R4FDqFPjn9qlu
Obraz przedstawia portret Kazimierza Wielkiego. Mężczyzna z siwą brodą, wąsami i włosami spogląda ku lewej krawędzi ilustracji. Na głowie nosi koronę z krzyżem. Prawą rękę opiera na srebrnej tarczy. Nosi na ramionach czerwony płaszcz, a rękaw koszuli pod spodem jest koloru musztardowego.

Kazimierz Wielki i jego czasy

Kazimierz III Wielki
Źródło: Marcello Bacciarelli, wikimedia commons, domena publiczna.

Polityka zagraniczna Kazimierza Wielkiego

bg‑gold

Kazimierz WielkiKazimierz WielkiKazimierz Wielki objął władzę w trudnej sytuacji politycznej. W tych czasach dokonały się w państwie polskim ważne zmiany. W polityce zagranicznej król stanął przed poważnymi wyzwaniami. Państwo było słabe, zagrażali mu sąsiedzi. Potrzebne były szybkie działania, które mógł podjąć śmiały i zdecydowany władca.

Nauczysz się:

  • opowiadać o czasach Kazimierza Wielkiego,

  • wyjaśniać na czym polegały osiągniecia Kazimierza Wielkiego w polityce zagranicznej.

R1Qv6t9BUAWRX
Oś czasu, prezentująca dokonania Kazimierza Wielkiego dla Królestwa Polskiego w polityce zagranicznej. 1333 Koronacja Kazimierza Wielkiego. 1335 Zjazd w Wyszehradzie 1340 Przyłączenie Rusi Halickiej do ziem Królestwa Polskiego. 1343 "Pokój wieczysty" w Kaliszu z zakonem krzyżackim. 1348 Pokój w Namysłowie z Karolem IV. 1351 Zhołdowanie Mazowsza. 1370 Śmierć Kazimierza Wielkiego
Polityka zagraniczna Kazimierza Wielkiego
Źródło: Learnetic SA, licencja: CC BY 4.0.

Spory z Czechami

bg‑gold

Władca odziedziczył po swoim ojcu Władysławie Łokietku kraj liczący ledwie 115 tys. km.Indeks górny 2 W granicach Polski nie znalazły się: Śląsk oddany na rzecz Czech, Mazowsze (które się usamodzielniło), Pomorze Gdańskie oraz ziemia dobrzyńska i Kujawy stracone na rzecz zakonu krzyżackiego.

R8FgTvDGfeuJh1
Polska Kazimierza Wielkiego
Źródło: Krystian Chariza i zespół, licencja: CC BY 3.0.
bg‑gold

Do wrogów Kazimierza Wielkiego zaliczał się Jan LuksemburskiJan LuksemburskiJan Luksemburski, który tytułował się królem Polski. Twierdził, że ma do tego prawo ponieważ władca Czech, po którym przejął władzę był wcześniej także królem Polski.

R1J758QI9wSQg1
Jan Luksemburski (1296–1346) – hrabia Luksemburga i król czeski od 1310 r. Ilustracja pochodzi z kroniki powstałej na początku XIV w. w klasztorze cysterskim w Zbrasławiu (obecnie dzielnica Pragi). Przedstawienie ma charakter oficjalny, król został ukazany z insygniami koronacyjnymi.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
bg‑gold

Podczas zjazdu w Wyszehradzie, w 1335 r. Kazimierz odkupił od Jana pretensje do korony polskiej za olbrzymią kwotę 20 tysięcy kopkopakop groszy praskich. Zdawał sobie sprawę, że lepiej problem rozwiązać pokojowo niż prowadzić wojnę z Janem.

R1DhJO1Vrttp9
Grosz koronny Kazimierza Wielkiego, za: Encyklopedia staropolska ilustrowana Zygmunta Glogera
Źródło: domena publiczna.
bg‑gold

Po śmierci Jana Luksemburskiego Kazimierz Wielki próbował odzyskać Śląsk. Wojna o Śląsk z Karolem LuksemburskimKarol IV LuksemburskiKarolem Luksemburskim niczego nie zmieniła. Zakończono ją podpisaniem w 1348 r. pokoju w Namysłowie, w wyniku którego został utrzymany czeski stan posiadania na Śląsku.

