Ziemie polskie i ich mieszkańcy w latach 1815–1849
Następstwa powstania listopadowego
W 1831 r., po dziesięciu miesiącach walk, Rosjanom udało się stłumić powstanie listopadowe. Car Mikołaj musiał przykładnie ukarać przywódców zrywu. Represje spotkały zarówno tych, którzy wyemigrowali, jak i tych, którzy pozostali w kraju. Rosjanie wykorzystali swoje zwycięstwo również do ograniczenia względnej swobody Królestwa Polskiego. Namiestnikiem cara został rosyjski dowódca Iwan Paskiewicz. Represyjny charakter jego rządów spowodował, że okres ten nazywany jest nocą paskiewiczowską.
Scharakteryzujesz represje, jakie spotkały Polaków po stłumieniu powstania listopadowego.
Omówisz, w jaki sposób ograniczono swobody Królestwa Polskiego.
Ocenisz, czy okres sprawowania funkcji namiestnika przez Iwana Paskiewicza słusznie nazywany jest nocą paskiewiczowską.
Represje po powstaniu
Większość uczestników powstania listopadowego została objęta amnestią, dzięki czemu uniknęli oni konsekwencji, jednak wszystkich przywódców i organizatorów zrywu osądzono. Inne kary czekały powstańców, którzy uciekli za granicę, inne zaś tych, którzy dobrowolnie oddali się w ręce Rosjan. Uciekinierom zasądzono zaocznie karę śmierci, a oficerów i przywódców, którzy zostali w kraju, skazano na więzienie lub ciężkie roboty. Wszystkich uczestników powstania czekała natomiast konfiskata majątków, które przekazano Polakom wiernym Rosji oraz rosyjskim urzędnikom.
Rosjanie siłą wcielili żołnierzy armii powstańczej do swojego wojska. Duża część z nich została wysłana na Kaukaz i do Kazachstanu, gdzie mieli tłumić bunty przeciwko carowi. Ponadto Królestwo Polskie zostało zobowiązane do wypłacenia Rosji 22 mln rubli kontrybucji (co było ogromną sumą, zważywszy, że roczny budżet Królestwa wynosił nie więcej niż 10 mln rubli).
Statut Organiczny
Do powstania listopadowego Królestwo Polskie posiadało oktrojowaną (nadaną) przez cara Aleksandra I konstytucję, która zapewniała mu dość dużą niezależność. Po porażce powstania w 1832 r. Mikołaj I w miejsce konstytucji nadał Królestwu tzw. Statut Organiczny.
Statut składał się z 69 artykułów. W ramach ustawy pozostawiono pewne elementy odrębności Królestwa Polskiego. Oddzielne pozostały Rada Stanu Królestwa, administracja, kodeksy karny, cywilny i handlowy oraz skarb, zachowano także język polski jako urzędowy. Zniesiono jednak polską armię i sejm, a tym samym Królestwo straciło podstawowe elementy niezależności od Rosji.
Władzę w Królestwie Polskim sprawowała Rada Administracyjna, na czele której stał namiestnik. Był on przywódcą wojskowym, nominował najwyższych urzędników państwowych i rządził w Królestwie w imieniu cara. Początkowo Rada Administracyjna sprawowała rządy wspólnie z Radą Stanu. Ta pierwsza podejmowała decyzje dotyczące spraw wewnętrznych, duchowieństwa, wymiaru sprawiedliwości oraz skarbu. Rada Stanu natomiast miała rozpatrywać projekty budżetu przedstawiane przez Radę Administracyjną i sprawowała funkcje sądownicze. Już w 1841 r. Radę Stanu zlikwidowano, co jeszcze bardziej ograniczyło autonomię Królestwa.
Zapoznaj się z filmem dotyczącym Statutu Organicznego
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RTZFCGZPRNML2
Film opowiada o Statucie Organicznym.
Opisz proces uzależniania Królestwa Polskiego od Rosji po upadku powstania listopadowego.
Noc paskiewiczowska
Pierwszym namiestnikiem Królestwa został dowódca armii, który stłumił powstanie – Iwan Paskiewicz. Otrzymał tytuł księcia warszawskiego, a jako przewodniczący Rady Administracyjnej sprawował w imieniu cara faktyczne rządy w Królestwie.
