Ziemie polskie i ich mieszkańcy w latach 1815–1849
Obozy Wielkiej Emigracji
Po upadku powstania listopadowego jego przywódcy i liczni żołnierze udali się na emigrację. Kierowali się przede wszystkim do Francji i – w mniejszym stopniu – Wielkiej Brytanii. Mieszkańcy krajów niemieckich, szczególnie Saksonii i Bawarii, przyjmowali Polaków z sympatią. Kontrastowało to z niechętnym przyjęciem, jakiego emigranci doświadczyli ze strony władz pruskich zaraz po przekroczeniu granicy Królestwa Polskiego. Powstawanie komitetów roztaczających opiekę nad polskimi imigrantami (we Francji komitetowi przewodził sędziwy autor Deklaracji praw człowieka i obywatela, generał La Fayette) dowodziło istnienia w Europie liberalnego internacjonalizmu. Powstańców uważano za bohaterów, którzy rzucili wyzwanie „żandarmowi Europy”, jak nazywano Rosję, i całemu porządkowi powiedeńskiemu. Nastroje te utrzymały się przez kilkanaście lat, lecz w okresie Wiosny Ludów niewiele już z nich pozostało.
Scharakteryzujesz początki Wielkiej Emigracji.
Ocenisz znaczenie działań Wielkiej Emigracji dla sprawy polskiej.
Wskażesz najważniejszych przedstawicieli Wielkiej Emigracji.
Wielka Emigracja
Wielka Emigracja liczyła ok. 9 tys. osób, z czego większość stanowiły rodziny wojskowych i inteligencji pochodzenia szlacheckiego. Z dzisiejszej perspektywy niebywały rozkwit życia kulturalnego i politycznego na obczyźnie przesłania nam często niemałe problemy emigracyjnej codzienności. Polacy często nie potrafili odnaleźć się w obcym środowisku, a pomoc finansowa rządów francuskiego i angielskiego oraz bardziej majętnych rodaków zazwyczaj pozwalała im prowadzić jedynie bardzo skromne życie.
Mimo starań Joachima Lelewela, który już w 1831 r. założył na uchodźstwie Komitet Narodowy Polski, nie udało się utrzymać jedności politycznej emigrantów. Rychło wyłoniły się dwa obozy. Stronnictwo monarchiczno‑liberalne od paryskiej siedziby swego przywódcy, księcia Adama Jerzego Czartoryskiego, zyskało nazwę Hôtel Lambert. Natomiast nurt republikański tworzyły takie ugrupowania, jak Komitet Narodowy Polski, powstałe rok po nim, ale dysponujące najszerszym poparciem, Towarzystwo Demokratyczne Polskie oraz radykalne, działające przede wszystkim w Anglii Gromady Ludu Polskiego, zrzeszające przede wszystkim emigrantów plebejskiego pochodzenia. Prowadzone przez emigrantów dyskusje polityczne ogniskowały się wokół trzech zagadnień:
przyczyn upadku powstania listopadowego,
dróg prowadzących do odzyskania niepodległości oraz
organizacji państwa po jej odzyskaniu.
W odpowiedzi na pierwsze z tych pytań obóz monarchiczny wskazywał na brak wsparcia mocarstw zachodnich, o które byłoby łatwiej, gdyby doszło do wojny między nimi a Rosją. Z tego wynikała odpowiedź na drugie pytanie: działacze Hôtel Lambert uważali, że ich rolą jest reprezentowanie polskich interesów przed europejskimi elitami. Temu służyły inicjowane przez nich debaty parlamentarne na temat sprawy polskiej, a także intrygi dyplomatyczne, rozwijane szczególnie na Bałkanach, zwalczanie opinii rusofilskich oraz utrwalanie obrazu Rosji jako państwa despotycznego, obcego duchem Europie. Przyszłą Polskę wyobrażali oni sobie jako monarchię konstytucyjną, zapewniającą poddanym swobody obywatelskie oraz równość wobec prawa. Kwestię chłopską zamierzano rozwiązać przez uwłaszczenie bogatszych włościan na wzór pruski.