R1bvPfhTaJmCg
Pieczęć Królestwa Polskiego za czasów Kazimierza Wielkiego
Źródło: wikimedia commons, domena publiczna.
bg‑gold

Za czasów panowania Kazimierza zaczęło się kształtować pojęcie Corona Regni Poloniae [czyt. korona regni polonie], czyli Korona Królestwa Polskiego. Oznaczało ono wszystkie ziemie, które kiedyś wchodziły w skład państwa polskiego, w tym także i te, które znajdowały się poza jego aktualnymi granicami.  Pojęcie upowszechniło się w następnych stuleciach i dało początek określeniu Korona, używanemu na oznaczenie państwa polskiego.

RSye6vKwaXRab
Ćwiczenie 1
Uzupełnij podany niżej tekst (przeciągnij w odpowiednie miejsce słowa): Stosunki polsko-czeskie były w czasach Kazimierza Wielkiego bardzo skomplikowane. Król czeski Jan 1. 20 tysięcy, 2. Andegaweński, 3. Luksemburski, 4. Wyszehradzie, 5. 40 tysięcy, 6. Pradze uważał się za spadkobiercę króla Wacława II, który był także koronowanym władcą Polski. Kazimierz zdecydował się na porozumienie z Janem na zjeździe w 1. 20 tysięcy, 2. Andegaweński, 3. Luksemburski, 4. Wyszehradzie, 5. 40 tysięcy, 6. Pradze. Odkupił od Jana jego pretensje do korony polskiej płacąc mu 1. 20 tysięcy, 2. Andegaweński, 3. Luksemburski, 4. Wyszehradzie, 5. 40 tysięcy, 6. Pradze kop groszy praskich.
Źródło: Learnetic SA, licencja: CC BY 4.0.

Stosunki z zakonem krzyżackim

bg‑gold

Kolejnym ważnym problemem były stosunki z zakonem krzyżackim. Kazimierz próbował początkowo odzyskać Pomorze drogą pokojową. Zwołany został do Warszawy w 1339 r. sąd kościelny, lecz Krzyżacy nie uznali jego wyroku. Ostatecznie Kazimierz zdecydował się na zawarcie tzw. pokoju wieczystegopokój wieczystypokoju wieczystego z Zakonem. Został on podpisany w Kaliszu w 1343 r. Polska odzyskała zajęte wcześniej przez Zakon Kujawy i ziemię dobrzyńską, lecz musiała pogodzić się z utratą Pomorza Gdańskiego. Formalnie Pomorze zostało przekazane Zakonowi jako „wieczysta jałmużna”. Był to konieczny kompromis, gdyż Polska nie miała sił na dalszą wojnę z Zakonem.

RUAKh5KEDoMwg1
Państwo zakonu krzyżackiego ok. połowy XIII w. Krzyżacy rozpoczęli podbój plemion pruskich ok. 1230 r. i po przeszło pół wieku zakończył się on pełnym sukcesem. W 1237 r. połączyli się oni z istniejącym na terenie Inflant zakonem kawalerów mieczowych. W XIII w. głównymi obszarami ekspansji krzyżackiej były ziemie polskie (przede wszystkim Pomorze Gdańskie) oraz tereny litewskie (zwłaszcza Żmudź).
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o. na podstawie S. Bollmann, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Przyłączenie Rusi Halickiej do Polski

bg‑gold

W 1340 r. zmarł Bolesław Jerzy, ostatni książę Rusi HalickiejRuś HalickaRusi Halickiej. Był on spokrewniony z Kazimierzem, a ponadto bracia Bolesława zrzekli się na rzecz Kazimierza pretensji do spadku po zmarłym. Jednak chętnych do tych ziem było wielu. Kazimierz musiał kilkakrotnie wyprawiać się na Ruś, aby potwierdzić swoje prawa lub odeprzeć najeźdźców. Ruś Halicka została włączona w granice Królestwa Polskiego. Był to ważny nabytek, tym bardziej, że z czasem rosło znaczenie gospodarcze Rusi, przez którą prowadziły ważne szlaki handlowe.

Ćwiczenie 2

Podaj nazwę ziemi położonej na wschód od Krakowa, która została przyłączona do Królestwa Polskiego za panowania Kazimierza Wielkiego.

R1Ec4vxUXHHXE
(Uzupełnij).
Źródło: Learnetic SA, licencja: CC BY 4.0.

Polityka wobec Mazowsza

bg‑gold

Na Mazowszu sukcesem było skłonienie tamtejszych książąt piastowskich, aby złożyli hołdhołdhołd królowi polskiemu i uznali go za swojego senioraseniorseniora. Od roku 1351 Kazimierz był seniorem dla piastowskich książąt mazowieckich.

