów, pozwalających mierzyć różne aspekty czytania  – od najprostszych, jak znajomość liter, po złożone, jak czytanie sztucznych lub prawdziwych wyrazów. Układ testów ma charakter warunkowy – jeśli dzieci nie znają liter (próba pierwsza), nie przechodzą do kolejnych etapów badania.

Tabela 3. Struktura BTCZ IBE i znaczenie diagnostyczne poszczególnych testów

Na poziomie RPP w BTCZ IBE interpretujemy jedynie pojedyncze testy wchodzące w skład baterii, co oznacza możliwość wyłącznie diagnozy funkcjonalnej. Na diagnozę kliniczną pozwalają testy dotyczące znajomości liter: Nazywanie Liter i Rozpoznawanie Liter, gdyż normy odnoszą się do dzieci z całej populacji na określonym poziomie wieku. Niskie wyniki w tych testach są sygnałem ryzyka problemów dziecka z czytaniem, szczególnie wysokiego, gdy obniżone są wyniki obu z nich. Wersja BTCZ IBE dla 1 i 2 klasy pozwala na posługiwanie się zarówno wynikiem ogólnym – Ilorazem Czytania, jak i wynikami szczegółowymi dla każdego z testów, odnoszącymi się do dekodowania w zależności od rodzaju materiału – wyrazów sztucznych lub prawdziwych, a diagnoza na podstawie jej wyników może mieć charakter zarówno funkcjonalny, jak i kliniczny. Ważnym uzupełnieniem są dodatkowe analizy jakościowe odnoszące się do sposobu wykonania poszczególnych testów i rodzaju popełnianych błędów. Można na przykład sprawdzać, czy struktura wyrazu ma związek z poprawnością i techniką jego dekodowania, co ma istotne znaczenie dla planowania pracy terapeutycznej. Wykorzystanie wyników poszczególnych testów BTCZ IBE do oceny ryzyka dysleksji pokazuje tabela 3. Podsumowując zastosowanie BTCZ IBE, należy podkreślić, że bateria jako całość pozwala na ocenę tempa i poprawności czytania dzieci na różnym poziomie rozwoju tych umiejętności oraz daje jakościową charakterystykę poziomu umiejętności i obszarów trudności badanego ucznia.

Bateria Testów Pisania (BTP IBE) (Awramiuk, Krasowicz‑Kupis, Wiejak i Bogdanowicz, 2015) zawiera 6 testów oceniających różnorodne sprawności, takie jak: umiejętności enkodowania, świadomość grafotaktyczna, ortograficzna i morfologiczna w pisaniu. W baterii znajdują się zróżnicowane zadania – wskazywanie właściwej odpowiedzi, układanie wyrazów z liter, pisanie wyrazów i tekstu ze słuchu, uzupełnianie luk w zdaniach – wykorzystujące materiał językowy o różnym stopniu zgodności wymowy z pisownią.

Tabela 4. Struktura BTP IBE oraz znaczenie diagnostyczne poszczególnych testów

Dzięki baterii możliwa jest zarówno ocena poziomu i poprawności pisania, jak i analiza jakościowa umożliwiająca wskazanie, na jakim etapie rozwoju umiejętności pisania znajduje się badane dziecko. Analiza wyników pozwala także dopasować rodzaj materiału do pisania w ćwiczeniach usprawniających i terapeutycznych.

Wykorzystanie BTP IBE na etapie rocznego przygotowania przedszkolnego może być jedynie elementem diagnozy funkcjonalnej. Wyjątek stanowi test Napisy, ponieważ niski wynik tego testu może być sygnałem problemów dziecka z czytaniem i pisaniem, o ile potwierdzają to także wyniki testów z BTCZ IBE, BTF IBE czy innych poznawczych.

Bateria Testów Fonologicznych (BTF IBE) (Krasowicz, Bogdanowicz, Wiejak, 2015) pozwala na badanie funkcji fonologicznych jako jednego z aspektów rozwoju językowego. Rozwój fonologii warunkuje kształtowanie się wymowy, formowanie reprezentacji fonemów i słuchu fonemowego, jest podstawą tworzenia reprezentacji fonologicznych i leksykalnych słów stanowiących bazę dla rozwoju słownika i przyswajania zasad gramatyki. Szczególna rola sprawności fonologicznych polega przede wszystkim na tym, że leżą one u podstaw nauki czytania i pisania we wszystkich językach bazujących na kodzie fonem‑grafem.

W przypadku BTF IBE wyróżniono skale: fonemową, sylabową, metajęzykową oraz płynności, które dają cztery dodatkowe uogólnione wyniki. W tej baterii jest możliwe także profilowe przedstawienie wyników.

Tabela 5. Struktura BTF IBE oraz znaczenie diagnostyczne poszczególnych testów

Niskie wyniki można wiązać z ryzykiem zaburzeń uczenia się. Wskazują one na konieczność podjęcia działań wspomagających rozwój funkcji fonologicznych. To, jakie dokładnie funkcje należy rozwijać, wskaże szczegółowa analiza wyników w poszczególnych testach. Ryzyko wzrasta wtedy, gdy deficyty dotyczą kilku obszarów. Podsumowanie informacji diagnostycznych prezentuje tabela 5.

Analiza wyników baterii BTF, BTCZ i BTP IBE ma przede wszystkim charakter psychometryczny i jako taka może służyć diagnozie zarówno funkcjonalnej, jak i klinicznej – umożliwia ocenę rozwoju czytania, pisania i funkcji fonologicznych na przykład pod względem stopnia opóźnień rozwoju tych sprawności, w tym ryzyka zaburzenia czytania, ryzyka dysleksji. Oczywiście wykorzystywaną tutaj diagnozę ilościową, psychometryczną należy wzbogacać o dodatkowe analizy jakościowe dotyczące wykonania poszczególnych testów oraz rodzaju i liczby popełnianych błędów.

Informacje dotyczące etapu rozwoju umiejętności czytania i pisania oraz charakterystycznych strategii, błędów i osiągnięć powinny stać się podstawą planowania pracy terapeutycznej z dzieckiem, wskazując, od czego należy zaczynać pracę oraz na jakie zadania (materiał) kłaść specjalny nacisk.

Na podstawie szczegółowej analizy wyników poszczególnych testów można zaplanować działania wspomagające rozwój językowy dziecka oraz program terapeutyczny. Zastosowanie ma tu zwłaszcza BTF IBE, której struktura pozwala na ocenę wielu aspektów sprawności fonologicznych, dzięki czemu daje możliwość wskazania licznych szczegółowych i wąskich deficytów, a jednocześnie bardziej trafnego ukierunkowania działań profilaktycznych i terapeutycznych (Krasowicz‑Kupis, Wiejak, Bogdanowicz, 2015). Na przykład niskie wyniki skali fonemowej przy względnie dobrych wynikach dla skali sylabowej pokazują, że dziecko wymaga stymulacji sprawności fonemowych, a jednocześnie – wprowadzenia treningu czytania opartego na sylabach. BTCZ IBE dostarcza szczegółowych informacji o etapie rozwoju umiejętności czytania, stosowanej strategii, a także o tym, z jakim stopniem złożoności materiału językowego dziecko sobie radzi, a z jakim jeszcze ma problemy. Pomoże to ukierunkować dobór materiałów do pracy edukacyjnej i terapeutycznej z konkretnym dzieckiem (Krasowicz‑Kupis, Bogdanowicz, Wiejak, 2015). Podobnych informacji dostarcza Bateria Testów Pisania IBE (Awramiuk i in., 2015).