Okres, w którym Paskiewicz sprawował funkcję namiestnika (1831–1856), nazywany jest inaczej nocą paskiewiczowską. Dlaczego? Był to okres, w którym stopniowo ograniczano swobody Królestwa Polskiego. Każdy najmniejszy spisek stawał się pretekstem do odbierania kolejnych praw. Już w 1833 r. wprowadzono stan wojenny, w wyniku którego zawieszono przepisy Statutu Organicznego.
Jedną z form represji wobec Polaków było przymusowe wcielanie do armii rosyjskiej. Służba trwała 25 lat, co oznaczało, że taki rekrut nie miał już praktycznie szans wrócić w rodzinne strony. Ataki skupiły się również na Kościele katolickim. Od tej pory to urzędnicy decydowali o obsadzaniu parafii i przenoszeniu księży. Poza tym coraz więcej przywilejów przyznawano Kościołowi prawosławnemu.
Car oraz namiestnik swoimi decyzjami starali się jak najbardziej ujednolicić Królestwo z resztą Rosji. Wprowadzono rosyjski podział administracyjny na gubernie, rosyjski system monetarny oraz stosowane w Rosji miary i wagi, a ostatecznie uderzono nawet w polskie szkolnictwo, w którym Paskiewicz widział największe zagrożenie dla rosyjskiej władzy w Królestwie Polskim. Bez polskiego nauczania i polskiej kultury zniknęłaby również polska tożsamość narodowa. Z tego powodu Rosjanie nie wyrazili zgody na ponowne otwarcie Uniwersytetu Warszawskiego oraz Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Polakom zaś utrudniano studiowanie za granicą. Za to w wybranych szkołach obowiązkowo wprowadzano lekcje historii Rosji w języku rosyjskim, a cenzura nie pozwalała na słowo niezadowolenia z rządów cara i namiestnika.
Wszystkie decyzje Paskiewicza miały na celu ograniczenie działalności konspiracyjnej oraz rusyfikację społeczeństwa polskiego. Pod rządami silnej ręki nie było mowy o stworzeniu silnego ruchu narodowowyzwoleńczego. Dopiero po śmierci namiestnika w 1856 r. oraz klęsce Rosjan w wojnie krymskiej pojawiła się iskierka nadziei na walkę o niepodległość Polski i Polaków.
Zapoznaj się z filmem dotyczącym represji popowstaniowych
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RG9R5AB73SJHH
Film opowiadający o represjach popowstaniowych.
Podaj genezę budowy cytadeli w Warszawie.
Wysłuchaj nagrania
Po powstaniu listopadowym Królestwo Polskie i Polaków spotkał szereg represji. Tak czasy paskiewiczowskie wspominał lekarz i patriota Ignacy Baranowski w wydanych pamiętnikach:
Po rozegranej partii wista i po skromnej kolacji, rozpoczynała się rozmowa, najczęściej półgłosem prowadzona. […] Dopiero po paru kieliszkach stołowego wina […] otwierały się usta i wszczynała rozmowa, początkowo o urodzajach, o cenach zbóż, kto się żeni, kto bankrutuje, kto wioskę kupił; później narzekanie na złe czasy, wzmianka cichym głosem, że kogoś wywieziono do cytadeli warszawskiej, a dalej wspomnienia z przeszłości, które zwykle najbardziej ożywiały rozmowę. […] Zdaje mi się, że głośniej i śmielej mówiono, wspominając Legiony i wojny napoleońskie, ciszej i oględniej, gdy poruszano wypadki z 1830 - 1831 roku - a wtedy ojciec nieraz na mnie wołał „idź spać smarkaczu", co najczęściej nie skutkowało. Wtedy to wpadały mi do ucha nazwy „Austerlitz, Jena, Olszynka, Bem", a także wyrazy takie, jak „powrócił do kraju cichaczem lub za amnestią" - „emigrant" - „oddany do wojska" itp. A coś z tych słów wpadało w duszę dziecka, budząc nieokreślony niepokój czy przestrach. Były wyrazy, które szczególnem przejmowały dziecko przerażeniem: „kantonista" - „pobór do wojska" - „szpieg". Prawdopodobnie nie zawsze rozumiałem znaczenia słów usłyszanych, nie zawsze wiedziałem w jakim są związku z ciągiem rozmowy.
