Ziemie polskie i ich mieszkańcy w latach 1815–1849
Następstwa Wiosny Ludów na ziemiach polskich i udział Polaków w Wiośnie Ludów w Europie
Zimne lata 1845–1847 i zaraza ziemniaczana spowodowały znaczny spadek zbiorów w Europie, co wywołało w wielu krajach głód. Kryzys gospodarczy objął wkrótce przemysł, wzrosło bezrobocie. Coraz więcej grup społecznych domagało się zmian, ale reakcyjne rządy nie miały zamiaru dobrowolnie ustępować. Bunt rozpoczął się w 1848 r. we Francji od rewolucji lutowej, która obaliła monarchię. Wkrótce śladem ludności Paryża poszli Niemcy, Austriacy, Włosi i Węgrzy. Niektóre wystąpienia miały podłoże ekonomiczne, inne polityczne (żądano reform ustrojowych), kolejne zaś narodowe – Niemcy i Włosi domagali się zjednoczenia, a Węgrzy wyzwolenia. Jak rewolucja roku 1848 przebiegała na ziemiach polskich?
Opiszesz przyczyny wybuchu powstań czasów Wiosny Ludów.
Przedstawisz przebieg wydarzeń zaliczanych do Wiosny Ludów w poszczególnych zaborach.
Ocenisz szanse na realizację celów powstańców oraz skutki podejmowanych działań.
Wiosna Ludów w Galicji
Rok 1848 zaowocował rewolucją w Wiedniu i powstaniem na Węgrzech. W Austrii doszło najpierw do dymisji kanclerza Klemensa von Metternicha, a później abdykacji cesarza Ferdynanda Habsburga. Austriacy poskromili Węgrów dopiero w 1849 r., i to dzięki pomocy wojsk rosyjskich.
W Galicji atmosfera była zupełnie inna. Kraj pamiętający nieudane powstanie i chłopską rebelię z 1846 r. nie był gotowy do wielkiego zrywu. Mimo to liberalni działacze polscy usiłowali wykorzystać kryzys w cesarstwie. W marcu w Krakowie i Lwowie powstały Komitety Narodowe, które żądały od cesarza uwolnienia więźniów politycznych, spolszczenia w Galicji administracji i szkolnictwa, utworzenia polskiej Gwardii Narodowej oraz zniesienia pańszczyzny. Dwór austriacki nie miał zamiaru ustępować, choć będąc w trudnym położeniu, jakiś czas grał na zwłokę. Gubernator Galicji 22 kwietnia ogłosił uwłaszczenie chłopów (za odszkodowaniem dla właścicieli) i tym samym zapewnił władzom z ich strony spokój. Zgodził się też na utworzenie Rady Głównej Ruskiej we Lwowie, rozpoczynając tym samym konflikt polsko‑ukraiński we wschodniej Galicji. W tej sytuacji Polacy kontrolujący przez jakiś czas Kraków i Lwów zostali osamotnieni. Gdy 26 kwietnia wojska austriackie ostrzelały Kraków, tamtejszy Komitet Narodowy został zmuszony do kapitulacji. Dłużej trwał opór Lwowa, który poddał się dopiero 3 listopada 1848 r., po opanowaniu sytuacji w samej Austrii. Władze austriackie zlikwidowały polskie stowarzyszenia, gazety i szkoły. Na kilkanaście lat do Galicji wróciła polityka germanizacji.
Walka czy negocjacje? Zmagania poznańsko‑pruskie
Rewolucja w Berlinie i zamęt, jaki zapanował w Prusach oraz w całej Rzeszy, obudziły nadzieje Polaków zamieszkujących Wielkie Księstwo Poznańskie. Zwolniono więźniów politycznych, wśród nich Ludwika Mierosławskiego i innych polskich działaczy. W Poznaniu 20 marca 1848 r. doszło do wielkiej manifestacji, powstał też Komitet Narodowy Poznański. Władze pruskie, idąc na ustępstwa, zezwoliły na wysłanie delegacji do króla. Polacy przedstawili Fryderykowi Wilhelmowi IV postulaty spolszczenia administracji i utworzenia polskich oddziałów wojskowych, na co król wstępnie się zgodził. Wojska polskie miały bowiem wesprzeć Prusy w spodziewanej wojnie z Rosją, którą podejrzewano o szykowanie interwencji w zrewoltowanych Niemczech. Na czele tworzonych oddziałów polskich stanął Ludwik Mierosławski, zwolennik uzyskania niepodległości po wojnie z Rosją.
