Samorząd terytorialny
Organy powiatu i województwa
Scharakteryzujesz zadania własne i zlecone powiatu oraz województwa, wskazując ich podstawy prawne i zakres działalności.
Przedstawisz miejsce powiatu i województwa w strukturze samorządu terytorialnego.
Omówisz kompetencje organów powiatu i województwa, pokazując ich rolę w realizacji zadań publicznych na poziomie ponadgminnym i regionalnym.
Kiedy zadania gminy okazują się zbyt duże lub dotyczą kilku miejscowości naraz, do gry wchodzą powiaty i województwa. To one zajmują się sprawami „ponadlokalnymi” i „regionalnymi”, tworząc kolejne poziomy samorządu. Każdy z tych szczebli ma własne organy i własny zakres odpowiedzialności - a zrozumienie ich roli pokazuje, jak działa samorząd, gdy patrzymy szerzej niż tylko na jedną gminę.
Ustawa o samorządzie powiatowymArtykuł 3
Ustalenie granic powiatu następuje poprzez wskazanie gmin wchodzących w skład powiatu, a zmiana jego granic dokonywana jest w sposób zapewniający powiatowi terytorium możliwie jednorodne ze względu na układ osadniczy i przestrzenny, uwzględniający więzi społeczne, gospodarcze i kulturowe oraz zapewniający zdolność wykonywania zadań publicznych.
Źródło: Ustawa o samorządzie powiatowym.
Artykuł 3 określa, że powiat wykonuje zadania publiczne o charakterze ponadgminnym, które nie zostały zastrzeżone dla administracji rządowej lub innych jednostek samorządu. Przepis ten wyznacza subsydiarny charakter powiatu: nie przejmuje zadań gminy, lecz realizuje te, które wymagają większej skali organizacyjnej, terytorialnej lub finansowej. Jednocześnie wskazuje, że zakres działania powiatu ma charakter ustawowy - powiat nie może dowolnie poszerzać swoich kompetencji poza te, które wynikają z przepisów prawa. W praktyce art. 3 tworzy ramy rozgraniczenia kompetencyjnego między gminą a powiatem i zapobiega dublowaniu zadań.
Powiat
Porównanie kompetencji gminy i powiatu pokazuje, że istnieją obszary, w których swoje zadania wykonują obie jednostki samorządowe. Jedną z nich jest edukacja. W praktyce podział zadań wygląda w ten sposób, że do gminy należy prowadzenie przedszkoli oraz szkół podstawowych, a do powiatów – szkół ponadpodstawowych. Natomiast miasta na prawach powiatu wykonują kompetencje zarówno gminy, jak i powiatu. Oznacza to, że w wypadku edukacji, miasta na prawach powiatu prowadzą wszystkie placówki oświatowe – od przedszkoli po szkoły ponadpodstawowe.
Struktura władz powiatu opiera się na wyraźnym rozdziale kompetencji między organem stanowiącym a wykonawczym. Rada powiatu, jako ciało pochodzące z wyborów powszechnych, odpowiada za podejmowanie uchwal i kontrolę działań powiatu, natomiast zarząd ze starostą na czele realizuje te decyzje i prowadzi bieżące sprawy. Taki model zapewnia równowagę między demokratyczną reprezentacją a sprawnym wykonywaniem zadań publicznych o charakterze ponadgminnym.
Powiat | |
|---|---|
organy | Organem stanowiącym jest tu rada powiatu wybierana w wyborach pięcioprzymiotnikowych z zastosowaniem progu 5%. Mandaty przydziela się przedstawicielom tylko tych list, które uzyskały co najmniej 5% głosów w skali powiatu. Taki system faworyzuje listy partii politycznych, a jego wprowadzenie jest krytykowane ze względu na kolizję z charakterem reprezentacji samorządowych. |
organy | Zarząd powiatu ze starostą na czele. Starostę powołuje rada powiatu, która wybiera również pozostałych członków zarządu na wniosek starosty. Zarząd i jego poszczególni członkowie mogą być odwołani przez radę większością 3/5 głosów w obecności co najmniej połowy składu rady. Przepis ten ma zapobiegać częstym zmianom władz wykonawczych powiatu. |
Zadania powiatu obejmują te obszary życia publicznego, które wykraczają poza możliwości pojedynczej gminy i wymagają szerszej koordynacji. Poniższy podział pokazuje, jak różnorodne kompetencje realizuje powiat, łącząc elementy infrastruktury społecznej, technicznej oraz wsparcia mieszkańców w problemach o większej skali.