Zachodziły fakta budzące w dziecku dziwne uczucia niepokoju, obawy: ks. Ściegienny z Wilkołaza, wsi, przez którą przejeżdżałem nieraz z ojcem w drodze do wuja Czarneckiego, wysłany na Sybir; później nieco, gdym rozpoczął naukę czytania i pisania, Aleksander Karpiński, młody prawnik, praktykujący przy ojcu moim jako starszym juryście a zarazem pierwszy mój nauczyciel, wywieziony do cytadeli. Opowiadanie, jak kibitka z żandarmami przed dom zajechała, jak żandarmi przetrzęśli mieszkanie, okropnem dziecko przejmowały przerażeniem. Brat młodszy wywiezionego, kończący podówczas szkoły lubelskie, objął po bracie obowiązek uczenia mnie. Nauka nie trwała długo, i jego bowiem aresztowano i skazano na dożywotnią służbę wojskową. Podobny los spotkał w lat parę później trzeciego mego nauczyciela Przewłockiego, który szereg lat przeżył na Syberii. Odbijały się też o uszy moje jakieś aresztowanie i wysłanie na Sybir - Grossa, młodego prawnika i złotnika Gałeckiego. Nazwiska te niewiele dziś mówią i wówczas mało były znane; znaczenia i rozgłosu nabierały dopiero przez fakt aresztowania, wywiezienia, i fakt ten utrwalił je po dziś dzień w pamięci. […]
Na tle szarego życia o bardzo ubogiej treści, tego rodzaju wydarzenia nabierały szczególnej wyrazistości, przerażały, przejmowały terrorem jakimś. Istotnie społeczeństwo było wówczas, rzec można, całe sterroryzowane. Powieszenie Pantaleona Potockiego nie potrzebowało wszak być sekretem. Podał o niem do wiadomości publicznej dziennik urzędowy; a jednak ojciec obawiał się, że wymówione głośno nazwisko powieszonego za sprawę polityczną może na dom sprowadzić następstwa fatalne. Szpiegostwo, zakradające się nawet do domów prywatnych, było widocznie wówczas rozwinięte w sposób przerażający. Snać bano się, że słowa dziecka usłyszy domownik, służący; a i jemu nie ufano. Opowiadano sobie, że syn starszy zamieszkałego w Lublinie pułkownika Zdzitowieckiego, urzędujący w Warszawie, zaśpiewał półgłosem wobec narzeczonej i jej matki jakąś piosenkę patriotyczną. Innych osób nie było podobno w mieszkaniu; a jednak na drugi dzień aresztowany, jako karę poniesie 2-letnie więzienie w Zamościu. W tejże twierdzy, Zamościu, odsiadywał kilkonastoletnie więzienie syn wspomnianego wyżej Jakóba Zagórowskiego, ożenionego ze stryjeczną siostrą ojca mego. Co zawinił, nigdy się nie dowiedziałem. Do więzienia dostał się ze szkół krakowskich, porwany w 16-ym roku życia. Aby zasłużyć na taką karę, nie trzeba było popełnić zbrodni. Wszak za tomik poezyj Mickiewicza, przywieziony ukradkiem z zagranicy, za „Odę do młodości", przepisaną ręką 14-letniego ucznia lub pensjonarki, srodze bywało karane i dziecko i jego rodzice.
Uzasadnij, dlaczego okres rządów Paskiewicza jako namiestnika Królestwa Polskiego nazywany jest nocą paskiewiczowską.
Zapoznaj się z nagraniem. Uzasadnij, dlaczego okres rządów Paskiewicza jako namiestnika Królestwa Polskiego nazywany jest nocą paskiewiczowską.
Trenuj i ćwicz
Spośród poniższych elementów niezależności Królestwa Polskiego zaznacz te, które zniesiono w wyniku wprowadzenia Statutu Organicznego.
Dopasuj wybrane fragmenty Statutu Organicznego z 1832 r. do zasad, które faktycznie wprowadzały.
Indeks dolny Źródło: Historia 2. Czasy nowożytne w tekstach źródłowych. Zakresy podstawowy i rozszerzony, oprac. K. Dumanowska, J. Dumanowski, Gdynia 2003, s. 71–72. Indeks dolny koniecŹródło: Historia 2. Czasy nowożytne w tekstach źródłowych. Zakresy podstawowy i rozszerzony, oprac. K. Dumanowska, J. Dumanowski, Gdynia 2003, s. 71–72.