Napięcie w Księstwie Poznańskim wciąż rosło, dochodziło do starć między oddziałami polskimi a niemieckimi. Komitet podpisał więc z przedstawicielami władz pruskich ugodę w Jarosławcu (11 kwietnia 1848 r.), w której obiecał zmniejszenie liczebności oddziałów polskich w zamian za zapewnienie autonomii części terytorium. Jednak sprzeciw ludności niemieckiej zamieszkującej Księstwo spowodował, że administracji polskiej obiecano oddać tylko kilka wschodnich powiatów bez Poznania. Ograniczono też pobór do wojska do 3000 rekrutów, choć już wcześniej zgromadziło się ponad dwa razy tyle ochotników. Wywołało to rozgoryczenie wśród żołnierzy polskich, zwłaszcza kosynierów, którzy decydowali się wstępować do wojska w zamian za likwidację powinności chłopskich. Z jednej strony Polacy nie chcieli się rozbrajać, z drugiej – strona pruska nie miała zamiaru dotrzymać postanowień ugody i przystąpiła do likwidacji polskich obozów i lokalnych komitetów. Poznański Komitet Narodowy, nie widząc szans na zwycięstwo w walce, rozwiązał się. Polskie wojsko nie uznało jednak jego decyzji i obwołało Mierosławskiego wodzem naczelnym. Doszło do starć: 29 kwietnia Prusacy rozbili liczący 1000 żołnierzy obóz polski w Książu, ale dzień później Mierosławski, dzięki zgromadzeniu pozostałych wojsk, pokonał ich pod Miłosławiem. Po tej bitwie powstańcy opanowali Wrześnię i jej okolice, a na początku maja starli się z oddziałem pruskim pod Sokołowem. Odniesione sukcesy militarne nie mogły jednak odmienić losów powstania, tym bardziej że jednym z problemów podczas powstania w wojsku polskim była rezygnacja lub dezercja części oficerów. Mierosławski zrzekł się dowództwa i 9 maja powstańcy podpisali kapitulację. Ostatni oddział powstańczy poddał się w połowie maja w Żninie. Wielkie Księstwo Poznańskie objęto jednolitą administracją niemiecką, zlikwidowano całkowicie autonomię, władze pruskie represjonowały powstańców oraz ludność księstwa. Polakom udało się jednak wywalczyć utworzenie Koła Polskiego w parlamencie pruskim, na którego czele stanął Karol Libelt, współpracownik Ludwika Mierosławskiego.
Wolność nie zna granic. Polacy podczas Wiosny Ludów
Liberalne i antyreżimowe wystąpienia doby Wiosny Ludów zyskały poparcie Polaków, którzy walczyli zarówno o demokratyzację władzy, jak i wyzwolenie poszczególnych narodów spod obcej okupacji. Polscy powstańcy brali udział w większości europejskich rewolt. Jedynie w rządzonej twardą ręką Rosji nie doszło do żadnych znacznych wystąpień.
