Źródła dochodów samorządu terytorialnego i kierunki wydatków

Finansowanie zadań samorządu terytorialnego

Samodzielność jednostek samorządu terytorialnego wymaga zapewnienia im środków finansowych odpowiednich do wykonywanych zadań. Podstawowe zasady finansowania samorządu określa art. 167 Konstytucji RP, zgodnie z którym JST mają zapewniony udział w dochodach publicznych odpowiednio do przypadających im zadań. 

Konstytucja RP wskazuje trzy podstawowe kategorie dochodów samorządu: dochody własne, subwencje ogólne oraz dotacje celowe z budżetu państwa. Stanowi również, że zmiany w zakresie zadań i kompetencji JST powinny następować wraz z odpowiednimi zmianami w podziale dochodów publicznych. 

Z kolei art. 168 konstytucji przyznaje jednostkom samorządu terytorialnego prawo ustalania wysokości podatków i opłat lokalnych w zakresie określonym w ustawie.

Jednym z podstawowych źródeł finansowania JST są dochody własne. Ich źródła różnią się w zależności od szczebla samorządu - inny zakres dochodów własnych przysługuje gminom, powiatom i województwom. Szczególnie rozbudowany katalog posiada gmina, która uzyskuje dochody m.in. z podatków i opłat, udziału w podatkach dochodowych oraz własnego majątku. 

Najważniejszymi dochodami własnymi gmin są:

• wpływy z podatków m.in. od nieruchomości, rolnego, leśnego, od środków transportowych, spadków i darowizn, czynności cywilnoprawnych;

• wpływy z opłat m.in. skarbowej, targowej, miejscowej, uzdrowiskowej, reklamowej i od posiadania psa);

• dochody z tytułu udziału w podatkach dochodowych PIT i CIT;

• dochody z majątku gminy (np. ze sprzedaży lub wynajmu nieruchomości stanowiących własność gminy).

 Dochody własne JST

Zakres dochodów własnych różni się w zależności od szczebla samorządu. Gmina posiada własne źródła podatkowe i opłatowe, których nie mają powiat i województwo, natomiast wszystkie trzy szczeble uzyskują m.in. dochody z udziałów w PIT i CIT oraz ze swojego majątku.

Udziały w PIT i CIT są obecnie obliczane na podstawie dochodów podatników związanych z obszarem danej JST. Dla PIT uwzględnia się dochody podatników zamieszkałych na jej terenie, a dla CIT - dochody podatników posiadających tam siedzibę.

Subwencja ogólna i potrzeby finansowe JST

Drugim źródłem dochodów jednostek samorządu terytorialnego wskazanym w konstytucji jest subwencja ogólna. Jest ona przekazywana  JST z budżetu państwa, a o przeznaczeniu otrzymanych środków decyduje organ stanowiący danej jednostki samorządu terytorialnego. 

W obecnym systemie ważną rolę odgrywają potrzeby finansowe JST. Ustawa wyróżnia pięć ich rodzajów: wyrównawcze, oświatowe, rozwojowe, ekologiczne i uzupełniające. Potrzeby wyrównawcze uwzględniają zróżnicowanie sytuacji dochodowej samorządów, oświatowe są związane z wykonywaniem zadań edukacyjnych, rozwojowe odnoszą się do możliwości rozwojowych JST, ekologiczne uwzględniają występowanie określonych obszarów chronionych, uzupełniające stanowią dodatkowy element systemu finansowania.

Wysokość subwencji ogólnej jest obecnie ustalana z uwzględnieniem potrzeb finansowych JST oraz zmian w ich dochodach z PIT i CIT. Oznacza to, że subwencja nie jest już prostym zestawem odrębnych „części”, jak w poprzednim systemie. 

Dotacje celowe

Trzecim źródłem dochodów JST wskazanym w konstytucji są dotacje celowe. W przeciwieństwie do subwencji ogólnej są one związane z realizacją określonego zadania lub celu. 

Dotacje celowe mogą pochodzić m.in. z budżetu państwa i być przeznaczone na zadania z zakresu administracji rządowej i inne zadania zlecone ustawami, zadania realizowane na podstawie porozumień z administracją rządową, finansowanie lub dofinansowanie zadań własnych, usuwanie skutków klęsk żywiołowych oraz realizację zadań wynikających z umów międzynarodowych. JST mogą również otrzymywać dotacje z budżetów innych jednostek samorządu terytorialnego.

Co zmieniło się w 2025 roku?

