Ludwik Gorzkowski, Jan Tyssowski, Aleksander Grzegorzewski Manifest Rządu Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej w Krakowie z 22 lutego 1846 r.

Polacy!

Godzina powstania wybiła - cała rozszarpana Polska dźwiga się i zrasta - powstali już bracia nasi w Księstwie Poznańskim, w Polsce Kongresowej, w Litwie i na Rusi biją się z wrogiem. Biją się o najświętsze prawa wydarte im podstępem i przemocą. […] Jest nas dwadzieścia milionów, powstańmy razem jak mąż jeden, a potęgi naszej żadna nie przemoże siła, będzie nam wolność, jakiej dotąd nie było na ziemi, wywalczymy sobie skład społeczeństwa, w którym każden podług zasłg i zdolności z dóbr ziemskich będzie mógł użytkować, a przywilej żaden i pod żadnym kształtem mieć nie będzie miejsca, w którym każden Polak znajdzie zabezpieczenie dla siebie, żony i dzieci swoich, w którym upośledzony od przyrodzenia na ciele lub na duszy znajdzie bez upokorzenia niechybną pomoc całego społeczeństwa, w którym ziemia, dzisiaj przez włościan warunkowo tylko posiadana, stanie się bezwarunkową ich własnością, ustaną czynsze, pańszczyzny i wszelkie tym podobne należytości bez żadnego wynagrodzenia, a poświęcenie się sprawie narodowej z bronią w ręku będzie wynagrodzone ziemią z dóbr narodowych.

CART1 Źródło: Ludwik Gorzkowski, Jan Tyssowski, Aleksander Grzegorzewski, Manifest Rządu Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej w Krakowie z 22 lutego 1846 r. Cytat za: Tekst dostępny w internecie: nowahistoria.interia.pl, [dostęp 27.05.2021].

Jędrzej Rogojski właściciel Lubowli w Jasielskiem, w liście do brata we Lwowie opisał, jak poturbowali go chłopi: „a tymczasem drudzy wpakowali się do pokojów, porozbijali wszystkie zamknięcia i co tylko wódki, wina, kiełbas, szynek w momencie konsumowali, co się zaś tyczy bielizny, sukien, itd. dużo pozabierali. Trwał ten rozgardiasz dobre dwie godziny. […] Kto by się spodziewał, że chłop nasz taki dziki i krwiożerczy? Księżom także nie darowali, każden zrabowany, religia w pośmiewisku, pytają się, czy Pan Bóg słomiany czy drewniany, trafiało się, że w kościele fajki palili.

CART2Cytat za: Folia Historica Cracoviensia, vol. XIX, E. Danowska, Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach, Rabacja chłopska 1846 roku w relacji ks. Jana Popławskiego z Niegowici, 2013, str. 227.

Kazimierz Deczyński O położeniu chłopów w Królestwie Polskim

Włościanin robiący pańszczyznę, aby nie był od innych spółwłościan gorzej traktowany przez dzierżawcę, starać się musi pomimo chęci i woli wszystko robić dla pana, dla ekonoma i włodarza, czego tylko żądają, nie licząc zwykłej pańszczyzny, gdyż inaczej pan dzierżawca [dóbr państwowych] każe umyślnie używać tego chłopa na pańszczyznę do najcięższych robót, tak iż zamęczy mu konie i woły. Przeto chłop, nie mogąc utrzymać koni, wołów i parobka, nie jest w możności utrzymania w dobrym stanie gospodarstwa, wystawiony jest na największą nędzę i wieś opuścić musi, a nie może się nawet przed żadną władzą użalić na pana, gdyż nad obowiązek więcej ani pańszczyzny nie odrabiał. […]

Inaczej więc sądzić nie można o duchu powstania Polaków 1830 r., jak tylko aby szlachta odzyskała swoje starodawne swobody, które to starodawne swobody, gdybym tu chciał opisać, trzeba by rzewnymi łzami opłakiwać skutki tych swobód, w kraju wynikłe, bo aż do samego rozbioru Polski w 1795 r. chłopi wyzuci byli z wszelkich praw, chłopi byli zabijani, gnębieni przez szlachtę, jak nie‑ludzie, chłopi byli okrutniej traktowani jak dziś we Francji osły. Ach! Nie zapomnę nigdy, co mi mój ojciec opowiadał o starostach polskich, którzy dobra narodowe posiadali, nie zapomnę nigdy tych okrucieństw, jakich starostowie nad moimi dziadami we wsi Brodnia dopuszczali się, nie zapomnę owego czasu, kiedy nieszczęśliwi chłopi, dziadkowie moi, jęcząc pod jarzmem starostów, przypadkiem tylko i ukradką dostać się mogli ze swym użaleniem do stolicy, przed oczy samego króla, a ten przejęty litością wziął nieszczęśliwych chłopów pod swoją wyłączną i szczególną opiekę i ocalił im życie.