Już w trakcie rewolucji marcowej w Berlinie Polacy stanęli po stronie zbuntowanych mieszczan. Gustaw Leński (Gustav von Lensky) dowodził obroną jednej z berlińskich barykad, podczas której 19 marca 1848 r. poległ. W Austrii zwolennikami demokratyzacji życia politycznego byli bracia Sułkowscy: Ludwik i Maksymilian. Ludwik przypłacił zaangażowanie utratą majątku i emigracją, Maksymilian – życiem. W Wiedniu w październikowej rewolcie brał udział Legion Polski, na czele którego stał Józef Bem, faktyczny dowódca rewolucji wiedeńskiej. Natomiast w prodemokratycznym Sejmie Ustawodawczym Cesarstwa Austrii (Reichstagu) prezydentem Izby został polski liberał Franciszek Jan Smolka. Rewolucja wiedeńska upadła 31 października 1848 r., a Sejm Ustawodawczy został rozwiązany w marcu 1849 r. Jego propozycje ustrojowe zostały odrzucone przez cesarza, choć zatwierdził on ostateczne zniesienie poddaństwa w cesarstwie.
We Włoszech Polacy zaangażowali się w walkę o zjednoczenie tego kraju i wyzwolenie go spod obcych, habsburskich i burbońskich, wpływów. Dzięki staraniom Adama Mickiewicza utworzono Legion Polski (Mickiewicza), który liczył ok. 200 żołnierzy i brał udział w walkach z Austriakami w Lombardii oraz w walkach miejskich w Rzymie. Legionem dowodził Aleksander Fijałkowski. Wobec porażki rewolucji we Włoszech Polacy usiłowali przebić się do walczących z Austrią Węgier, ale zostali rozbrojeni po wylądowaniu w Grecji.
Najliczniej Polacy wzięli udział w wielkim antyaustriackim powstaniu na Węgrzech (1848–1849). W walkach brał udział liczący 3000 żołnierzy Legion Polski pod dowództwem Józefa Wysockiego. Największą sławę w powstaniu węgierskim zdobył gen. Józef Bem, który po upadku Wiednia przedostał się do tego kraju i otrzymał dowództwo armii w Siedmiogrodzie. Zimą 1848/1849 r. zaczął odnosić coraz większe sukcesy i zorganizował drugi polski legion. Powodzenie powstańców spowodowało jednak, że Austria zwróciła się o rosyjską pomoc. Stutysięczna armia carska wkroczyła od północy, nie dając powstańcom szans. Przywódca powstania Lajos Kossuth 7 sierpnia 1849 r. mianował Bema głównodowodzącym całej armii powstańczej. Po klęsce pod Temeszwarem (9 sierpnia 1849 r.) Bem przedostał się wraz z innymi przywódcami powstania do Turcji.
Pomnik Józefa Bema w Budapeszcie. Józef Bem, uczestnik m.in. powstania listopadowego, jest nie tylko polskim, ale też węgierskim bohaterem narodowym. Na Węgrzech jest patronem wielu szkół, ulic i placów. W Budapeszcie pomnik Bema stoi nad Dunajem, na placu jego imienia. Ukazuje generała wydającego rozkaz zdobycia mostu podczas bitwy pod Piski 9 lutego 1849 r. Na kamieniu wyryto słowa, które miał wypowiedzieć Bem:
Odbiorę most albo zginę! Naprzód Węgrzy! Nie ma mostu, nie ma Ojczyzny!. Pod rzeźbą widnieje też napis „Bem Apó”, co oznacza: Ojczulek Bem.
Za wolność naszą i waszą
Pod hasłem wypisanym na sztandarach: Za wolność naszą i waszą
walczyły w czasie Wiosny Ludów oddziały pod dowództwem gen. Józefa Bema. Hasło, które jest obecnie jednym z polskich mott narodowych, umieszczano wówczas w języku polskim i węgierskim. Jego autorstwo przypisuje się Joachimowi Lelewelowi, historykowi pochodzącemu ze spolonizowanej szlachty pruskiej (dziadek był lekarzem nadwornym króla Augusta III Sasa).
Pierwszy raz hasło pojawiło się na sztandarze podczas manifestacji ku czci rosyjskich dekabrystów w czasie powstania listopadowego, w Warszawie 25 stycznia 1831 roku. Potem wypisywano je w języku polskim i rosyjskim, dwustronnie, ze znakiem czerwonego krzyża na białym tle. Miało pokazywać cel powstania, które skierowane było nie przeciwko Rosjanom, ale carskiemu despotyzmowi. W myśl tej idei wielu Węgrów, Francuzów, Włochów, a nawet Rosjan wspierało polskich powstańców. Pod tym hasłem Polacy w czasie Wiosny Ludów wspierali wolnościowe aspiracje wielu narodów.