Mapa administracyjna Polski:
Na mapie oznaczono 16 województw: zachodniopomorskie, pomorskie, warmińsko‑mazurskie, podlaskie, lubuskie, wielkopolskie, kujawsko‑pomorskie, mazowieckie, dolnośląskie, śląskie, opolskie, łódzkie, świętokrzyskie, lubelskie małopolskie i podkarpackie.
Zapoznaj się z tekstem i wykonaj polecenie.
Artykuł 3
Pojęcie samorządu lokalnego
1. Przez samorząd lokalny rozumie się prawo i rzeczywistą zdolność wspólnot lokalnych do regulowania i zarządzania, w ramach prawa, na ich własną odpowiedzialność i na rzecz ich ludności, istotną częścią spraw publicznych.
2. To prawo jest pełnione przez rady lub zgromadzenia złożone z członków, wybranych w głosowaniu wolnym, tajnym, równym, bezpośrednim i powszechnym i mogące zarządzać organami wykonawczymi, które przed nimi odpowiadają. To zarządzanie nie stawia przeszkód w odwoływaniu się do zgromadzeń obywatelskich, do referendum czy wszelkiej innej formy bezpośredniego uczestnictwa obywateli tam, gdzie zezwala na nie prawo”.
/Źródło: Europejska Karta Samorządu Terytorialnego/
Artykuł 2
1. Gmina wykonuje zadania publiczne w imieniu własnym i na własną odpowiedzialność.
2. Gmina posiada osobowość prawną.
3. Samodzielność gminy podlega ochronie sądowej.
Artykuł 3
1. O ustroju gminy stanowi jej statut.
Artykuł 6
1. Do zakresu działania gminy należą wszystkie sprawy publiczne o znaczeniu lokalnym, niezastrzeżone ustawami na rzecz innych podmiotów.
2. Jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, rozstrzyganie w sprawach, o których mowa w ust. 1, należy do gminy”.
/Źródło: Ustawa o samorządzie gminnym/
Artykuł 3
3. Ustalenie granic powiatu następuje poprzez wskazanie gmin wchodzących w skład powiatu, a zmiana jego granic dokonywana jest w sposób zapewniający powiatowi terytorium możliwie jednorodne ze względu na układ osadniczy i przestrzenny, uwzględniający więzi społeczne, gospodarcze i kulturowe oraz zapewniający zdolność wykonywania zadań publicznych”.
/Źródło: Ustawa o samorządzie powiatowym/
Ustawa o samorządzie województwa
Artykuł 1
1. Mieszkańcy województwa tworzą z mocy prawa regionalną wspólnotę samorządową. 2. Ilekroć w ustawie jest mowa o województwie lub samorządzie województwa, należy przez to rozumieć regionalną wspólnotę samorządową oraz odpowiednie terytorium.
Art. 1 ust. 1 i 2 określa podstawową tożsamość województwa jako jednostki samorządu terytorialnego, podkreślając jego podmiotowość publicznoprawną oraz samodzielność ustrojową. Ustawodawca wyraźnie wskazuje, że województwo realizuje zadania publiczne w imieniu własnym i na własną odpowiedzialność, co oznacza, że działa jako odrębny uczestnik administracji publicznej, posiadający własne kompetencje, finanse i organy. Jednocześnie art. 1 ust. 2 akcentuje, że działalność samorządu województwa ma służyć rozwojowi regionalnemu, czyli prowadzeniu polityki długofalowej i ponadlokalnej, przekraczającej możliwości pojedynczych gmin czy powiatów. Ustawodawca ujmuje województwo jako jednostkę odpowiedzialną za kształtowanie strategii rozwoju, co sytuuje je w systemie samorządowym jako podmiot o znaczeniu koordynacyjnym i planistycznym.
Województwo samorządowe
Największą terytorialnie jednostką samorządu terytorialnego w Polsce jest województwo. W województwie istnieją zarówno organy administracji rządowej (wojewoda), jak i samorządowej. Samorząd terytorialny na szczeblu wojewódzkim jest autonomiczny i współpracuje z innymi jednostkami samorządowymi na zasadzie pomocniczości.
Najważniejszym z zadań samorządu wojewódzkiego jest określenie strategii rozwoju województwa. Powinna ona służyć rozwojowi świadomości narodowej, obywatelskiej, kulturowej oraz tożsamości lokalnej mieszkańców, pobudzaniu aktywności, konkurencyjności i innowacyjności gospodarczej województwa, ochronie środowiska kulturowego i przyrodniczego oraz zapewnieniu ładu przestrzennego. Ponadto samorząd wojewódzki prowadzi politykę rozwoju regionu, której narzędziem są szczegółowe programy wojewódzkie oraz regionalny program operacyjny. Mogą one być dofinansowywane z budżetów państwa oraz Unii Europejskiej, a także innych, pochodzących ze źródeł zagranicznych.