1
R1XHb7Azux1xr
Mapa interaktywna, przedstawiająca granice Królestwa Polskiego za Kazimierza Wielkiego. Możliwość wyboru funkcji mapy, przedstawiającej granice Królestwa Polskiego, lenna Królestwa i kierunki zagrożeń dla władzy Kazimierza Wielkiego. Tereny znajdujące się pod bezpośrednią władzą Kazimierza Wielkiego: Wielkopolska, Kujawy, Małopolska, Ruś Halicka. Lenna Królestwa Polskiego: Mazowsze, pn -zach część Wielkopolski, pogranicze Małopolski, Rusi Halickiej i ziem Wielkiego Księstwa Litewskiego (Chełm), Podole. Kraje sąsiadujące: Państwo zakonu krzyżackiego w Prusach, Wielkie Księstwo Litewskie, Królestwo Węgierskie, Hospodarstwo Mołdawskie, Księstwa Śląskie, Królestwo Czech, Brandenburgia, Nowa Marchia, Pomorze Zachodnie. Kierunki zagrożeń - Królestwo Czech (strzałka z kierunku Księstw Śląskich w stronę Małopolski), zakon krzyżacki (strzałka z kierunku Pomorza Gdańskiego w stronę Kujaw).
Polska za Kazimierza Wielkiego - mapa interaktywna
Źródło: Learnetic SA, licencja: CC BY 4.0.