Udział Polaków w europejskiej Wiośnie Ludów był znaczny. Uczestniczyli oni w większości najważniejszych starć oraz wydarzeń ówczesnej Europy, niosąc na sztandarach hasło „za wolność waszą i naszą”. Szczególnie widać to w przypadku powstania węgierskiego, w którym Polacy w dużej liczbie poparli dążenia niepodległościowe Madziarów, stawiając je na równi ze swoimi. Jednak mimo podjętych wysiłków Polacy nie osiągnęli zamierzonych celów. Sprawa polska nie została dostrzeżona przez mocarstwa – na niepodległość czekano jeszcze długi czas.
Zapoznaj się z prezentacją, a następnie wykonaj polecenia
Rewolucje 1848 r. przyniosły Europie powiew wolności. Choć większość buntów upadła i tylko Francja stała się na kilka lat republiką, to fala protestów spowodowała odejście od najgorszych praktyk czasów Świętego Przymierza.
Po raz kolejny w historii wydarzenia we Francji stały się inspiracją rewolt w wielu innych krajach. Ponownie jednak tylko we Francji bunt przyniósł trwałą zmianę. Choć republika miała trwać zaledwie kilka lat, kraj nie wrócił już do dawnej formy monarchii. Rewolucje w Niemczech i Austrii nie przyniosły jeszcze bezpośrednich zmian ustrojowych, choć zwiastowały przeobrażenia, które miały nastąpić w drugiej połowie XIX w. Bezpośrednio wpłynęły także na to, co działo się na ziemiach polskich.
Na ziemiach polskich jednak nie zaszły większe zmiany. Polaków Wiosna Ludów zaskoczyła krótko po fiasku ogólnonarodowego powstania z 1846 r. Polscy spiskowcy przebywali wówczas w więzieniach, a plany powstańcze nie istniały…
Głęboki kryzys, jaki przyniósł Prusom i Austrii rok 1848, spowodował jednak, że mieszkańcy Wielkiego Księstwa Poznańskiego oraz Galicji również usiłowali wywalczyć dla siebie ustępstwa.
Ugoda między przedstawicielami władz pruskich a Komitetem Narodowym, podpisana 11 kwietnia 1848 r.Konwencya Jarosławiecka.
Jarosławiec, dnia 11 kwietnia 1848.
Umówiona konwencya w sposób następujący wykonaną zostanie:
Ludzie do pierwszej klasy należący, jako do służby niezdatni zostaną dziś zaraz to jest 11go, w Środzie podług powiatów zebrani i przez zaufanych przewodników do domu odprowadzeni; kosy i broń wszelką zabiorą ze sobą na wozach.
Landwerzyści zbiorą się w dniu następnym i do kwater swoich sztabów odprowadzeni zostaną, jeżeli jenerał komenderujący nie dozwoli im udać się wprost do domów.
Żaden rekrut z Księstwa Poznańskiego nie będzie wyprowadzony z tej prowincyi, ani też żaden obcy do takowej wprowadzony.