Województwo | |
|---|---|
organy | Na szczeblu województwa organem stanowiącym jest sejmik województwa, który ma analogiczną budowę, tryb wyboru i zakres odpowiedzialności, co w przypadku władz powiatu. |
organy | Zarząd województwa z marszałkiem na czele. Marszałka województwa wybiera sejmik województwa bezwzględną większością głosów ustawowego składu sejmiku w głosowaniu tajnym. Sejmik na wniosek marszałka wybiera też wicemarszałków oraz pozostałych członków zarządu wyłącznie na wniosek marszałka zwykłą większością głosów w głosowaniu tajnym. Marszałek, wicemarszałkowie i pozostali członkowie zarządu mogą być wybrani spoza składu sejmiku województwa. Zarząd województwa wykonuje zadania należące do samorządu województwa, niezastrzeżone na rzecz sejmiku województwa i wojewódzkich samorządowych jednostek organizacyjnych. |
Ponadto samorząd województwa wykonuje zadania o charakterze wojewódzkim w obszarach należących do gmin i powiatów.
Wyjaśnij, co przedstawia herb Twojego województwa. Poszukaj informacji w dostępnych źródłach.
Do każdej nazwy województwa dopasuj nazwę jego stolicy.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wykonaj polecenie.
Ustawa z dn. 5 czerwca 1998 r. o samorządzie województwaArt. 84.
1. W razie powtarzającego się naruszenia przez sejmik województwa Konstytucji lub ustaw, Sejm, na wniosek Prezesa Rady Ministrów, może w drodze uchwały rozwiązać sejmik województwa. Rozwiązanie sejmiku województwa równoznaczne jest z rozwiązaniem wszystkich organów samorządu województwa. Prezes Rady Ministrów na wniosek ministra właściwego do spraw administracji publicznej wyznacza wówczas osobę, która do czasu wyborów nowych organów samorządu województwa pełni funkcję tych organów.2. Jeżeli powtarzającego się naruszenia Konstytucji lub ustaw dopuszcza się zarząd województwa, wojewoda wzywa sejmik województwa do zastosowania niezbędnych środków, a jeżeli wezwanie to nie odnosi skutku – za pośrednictwem ministra właściwego do spraw administracji publicznej – występuje z wnioskiem do Prezesa Rady Ministrów o rozwiązanie zarządu województwa. W razie rozwiązania zarządu, do czasu wyboru nowego zarządu, funkcje zarządu pełni osoba wyznaczona przez Prezesa Rady Ministrów.
Art. 85.
1. W razie nierokującego szybkiej poprawy i przedłużającego się braku skuteczności w wykonywaniu zadań publicznych przez organy samorządu województwa Prezes Rady Ministrów, na wniosek ministra właściwego do spraw administracji publicznej, może zawiesić organy samorządu województwa i ustanowić zarząd komisaryczny na okres do 2 lat, nie dłużej jednak niż do wyboru zarządu województwa przez sejmik województwa nowej kadencji.2. Ustanowienie zarządu komisarycznego może nastąpić po uprzednim przedstawieniu zarzutów organom samorządu województwa i wezwaniu ich do niezwłocznego przedstawienia programu poprawy sytuacji województwa.
3. Komisarza rządowego powołuje Prezes Rady Ministrów na wniosek wojewody, zgłoszony za pośrednictwem ministra właściwego do spraw administracji publicznej.
4. Komisarz rządowy przejmuje wykonywanie zadań i kompetencje organów samorządu województwa z dniem powołania.
Źródło: Ustawa z dn. 5 czerwca 1998 r. o samorządzie województwa, dostępny w internecie: prawo.sejm.gov.pl [dostęp 20.04.2020].
Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wykonaj polecenie.
Ustawa z dn. 5 czerwca 1998 r. o samorządzie województwaArt. 84.
1. W razie powtarzającego się naruszenia przez sejmik województwa Konstytucji lub ustaw, Sejm, na wniosek Prezesa Rady Ministrów, może w drodze uchwały rozwiązać sejmik województwa. Rozwiązanie sejmiku województwa równoznaczne jest z rozwiązaniem wszystkich organów samorządu województwa. Prezes Rady Ministrów na wniosek ministra właściwego do spraw administracji publicznej wyznacza wówczas osobę, która do czasu wyborów nowych organów samorządu województwa pełni funkcję tych organów.2. Jeżeli powtarzającego się naruszenia Konstytucji lub ustaw dopuszcza się zarząd województwa, wojewoda wzywa sejmik województwa do zastosowania niezbędnych środków, a jeżeli wezwanie to nie odnosi skutku – za pośrednictwem ministra właściwego do spraw administracji publicznej – występuje z wnioskiem do Prezesa Rady Ministrów o rozwiązanie zarządu województwa. W razie rozwiązania zarządu, do czasu wyboru nowego zarządu, funkcje zarządu pełni osoba wyznaczona przez Prezesa Rady Ministrów.