Mapa interaktywna pt. Królestwo Polskie w XIV w. za panowania Kazimierza Wielkiego Mapa przedstawia obszar Królestwa Polskiego za czasów panowania Kazimierza Wielkiego. Na mapie nie zostało zaznaczone ukształtowanie powierzchni, natomiast zaznaczone zostały główne rzeki: Wisła, Warta, Bug, Pilica, Odra, Cisa, Prut, Prypeć, Niemen. Widoczny jest również fragment wybrzeża Bałtyku. Na mapie poza Królestwem Polskim zaznaczono również inne państwa: państwo zakonu krzyżackiego, Wielkie Księstwo Litewskie, Hospodarstwo Mołdawskie, Królestwo Węgierskie, Królestwo Czeskie, Brandenburgię. Na obszarze Królestwa Polskiego zostały zaznaczone poszczególne krainy i ziemie wchodzące w jego skład: Wielkopolska, Małopolska, Kujawy, Ruś Halicka. Oddzielnie zaznaczono lenna Królestwa Polskiego: Mazowsze, księstwo chełmsko‑włodzimierskie, Podole. Mapa składa się z warstwy bazowej i 4 warstw dodatkowych. Opis warstwy bazowej: Mapa przedstawia obszar Królestwa Polskiego za czasów panowania Kazimierza Wielkiego. Na mapie nie zostało zaznaczone ukształtowanie powierzchni, natomiast zaznaczone zostały główne rzeki: Wisła, Warta, Bug, Pilica, Odra, Cisa, Prut, Prypeć, Niemen. Widoczny jest również fragment wybrzeża Bałtyku. Na mapie poza królestwem Polskim zaznaczono również inne państwa: państwo zakonu krzyżackiego, Wielkie Księstwo Litewskie, Hospodarstwo Mołdawskie, Królestwo Węgierskie, Królestwo Czeskie, Brandenburgię oraz Pomorze Zachodnie. Na obszarze Królestwa Polskiego zostały zaznaczone poszczególne krainy i ziemie wchodzące w jego skład, ponadto zaznaczono lenna Królestwa Polskiego. Warstwy dodatkowe: ● Warstwa 1 - Ziemie odziedziczone przez Kazimierza Wielkiego. Na mapie państwa Kazimierza Wielkiego zaznaczony został obszar ziem odziedziczonych po jego ojcu Władysławie Łokietku. Ponadto zaznaczone zostały Kujawy i ziemia dobrzyńska zajęte przez zakon krzyżacki i odzyskane przez Kazimierza w 1343 r. w wyniku postanowień pokoju w Kaliszu. Zaznaczone zostały również główne kierunki zagrożenia państwa polskiego. ● Warstwa 2 - Państwa sąsiadujące z Królestwem Polskim. Na mapie poza królestwem Polskim zaznaczono również inne państwa: państwo zakonu krzyżackiego, Wielkie Księstwo Litewskie, Hospodarstwo Mołdawskie, Królestwo Węgierskie, Królestwo Czeskie, Brandenburgię, Pomorze Zachodnie. Na warstwie 2 znajdują się 3 punkty z dodatkowymi informacjami: ► Punkt 1 - Nowa Marchia. Jest to część terytorium (prowincja) Marchii Brandenburskiej. Powstała ona po zagarnięciu przez margrabiów brandenburskich ziemi lubuskiej oraz części ziem wielkopolskich i pomorskich w XIII i XIV w. Z czasem stała się jedną z podstaw rozwoju państwa pruskiego. Rozwój Nowej Marchii był bardzo niebezpieczny dla państwa polskiego, bowiem groził odcięciem Polski od Pomorza Zachodniego. Punkt z dodatkowymi informacjami zawiera również grafikę: Ilustracja przedstawia tarczę herbową w kolorze białym, na której znajduje się orzeł w kolorze czerwonym. Orzeł ma złote pazury i dziób. Z rozwartego dzioba wystaje język. ► Punkt 2 - Państwo zakonu krzyżackiego. Państwo zakonu krzyżackiego. Powstało po podboju ziem pruskich przez Zakon Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie, co nastąpiło w 2. połowie XIII w. Od 1309 r. stolicą tego państwa był Malbork (Marienburg). Państwo obejmowało ziemie pruskie, pomorskie (Pomorza gdańskiego) oraz Inflanty. Przejściowo także Żmudź (część Litwy) oraz niektóre ziemie polskie (ziemia chełmińska i michałowska). Szczyt potęgi tego państwa przypadał na przełom XIV i XV w. Po II pokoju toruńskim utraciło część terytorium i stało się zależne od Polski. W 1525 r. przestało istnieć, przekształcając się w świeckie Księstwo Pruskie. Punkt z dodatkowymi informacjami zawiera również grafikę: Ilustracja przedstawia tarczę herbową w kolorze białym. Na tarczy przedstawiony jest czarny krzyż dzielący tarczę na cztery pola. ► Punkt 3 - Księstwa śląskie. Śląsk to jedna z historycznych krain wchodzących w skład państwa pierwszych Piastów. W okresie rozbicia dzielnicowego władzę nad Śląskiem objęli książęta piastowscy wywodzący się od księcia Władysława Wygnańca, syna Bolesława Krzywoustego. W wyniku rozradzania się dynastii księstwo śląskie dzieliło się na coraz mniejsze organizmy polityczne. W końcu XIII wieku książęta śląscy uznali zwierzchnictwo królów czeskich. Kazimierzowi Wielkiemu nie udało się zdobyć zwierzchnictwa nad książętami śląskimi. Ostatecznie, Śląsk niec wszedł w skład zjednoczonego państwa polskiego, a linia Piastów śląskich ostatecznie wymarła w XVII wieku. Punkt z dodatkowymi informacjami zawiera również grafikę: Mapa przedstawia księstwa śląskie w XVII wieku. ● Warstwa 3 - Krainy wchodzące w skład Królestwa Polskiego oraz terytoria zależne (lenna). Na obszarze Królestwa Polskiego zostały zaznaczone poszczególne krainy i ziemie wchodzące w jego skład: Wielkopolska, Małopolska, Kujawy, Ruś Halicka. Oddzielnie zaznaczono lenna Królestwa Polskiego: Mazowsze, księstwo chełmsko‑włodzimierskie, Podole. ● Warstwa 4 - Ziemie przekazane w spadku Kazimierzowi (Kaźkowi) słupskiemu w testamencie przez Kazimierza Wielkiego. Na obszarze Królestwa Polskiego zostały zaznaczone poszczególne krainy i ziemie, które otrzymał w spadku po Kazimierzu Wielkim jego wnuk Kazimierz (Kaźko) słupski: ziemia sieradzka, ziemia łęczycka, ziemia dobrzyńska, Kujawy, ziemia wałecka.

R1ayZvkhLrins
Ćwiczenie 3
Zaznacz te ziemie, które odziedziczył Kazimierz Wielki po swoim ojcu.
Źródło: ORE, licencja: CC BY 4.0.
Ćwiczenie 4

Wyjaśnij, dlaczego utrata Pomorza Gdańskiego mogła być niebezpieczna dla przyszłości państwa polskiego.