Ludzie do tej klasy należący jako do służby zdolni i ochotnicy, zostają zebrani dopotąd, dopóki się nie rozstrzygnie w jaki sposób mają być wcieleni do dywizyi poznańskiej. Zbory te jednak tylko w następujących miejscach pozostać mogą: we Wrześni, Książu, Pleszewie i Miłosławiu. Każdy z tych garnizonów obejmować ma nie więcej jak 600 piechoty w jednym batalionie i 120 konnych w jednym szwadronie, dopóki nie nadejdzie chwila wcielenia tych batalionów i szwadronów do dywizyi poznańskiej. Siły te żywione będą dobrowolnemi ofiarami obywateli i do rekwizycji prawa nie mają; – dozór główny nad nimi posiadać będzie wyższy oficer pruski. Oddziały zbrojne zebrane na innych miejscach opuszczą je w przeciągu dni trzech i ściągną się do czterech głównych garnizonów w sposób wyżej opisany. Przeto Środa w trzech dniach opuszczoną być musi, a ochotnicy tego obozu przeniosą się do Miłosławia o czem jenerał Willisen doniesie komenderującemu jenerałowi 13 kwietnia. Żaden wojskowy, ani landwerzysta, jako takowy pociągnięty nie będzie do odpowiedzialności. Cudzoziemcom (emigrantom z zaboru rosyjskiego) zapewnia się iż wydani nie będą. Środki powyższe nie będą przeszkadzać komisyi reorganizacyjnej w osadzaniu władz, tak iżby cały mechanizm rządowy mógł wejść natychmiast w obieg bez żadnej zwady. Wszelka własność prywatna nie dobrowolnie ustąpiona, zwróconą lub zapłaconą być musi. Skoro tylko warunki te przez Polaków dopełnione zostaną, ruchy wojska pruskiego wstrzymane będą. Moment rozpoczęcia tych środków poczyna się dzisiaj 11go w Środzie, we Wrześni 12go, w Książu 13go, w Pleszewie 15 b.m., na dokonanie zaś zostawia się wszędzie dni trzy.
Podpisano:
Pełnomocnik komisarz królewski: jenerał Willisen.
Z polecenia komitetu narodowego: K. Libelt, W. Stefański
Źródło: Ugoda między przedstawicielami władz pruskich a Komitetem Narodowym, podpisana 11 kwietnia 1848 r. Cytat za: Augustyn Brzeżański, Pamiętnik pułkownika Brzeżańskiego z roku 1848, s. 69–71, dostęp: https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/61150/edition/82444/content.
Polacy w Cesarstwie Austrii włączyli się zarówno w walkę o nadanie państwu konstytucyjnych ram i negocjacje na temat autonomii Galicji, jak i w udział w powstaniu na Węgrzech. Wszystkie te działania zakończyły się porażką, a młody cesarz Franciszek Józef I przywrócił pełnię władzy cesarskiej. Jedyną trwałą zmianą było ostateczne zniesienie poddaństwa chłopów. Jednak idee, które mocno zaznaczyły się w czasie Wiosny Ludów, nie zniknęły. Zaledwie kilkanaście lat później doszło do zjednoczenia Włoch, a następnie Niemiec. Austria natomiast przeszła reformę ustrojową. Galicja uzyskała wówczas szeroką autonomię – także m.in. dzięki działaczom zdobywającym doświadczenie w 1848 r.
Mieszkańcy Wielkiego Księstwa Poznańskiego nie mieli tyle szczęścia, co Polacy w Galicji. W wyniku nieudanego powstania Poznańskie straciło jakąkolwiek odrębność, a Prusy niedługo potem zjednoczyły Niemcy i nasiliły germanizację prowincji. Doświadczenie 1848 r. dało jasno do zrozumienia mieszkającym tam Polakom, że nastał czas walki o zachowanie kulturalnej i ekonomicznej niezależności, o co apelowali m.in. posłowie z Koła Polskiego w pruskim Landtagu.
Wiosna Ludów ominęła natomiast ziemie rosyjskie. Nie było tam jeszcze napięć społecznych charakterystycznych dla państw z rozwijającym się przemysłem. Rewolucje nie miały też szans pod rządami despotycznego cara Mikołaja I, który stłumił na początku swego panowania spisek dekabrystów i zdławił powstanie listopadowe. Rosja miała przejść modernizację dopiero kilka lat później, po przegranej w 1856 r. wojnie krymskiej. W 1861 r. weszła np. w życie reforma uwłaszczeniowa Aleksandra II, jedna z wielkich reform przeprowadzonych w tym czasie w Imperium Rosyjskim.
Przygotuj bilans pozytywnych i negatywnych następstw Wiosny Ludów dla Polaków.