Zdecyduj, czy poniższy fragment pochodzi z konstytucji Królestwa z 1815 r., czy ze Statutu Organicznego z 1832 r. Uzasadnij odpowiedź.
Artykuł 108
Senat składa się:
Z książąt krwi cesarsko‑królewskiej, z biskupów, z wojewodów, z kasztelanów. […]
Artykuł 118
Izba Poselska składa się:
1. Z siedemdziesięciu siedmiu posłów wybranych na sejmikach, czyli zgromadzeniach szlachty, licząc po jednym pośle z każdego powiatu.
2. Z pięćdziesięciu i jeden deputowanych od gminów.
W Izbie Poselskiej prezyduje Marszałek wybrany z jej grona, a od króla mianowany.
Źródło: Historia 2. Czasy nowożytne w tekstach źródłowych. Zakres podstawowy i rozszerzony, oprac. K. Dumanowska, J. Dumanowski, Gdynia 2003.
Na podstawie tekstu określ, jaki cel według autora miało pozyskanie przez cara i namiestnika lojalności polskich elit.
Historia Polski 1795–1914Paskiewiczowi zależało na wciągnięciu w orbitę rosyjskich władz zwłaszcza reprezentantów arystokracji i ziemiaństwa polskiego. Po ogłoszeniu Statutu Organicznego do Mikołaja I udała się z inspiracji namiestnika deputacja z ks. Konstantym Radziwiłłem i biskupem Stanisławem Kostką Choromańskim, by podziękować za ten „wspaniałomyślny” dar. Car z satysfakcją pisał do Paskiewicza: Polacy drżeli w całym znaczeniu tego słowa”, a tenże informował, że nie spodziewał się, „żeby najlepsze rodziny zgodziły się” na wyjazd do Petersburga, i z zadowoleniem podkreślał: „rewolucjoniści nigdy im tego nie przebaczą. Tym sposobem rodziny te będą nam odtąd mimowolnie oddane”.
Źródło: Jerzy Zdrada, Historia Polski 1795–1914, Warszawa 2007, s. 297.
Przyporządkuj podane uprawnienia do odpowiednich organów wymienionych w Statucie Organicznym.
Wyjaśnij, dlaczego zdaniem Paskiewicza największym zagrożeniem dla rządów Rosjan w Królestwie Polskim był rozwój kultury i szkolnictwa polskiego. Uzasadnij odpowiedź.
Podziel podane stwierdzenia dotyczące objęcia stanowiska namiestnika przez Iwana Paskiewicza na korzystne i niekorzystne z punktu widzenia sprawowania władzy przez Rosjan.
W 1870 r. odbyło się oficjalne odsłonięcie pomnika Iwana Paskiewicza w Warszawie, który stanął w miejscu pomnika księcia Józefa Poniatowskiego. Wyobraź sobie, że jesteś reporterem gazety zbierającym opinie warszawian na temat pomnika. Wymyśl przykładowe odpowiedzi przechodniów w zależności od tego, czy byliby oni zwolennikami rządów rosyjskich, czy ich przeciwnikami.
Słownik
organ władzy Królestwa Polskiego, który miał prawo stanowienia budżetu Królestwa; zlikwidowana w 1841 r. w ramach dalszego ograniczania niezależności Królestwa
organ władzy Królestwa Polskiego z namiestnikiem na czele, który sprawował rządy w imieniu cara
okres od 1831 do 1856 r., kiedy funkcję namiestnika sprawował Iwan Paskiewicz; okres ten charakteryzował się nasileniem represji wobec społeczeństwa polskiego i ograniczania swobód Królestwa
akt prawny z 1832 r. wprowadzony w Królestwie Polskim w miejsce konstytucji z 1815 r., regulujący formę sprawowania rządów w państwie
oficjalny reprezentant cara w Królestwie Polskim, który sprawował władzę w jego imieniu
rekrut, osoba wzięta do wojska (w wojsku pruskim żołnierzy wybierano z danego okręgu, czyli kantonu); także żołnierz wychowywany w koszarach od dziecka (np. w wyniku utraty rodziców); od początku XIX w. w Rosji kantonistami nazywano chłopców (sieroty, dzieci wojskowych lub pochodzące z ubogich rodzin) kształconych w tzw. szkołach kantonistów