Od 2025 roku obowiązuje nowy model finansowania jednostek samorządu terytorialnego. Reforma istotnie zmieniła strukturę dochodów samorządów.

Po pierwsze, zmienił się sposób ustalania dochodów JST z PIT i CIT. W poprzednim systemie były one powiązane z wpływami z podatków, natomiast obecnie podstawą obliczeń są dochody podatników związanych z daną jednostką samorządu. Do podstawy naliczania dochodów JST włączono również dochody podatników opodatkowanych ryczałtem od przychodów ewidencjonowanych.

Po drugie, zrezygnowano z dotychczasowego podziału subwencji ogólnej na części, takie jak oświatowa, wyrównawcza, równoważąca czy regionalna. Wprowadzono w ich miejsce system potrzeb finansowych JST.

Po trzecie, zmieniła się rola subwencji ogólnej - ma ona obecnie przede wszystkim charakter uzupełniający, podczas gdy większe znaczenie w finansowaniu samorządów uzyskały ich dochody z PIT i CIT. Zlikwidowano również dotychczasowy mechanizm wpłat JST do budżetu państwa określany potocznie jako „janosikowe”.

gallery‑without‑header

• Zakładka 1
• Zakładka 2

Zakładka 110

Nowoczesna droga szybkiego ruchu przecinająca otwarty krajobraz pokazuje skalę inwestycji publicznych wymagających zaangażowania różnych szczebli administracji. Autostrada lub droga ekspresowa to jedno, ale jej finansowanie w przestrzeni lokalnej wiąże się z siecią dróg dojazdowych, transportem lokalnym i inną infrastrukturą służącą mieszkańcom. Czy taki system mógłby sprawnie działać bez odpowiedniego mechanizmu finansowania publicznego?

R1DGCLQN3LSN3

Na zdjęciu przedstawiono wielopasmową, nowoczesną drogę szybkiego ruchu biegnącą przez otartą przestrzeń, z wyraźną perspektywą i starannie utrzymaną infrastrukturą towarzyszącą. Gładka nawierzchnia, pasy zieleni oraz czytelne oznakowanie tworzą obraz sprawnie funkcjonującej inwestycji publicznej.

Zakładka 240

Dochody samorządu nie są celem samym w sobie - umożliwiają wykonywanie zadań publicznych i zaspokajanie potrzeb mieszkańców. JST przeznaczają środki m.in. na drogi lokalne, transport zbiorowy, oświatę, pomoc społeczną, gospodarkę komunalną czy inwestycje.

Budżet samorządu ma dwie powiązane strony: dochody, czyli środki, którymi JST może dysponować, oraz wydatki, czyli sposób ich wykorzystania na realizację zadań publicznych. To, jakimi dochodami dysponuje samorząd, wpływa na zakres usług publicznych i inwestycji, które może finansować.

Swoboda samorządu w planowaniu wydatków nie jest nieograniczona. JST muszą w pierwszej kolejności zapewnić środki na wykonywanie zadań wynikających z przepisów prawa i zawartych zobowiązań. Dopiero możliwości finansowe pozostające po zabezpieczeniu podstawowych potrzeb wpływają na zakres dodatkowych przedsięwzięć i nowych inwestycji.

Dlatego uchwalanie budżetu samorządu wymaga dokonywania wyborów: które potrzeby mieszkańców są najpilniejsze i na jakie przedsięwzięcia wystarczy dostępnych środków?

Na poniższej osi czasu zwróć uwagę nie tylko na kolejne etapy rozwoju samorządu terytorialnego, lecz także na to, jak zmieniały się zasady jego finansowania i udział w dochodach publicznych, co istotnie wpływa na kształt współczesnego budżetu JST.

Podsumowanie

Budżet jednostek samorządu terytorialnego stanowi podstawowy instrument realizacji zadań publicznych na poziomie lokalnym i odzwierciedla zarówno zakres ich obowiązków, jak i stopień samodzielności finansowej. Wydatki JST koncentruja się przede wszystkim na usługach publicznych najbliższych obywatelom - takich jak edukacja, pomoc społeczna, transport lokalny, gospodarka komunalna i infrastruktura - a ich struktura wynika z ustawowego podziału kompetencji między gminy, powiaty i województwa. Efektywność budżetu zależy od stabilności dochodów oraz możliwości planowania inwestycji, które bezpośrednio wpływają na jakośc życia mieszkańców i rozwój lokalny.

Słownik