Art. 85.
1. W razie nierokującego szybkiej poprawy i przedłużającego się braku skuteczności w wykonywaniu zadań publicznych przez organy samorządu województwa Prezes Rady Ministrów, na wniosek ministra właściwego do spraw administracji publicznej, może zawiesić organy samorządu województwa i ustanowić zarząd komisaryczny na okres do 2 lat, nie dłużej jednak niż do wyboru zarządu województwa przez sejmik województwa nowej kadencji.2. Ustanowienie zarządu komisarycznego może nastąpić po uprzednim przedstawieniu zarzutów organom samorządu województwa i wezwaniu ich do niezwłocznego przedstawienia programu poprawy sytuacji województwa.
3. Komisarza rządowego powołuje Prezes Rady Ministrów na wniosek wojewody, zgłoszony za pośrednictwem ministra właściwego do spraw administracji publicznej.
4. Komisarz rządowy przejmuje wykonywanie zadań i kompetencje organów samorządu województwa z dniem powołania.
Źródło: Ustawa z dn. 5 czerwca 1998 r. o samorządzie województwa, dostępny w internecie: prawo.sejm.gov.pl [dostęp 20.04.2020].
Sprawdź, jak dobrze rozumiesz zasady działania samorządu w Polsce - kto podejmuje decyzje, jakie mają kompetencje poszczególne organy i jak funkcjonuje lokalna władza. Ta szybka gra w stylu „Milionerzy” pozwoli ci to zweryfikować w lekki, przyjemny sposób. Spróbuj przejść wszystkie pytania i przekonaj się, czy poradziłbyś sobie w realiach samorządowych lepiej niż wielu uczestników życia publicznego. To doskonały sposób na utrwalenie wiedzy i praktyczne przygotowanie do kolejnych zajęć. Zatem zaczynamy - sprawdź, ile naprawdę wiesz o samorządzie terytorialnym!
Wojewoda to Możliwe odpowiedzi: 1. przedstawiciel administracji rządowej w województwie, powoływany przez marszałka, 2. osoba stojąca na czele zarządu województwa, powołanego przez sejmik wojewódzki, 3. osoba stojąca na czele Urzędu Marszałkowskiego, 4. przedstawiciel administracji rządowej w województwie, powoływany przez premiera
Podsumowanie
Powiatu i województwa nie da się czytać jako „szczebli nadrzędnych”, lecz jako odrębne, równorzędne podmioty prawa publicznego, którym ustawodawca przydzielił własne przestrzenie działania. Konstrukcja ta wynika z zasady subsydiarności: im większy obszar i bardziej złożone zadania, tym wyższy poziom samorządu, ale bez tworzenia hierarchii władczej. Samodzielność obu szczebli jest chroniona konstytucyjnie i podlega jedynie nadzorowi legalności. To ciekawe rozwiązanie ustrojowe - pozwala państwu pilnować zgodności z prawem, ale nie ingerować w sens i cel działań. Dzięki temu powiaty i województwa działają w sposób dojrzały i autonomiczny, a ich rola polega bardziej na koordynowaniu i planowaniu niż na zarządzaniu codziennością. Całość systemu sprawia, że samorząd terytorialny w Polsce działa nie „pionowo”, lecz „sieciowo”: każdy szczebel realizuje własne zadania, ale żaden nie stoi nad drugim. To jedna z najbardziej interesujących cech polskiego modelu demokracji.
Słowniczek
regionalna wspólnota samorządowa (ogół mieszkańców), najwyższego szczebla zasadniczego podziału terytorialnego kraju stworzona w celu wykonywania administracji publicznej
jednostka samorządu terytorialnego drugiego rzędu, większa od gminy, ale mniejsza od województwa
jednostka samorządu składająca się z kilku gmin na obszarach wiejskich z mniejszymi miastami
przedstawiciel administracji rządowej w województwie, powoływany przez premiera
jednostka pomocnicza Zarządu Województwa, który przy jej pomocy wykonuje uchwały Sejmiku Województwa oraz zadania województwa określone przepisami prawa; kierownikiem Urzędu Marszałkowskiego jest Marszałek Województwa
jednostka pomocnicza powołana w celu wykonywania poleceń zarządu powiatu i stojącego na jego czele starosty oraz wykonywania uchwał rady powiatu