Całkiem innych odpowiedzi we wszystkich trzech sprawach udzielali zwolennicy obozu republikańskiego. Głównej przyczyny klęski powstania upatrywali oni w tym, że nie przerodziło się ono w rewolucję społeczną, za co winiono władze powstańcze, które zaniechały radykalnych działań w kwestii chłopskiej. Pokładając ufność w sile zrewoltowanego ludu, republikanie inicjowali w kraju spiski, mające przygotować kolejny zryw powstańczy. Sądzili, że poderwany do walki radykalnymi hasłami lud mógłby liczyć na pomoc innych narodów, dążących do uwolnienia się od tłumiącego ich aspiracje porządku powiedeńskiego, i dlatego rozwijali współpracę m.in. z tajnymi organizacjami włoskimi. Wreszcie, opowiadali się oni za zaprowadzeniem w przyszłej Polsce ustroju republikańskiego i zakrojonym na szeroką skalę uwłaszczeniem chłopów. Nie znalazł natomiast w ich oczach aprobaty postulat przywódców Gromad Ludu Polskiego, by w ogóle znieść własność prywatną.
Przeanalizuj postulaty polityczne wysuwane przez dwa najważniejsze stronnictwa emigracyjne.
Chłopi a powstanie listopadowe
Rząd Narodowy nie zdecydował się na przeprowadzenie zmian, które mogłyby przyciągnąć do powstania masy chłopskie i nadać wojnie z Rosją charakter rewolucyjny. Powszechnie sądzono, że sprawę reform gospodarczo‑społecznych należy odłożyć na czas późniejszy, i zgadzano się jedynie na drobne ustępstwa, takie jak obniżenie ceny soli przez państwowy monopol. W sejmie złożono wprawdzie projekt nadania dziedzicznego prawa do użytkowania ziemi w dobrach państwowych oraz zamiany pańszczyzny na czynsze, ale nie został on uchwalony. Dalej idących kroków, zwłaszcza uwłaszczenia, czyli nadania chłopom prawa do ziemi, domagało się Towarzystwo Patriotyczne, na czele którego stali radykałowie Lelewel i Mochnacki. Idee te jednak nie przybrały formy projektów ustaw. Przeszkodą był tu m.in. brak pomysłu, skąd czerpać środki na odszkodowania dla właścicieli ziemskich.
Zsyłki w głąb Rosji
Nie wszystkim powstańcom udało się wyemigrować na zachód i uratować przed zemstą cara. Żołnierze, którzy dostali się do niewoli wojsk rosyjskich podczas walk lub po ich zakończeniu, zostali wcieleni do wojska rosyjskiego na 20 lat. Wysyłano ich z wojskowymi ekspedycjami na Kaukaz, do Kazachstanu i na Syberię, tj. w rejony, w których Rosja prowadziła wówczas podboje. Srożej potraktowano żołnierzy 4 Pułku Piechoty Królestwa Polskiego – tych skazano na 25 lat służby. Była to kara za to, że w noc listopadową jako jedyny oddział opowiedzieli się po stronie powstańców i pomogli im w zdobyciu Arsenału oraz odparciu rosyjskich kontrataków. Do specjalnych szkolnych batalionów zabierano także niepełnoletnich (w wieku 7–16 lat) synów powstańców. Około 700 osób władze rosyjskie zesłały na katorgę na Syberię.
Władze rosyjskie skonfiskowały również blisko 3 tys. majątków należących do uczestników powstania. W głąb Rosji przesiedlono ok. 50 tys. rodzin (blisko 200 tys. osób) ze stanu drobnoszlacheckiego, równocześnie zakwestionowano ich przywileje stanowe.
Represje dotknęły też polską kulturę i naukę – do Petersburga wywieziono część zbiorów Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Uniwersytetu Warszawskiego oraz skarbów Zamku Królewskiego. Zbiorami z Krzemieńca i Wilna doposażono rosyjskie uniwersytety w Charkowie i Kijowie.
Linia chronologiczna
Wyjaśnij, czym była Wielka Emigracja.
Oceń znaczenie działań Wielkiej Emigracji dla sprawy polskiej.
Trenuj i ćwicz
Zapoznaj się z poniższymi materiałami źródłowymi, a następnie wykonaj polecenie.
Źródło 1
Źródło 2
Połącz znane postaci z opisami, które do nich pasują.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym oraz ilustracją i na ich podstawie wykonaj kolejne polecenia.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym oraz opisem ilustracji i na ich podstawie wykonaj kolejne polecenia.