R1BkWKi7jTe7w
(Uzupełnij).
Źródło: Learnetic SA, licencja: CC BY 4.0.
Ćwiczenie 5

Na podstawie mapy wyjaśnij, które z ziem stanowiły przedmiot sporu między Polską a Czechami.

Na podstawie opisu mapy wyjaśnij, które z ziem stanowiły przedmiot sporu między Polską a Czechami.

RJkqqFrpPDnsz
(Uzupełnij).
Źródło: Learnetic SA, licencja: CC BY 4.0.

Podsumowanie

bg‑gold

W XIV wieku wrosło znaczenie państwa polskiego. Jego obszar wzrósł z 102 tys. kmIndeks górny 2 do 244 tys. kmIndeks górny 2. Opanowane zostały nowe ziemie (Ruś Halicka), które nigdy wcześniej nie należały do władców polskich. Jednak część terytoriów polskich nadal pozostawała pod obcym panowaniem. Było to wyzwanie dla następców Kazimierza.  Należy podkreślić, że rozwój terytorialny państwa polskiego oraz wzrost jego znaczenia politycznego nastąpił dzięki umiejętnej polityce Kazimierza Wielkiego. Potrafił on wykorzystać pomyślną koniunkturę polityczną, a w razie konieczności nie bał się pójść na wojnę.

Rn7FhoXoXXCgH
Pomnik Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy
Źródło: Learnetic SA, licencja: CC BY 4.0.
R47HFuN5oHrIf
Ćwiczenie 6
Łączenie par. . Dzięki polityce zagranicznej Kazimierza udało się przyłączyć do Polski część Mazowsza.. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz. Jan Luksemburski był głównym sojusznikiem w polskiej polityce zagranicznej Polski był w czasach Kazimierza Wielkiego.. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz. Wojny polsko-czeskie o Śląsk nie przyniosły rozstrzygnięcia i Kazimierz nie odzyskał tej dzielnicy.. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz
Źródło: Learnetic SA, licencja: CC BY 4.0.

W swojej polityce Kazimierz Wielki wykorzystywał zarówno środki pokojowe, jak i działania wojenne. Podaj nazwę ziemi, którą Kazimierz próbował odzyskać zarówno pokojowo, jak i na drodze zbrojnej.

R1C1w5rCwjnp7
Ćwiczenie 7
W swojej polityce Kazimierz Wielki wykorzystywał zarówno środki pokojowe, jak i działania wojenne. Zaznacz nazwę ziemi, którą Kazimierz próbował odzyskać zarówno pokojowo, jak i na drodze zbrojnej.
Źródło: ORE, licencja: CC BY 4.0.
R15aQTUCN8qwz
Ćwiczenie 8
Uporządkuj chronologicznie następujące wydarzenia związane z panowaniem Kazimierza Wielkiego. Elementy do uszeregowania: 1. Zjazd w Wyszehradzie, 2. Zawarcie pokoju kaliskiego, 3. Hołd braci von Osten, 4. Opanowanie Rusi Halickiej
Źródło: Learnetic SA, licencja: CC BY 4.0.

Słownik

hołd
hołd

uroczysty akt uległości składany potężniejszemu władcy

Jan Luksemburski
Jan Luksemburski

król czeski w latach od 1309, pierwszy przedstawiciel dynastii Luksemburgów na tronie czeskim, zginął w bitwie pod Crecy w 1346 roku

Karol IV Luksemburski
Karol IV Luksemburski

syn Jana Luksemburskiego, król czeski w latach 1346‑1378, król niemiecki od 1346 oraz cesarz rzymski od 1355

Kazimierz Wielki
Kazimierz Wielki

król Polski w latach 1333‑1370, ostatni przedstawiciel dynastii Piastów na tronie polskim

kopa
kopa

dawna miara ilości, wynosiła 60 sztuk (np. kopa jajek to 60 jajek)

lenno
lenno

ziemie nadawane przez seniora lennikowi, który zobowiązywał się w zamian do wierności i posłuszeństwa wobec seniora

pokój wieczysty
pokój wieczysty

nazwa oznaczająca pokój, który ma obowiązywać na zawsze („po wieczne czasy”)

Ruś Halicka
Ruś Halicka

jedno z księstw ruskich, nazwa pochodzi od grodu Halicz

senior
senior

osoba sprawujący opiekę nad uzależnionym od niego poddanym, który zobowiązał się do wierności i posłuszeństwa w zamian za prawo do sprawowania władzy nad określoną ziemią

Rq77Ur6AOZxpE
(Uzupełnij).