CART3 Źródło: Kazimierz Deczyński, O położeniu chłopów w Królestwie Polskim, [w:] Poznać przeszłość, zrozumieć dziś – klasa 3, Warszawa 2014, s. 117–118.

Jan Słomka O rabacji galicyjskiej

Z tego, co już sam z dzieciństwa zapamiętałem, najważniejsze wspomnienie odnosi się do 1846 r., do tzw. rabacji galicyjskiej. Pamiętam, jak przez sen, jak ojciec mój wpadł do izby – a właśnie był u nas zabity wieprzek – i wołał do matki i babki: „Gotujta tę wieprzowinę, niech dzieci jedzą i wszyscy, a resztę trza zakopać, bo rabacja idzie, to wszystko zabiorą, a i nas zabić mogą!”. Wtenczas całą noc nie spaliśmy, tylko wszyscyśmy płakali, i był wielki strach w domu. […]

Chronili się wtedy ludzie z innych dworów do zamku dzikowskiego, wszyscy jechali przerażeni, a między innymi jakaś pani, która leżała na bryczce z głową zwieszoną i zakrwawioną, a koło niej krzyczały dzieci. Na koniach piana stała, bo podobno panią tę napadli na drodze od Mielca i byliby zabili, tylko furman podciął konie i ocalił ją. […]

Opowiadali starsi, że czerniawa należąca do rabacji szła od wsi do wsi i wszędzie zabierała chłopów ze sobą, i w ten sposób tworzyła się coraz większa banda, a jakby nie chciał kto z nimi iść, to bili i zabijali. Ale w każdej wsi było dosyć takich, co chętnie do nich przystawali: jedni dla rabunku, inni chowali różne zemsty za pańszczyznę, a zresztą robiła swoje wódka, bo gdzie zdybali karczmę, to pili, co się dało, a czego nie wypili, to po pijanemu rozbijali, wylewali.

CART4 Źródło: Jan Słomka, O rabacji galicyjskiej, [w:] Poznać przeszłość, zrozumieć dziś – klasa 3, Warszawa 2014, s. 117–118.

Wspomnienia jezuity Karola Antoniewicza o Galicji w 1846 r.

Na drugi dzień po nieszporach miałem naukę […], gdziem […] i wystawił w prawdziwym świetle te zgrozy, których widownią były te miejsca. Gdym opisywał wewnętrzny stan mordercy, słowy prostymi, ale dobitnie, jeden ze słuchających, który wytężonego oka ze mnie przez cały ciąg mowy zuchwale nie spuszczał, raptownie pobladł i bliski omdlenia z kościoła został wyniesiony; obecni poznawali w nim jednego z morderców pana Wojnarowicza. […]

Lipnica… Po pierwszej nauce lud głośno szemrać począł, mówiąc, żeśmy od panów przekupieni. Dowiedziawszy się o tym i że się na mnie zmawiali i odgrażali, na nieszporach, wstąpiwszy na ambonę […] począłem wprost od tego: „Wy mówicie, że przekupieni od szlachty tu przysłani jesteśmy, ale nie od szlachty, nie od cesarza, bo my na tym miejscu ani cesarza, ani pana, ani chłopa nie znamy i nie lękamy się, tylko tego jednego, który nas do was przysłał i przed nim tylko rachunek zdawać będziemy ze słowa każdego, co do was mówimy” itd. Na koniec dodałem: „Jeśli wam nie dosyć zbrodni, jeśli jeszcze pragniecie zmaczać ręce we krwi niewinnej, chodźcie, nie przelęknę się ani cepów, ani noży waszych, bo mi nie idzie o życie moje, ale o zbawienie wasze i umierając jeszcze wołać będę: bracia, nawróćcie się do Boga waszego!” itd. W największej cichości i zawstydzeniu słuchali słów tych, […] i odtąd nie tylko, że w największej pokorze i uszanowaniu tłumnie się gromadzili, ale za wyrzeczone przepraszali groźby i wymawiali się od nich.

CART5 Źródło: Wspomnienia jezuity Karola Antoniewicza o Galicji w 1846 r., [w:] Poznać przeszłość, zrozumieć dziś – klasa 3, Warszawa 2014, s. 117–118.

Ze wspomnień Teofila Kurczaka

Pradziadek, mając lat 18, oddany był do wojska polskiego walczącego z Moskalami, a jako dość możny wcielony został do kawalerii. Walczył pod dowództwem Krukowieckiego czy Skrzyneckiego. Później opowiadał mi, że gdyby nie zaprzedanie dowództwa, to by się Moskalom nie dali. […]

Zmarł, mając lat 103. Często brał mnie na kolana i mówił: „Dzieci, prośta Boga, ażebyśta Polski nie doczekały, bo nam w Polsce źle było”.

CART6 Źródło: Ze wspomnień Teofila Kurczaka, [w:] Poznać przeszłość, zrozumieć dziś – klasa 3, Warszawa 2014, s. 117–118.