Manifest z 1836 r.Kiedy naród największego wytężenia przeciw najeźdźcom potrzebował, już wówczas długim bezrządem wewnętrzne siły jego osłabione były. Od dawna na gruzach starożytnego gminowładztwa panowała w Polsce szlachta, od dawna sama tylko, kształcąc się i rozwijając powszechne narodu życie pochłonęła w sobie. Pierwotna narodowa idea, w małym obrębie zamknięta, wszechmocną siłę swoję stracić musiała. Wolność, równość, braterstwo, wspólne niegdyś wszystkim, stały się wyłącznym jednego stanu przywilejem; masa zaś ludu od życia politycznego usunięta, z praw wszelkich wyzuta, z własności odarta, sama na nieoddzielną od ziemi własność zamieniona, wspólnego celu ze stanem panującym mieć nie mogła. […] Polska więc nie mając wsparcia w masach do niewoli i odrętwienia przywiedzionych, najezdników swoich odeprzeć nie była w stanie. […]
Na głos Kościuszki, lepszą uciśnionym zwiastujący przyszłość, rzuciły się masy do broni. Pola Racławic i innych miejsc pamiętnych, świadczą o dzielności ducha ludu polskiego. Tam byli jego poświęcenia się dla sprawy ojczystej prawdziwi wyobraziciele, co kosą i piką działa moskiewskie zdobywali. Lecz niezwyciężony wstręt szlachty do reform społecznych, sparaliżował i zniweczył najwznioślejsze przedsięwzięcie.
Źródło: Manifest z 1836 r., s. 4–5. Cytat za: polona.pl.
Na podstawie tekstu źródłowego oceń, czy poniższe stwierdzenia są prawdziwe, czy fałszywe.
Demokraci emigracyjni w 1834 roku zebrali 2 840 podpisów pod aktem uznającym Adama Czartoryskiego za „nieprzyjaciela polskiej emigracji”. W uzasadnieniu tej deklaracji przypomniano, że w czasie „rewolucji listopadowej […] ludzie będący u steru władzy wszelkimi sposobami usiłowali ją zamknąć w obrębach małego ułamku starożytnej Polski, który to ułamek kongres wiedeński przezwawszy Królestwem Polskim, na zawsze niewolniczymi pęty przykował do tronu moskiewskiego cara”. […] Adam Czartoryski nie widział potrzeby publicznego tłumaczenia się z zarzutów, jakoby stawiał sobie za jedyny cel „Polskę ośmiu województw”. Okazjonalnie dawał do zrozumienia, że z chwilą gdy emigracyjna dyplomacja udowodni światu, iż car Mikołaj złamał traktaty wiedeńskie, również sami Polacy nie będą tymi traktatami skrępowani i będą mogli upominać się o pełną niepodległość w nieuszczuplonych granicach.
Przeanalizuj XIX‑wieczne grafiki ukazujące powitanie polskich emigrantów w różnych krajach europejskich, a następnie na ich podstawie wykonaj polecenie.
Do 1846 r., mimo młodego wieku, zmarło we Francji przeszło 900 emigrantów. Wiele z mogił Polaków na francuskich cmentarzach było bezimiennych. Ułóż poemat na cześć zapomnianych emigrantów. Wykorzystaj strofy autorstwa Juliusza Słowackiego (pierwszy wers jest zaznaczony pogrubioną czcionką).
Do 1846 r., mimo młodego wieku, zmarło we Francji przeszło 900 emigrantów. Wiele z mogił Polaków na francuskich cmentarzach było bezimiennych. Ułóż poemat na cześć zapomnianych emigrantów. Wykorzystaj strofy autorstwa Juliusza Słowackiego (pierwszy wers jest zaznaczony numerem 1).
Wersy do wykorzystania:
1. O Polsko! Polsko! Święta! Bogobojna!
2. Będziemy – wspomnij ty o nas! O, wspomnij!
3. Gdzie urny prochów pod wierzby wiosenne
4. Jeżeli kiedyś jasna i spokojna
5. Na groby nasze, gdzie nas robak toczy;
6. Obrócisz swe rozwidnione oczy
7. Pacierz, co płacze, i piorun, co błyska.
8. Polsko ty moja, gdy już nieprzytomni
9. Skryły się dumać jak łabędzie senne:
10. Wszak myśmy z twego zrobili nazwiska
Słownik
pogląd głoszący, że monarchia jest najlepszym ustrojem
(franc. liberalisme) kierunek polityczny postulujący tolerancję i wolność jednostki (w odniesieniu do jej narodowości, wyznania, poglądów), opierający się na poglądzie, że państwo nie powinno ingerować w działania społeczeństwa, ale pozostawić mu swobodę działania
(łac. radicalis - dogłębny) stanowczość, bezkompromisowość; kierunek prowadzący do wprowadzenia ważnych zmian w życiu społecznym
pogląd głoszący, że republika jest najlepszym ustrojem
proces nadania chłopom ziemi na pewnych warunkach, najczęściej za tzw. odszkodowaniem, czyli zapłatą