Trenuj i ćwicz
Spośród poniższych miast wskaż to, w którym podczas Wiosny Ludów nie doszło do żadnych większych wystąpień.
Uporządkuj chronologicznie wydarzenia związane z powstaniem krakowskim i Wiosną Ludów w Cesarstwie Austriackim, przypisując im numery – jeśli dane wydarzenia działy się równolegle, przypisz im ten sam numer.
Zapoznaj się z ilustracją i wykonaj kolejne polecenia.
Powstanie 1846 r. miało być zrywem ogólnonarodowym: obejmować wszystkie zabory i zaangażować wszystkie warstwy społeczne. Plany te nie powiodły się i stało się ono jednym z najmniej znaczących w historii Polski powstań. Wymień wszystkie możliwe przyczyny porażki spiskowców.
Rozstrzygnij, czy treść obrazu wskazuje na udział w walce kosynierów. Uzasadnij odpowiedź.
Na poniższej akwareli malarz przedstawił scenę z jednej z drobnych potyczek z czasów powstań 1846–1848. Polacy z jakiego regionu są tu przedstawieni i z kim walczą? Jakie elementy stroju i wyposażenia świadczą o ich pochodzeniu? Odpowiedz na pytania z odpowiednimi numerami na obrazie.
Podczas powstania wielkopolskiego 1848 r. wśród Polaków pojawiły się dwie postawy: jedni chcieli walczyć zbrojnie, drudzy próbowali pertraktować z władzami pruskimi. Spróbuj się wczuć w jedną z tych postaw i napisz krótką ulotkę przekonującą do twoich racji. Opatrz ją chwytliwym hasłem i kilkoma argumentami uzasadniającymi twój wybór.
Poniżej znajduje się fragment wielkopolskiej publikacji z okresu międzywojnia na temat powstania wielkopolskiego z 1848 r. Autor na wstępie opisuje przyczyny wybuchu powstania i postępowanie władz pruskich wobec groźby walk z Polakami. Napisz własną wersję wstępu do książki o powstaniu wielkopolskim. Użyj w swojej rozprawce przynajmniej części z tych terminów: kongres wiedeński, Święte Przymierze, rządy autorytarne, konserwatyzm, liberalizm, przemiany społeczne.
Słownik
(z niem. rauben – grabić, plądrować) dosł. napad zbrojny; do historii weszło jako określenie buntu chłopskiego z 1846 r. w Galicji; nazwa miała podkreślić, że nie był to klasyczny bunt chłopski, ale fala ataków i rzezi; rabacja galicyjska nie różniła się jednak od innych buntów chłopskich, które wybuchały w historii wielokrotnie i które miały zazwyczaj podobny charakter – były bardzo krwawe, dochodziło do nich w akcie desperacji, zazwyczaj w okresach głodu i zwiększonego ucisku ze strony szlachty
Wolne Miasto Kraków; niesuwerenne państwo utworzone w 1815 roku; obejmowało terytorium Krakowa i okolice; Austria, Prusy i Rosja sprawowały nadzór nad nim; ważny ośrodek polskiego ruchu niepodległościowego; zlikwidowane w 1846 r. po upadku rewolucji krakowskiej
organizacja demokratyczna, powstała w 1832 r. w Paryżu; pierwsza polska „partia polityczna”; od 1840 r. TDP przygotowywało powstanie w 3 zaborach; brało czynny udział w Wiośnie Ludów
nadanie chłopom na własność użytkowanej przez nich ziemi i zniesienie powinności feudalnych wobec szlachty, połączone ze zniesieniem poddaństwa; zazwyczaj uwłaszczenia dokonywano za odszkodowaniem dla szlachty, płaconym albo przez państwo, albo przez chłopów, najczęściej przyjmowano model mieszany: chłopi uiszczali część, a państwo wypłacało dodatkowe odszkodowania
autonomiczna prowincja Prus, zachowująca odrębność administracyjną; utworzona w 1815 r. z części Księstwa Warszawskiego; po upadku powstania listopadowego w 1830 r. ograniczono autonomię Księstwa