Polska polityka zagraniczna
Pozycja Polski w debatach nad planowaniem sprawiedliwej transformacji energetycznej i zeroemisyjności Unii Europejskiej
Wyjaśnisz związek między rozwojem gospodarczym, zużyciem energii a zmianami klimatycznymi.
Scharakteryzujesz główne źródła energii wykorzystywane współcześnie oraz ich wpływ na środowisko i emisję gazów cieplarnianych.
Omówisz znaczenie transformacji energetycznej Unii Europejskiej oraz wyjaśnisz, dlaczego w debatach europejskich podkreśla się potrzebę sprawiedliwej transformacji energetycznej, szczególnie w kontekście państwa takich jak Polska.
Transformacja energetyczna i dążenie do neutralności klimatycznej stały się jednym z kluczowych kierunków polityki Unii Europejskiej. Proces ten wymaga jednak pogodzenia ambitnych celów klimatycznych z różnicami w strukturze gospodarek państw członkowskich. W tej debacie szczególne znaczenie ma stanowisko Polski, której system energetyczny przez dekady opierał się na węglu, a która jednocześnie uczestniczy w kształtowaniu europejskiej polityki klimatycznej.
Energia, rozwój gospodarczy i wyzwania klimatyczne
Współczesny rozwój gospodarczy, oparty na produkcji i konsumpcji dóbr, jest ściśle uzależniony od energii, której zużycie systematycznie rośnie od ponad 150 lat. Powstaje jednak pytanie, czy taki wzrost może trwać bez końca. Negatywne skutki produkcji energii - wyczerpywanie zasobów naturalnych, degradacja środowiska, zmiany klimatu czy zanieczyszczenie powietrza, wód i gleb - stają się coraz bardziej widoczne. W rezultacie rośnie znaczenie poszukiwania niskoemisyjnych i odnawialnych źródeł energii oraz opracowywania strategii i polityk energetycznych regulujących ich rozwój.
Zużycie energii na świecie nadal rośnie, głównie za sprawą dynamicznie rozwijających się gospodarek. Jednocześnie podstawowym źródłem energii pozostają paliwa kopalne - węgiel, gaz ziemny i ropa naftowa - które wciąż dostarczają ponad 80% energii wykorzystywanej globalnie. Pozostałą część stanowią źródła niskoemisyjne, takie jak energia jądrowa oraz odnawialne źródła energii.
Badania wskazują, że produkcja i zużycie energii należą do głównych przyczyn zanieczyszczenia powietrza. Spalanie paliw kopalnych prowadzi do emisji zanieczyszczeń pyłowych i gazowych, w tym dwutlenku węgla, które przyczyniają się do nasilenia efektu cieplarnianego i globalnych zmian klimatu. Szacuje się, że produkcja energii z paliw kopalnych odpowiada za około 70% światowych emisji gazów cieplarnianych. Do największych emitentów CO₂ należą obecnie Chiny, stany Zjednoczone oraz Indie.
W obliczu tych wyzwań państwa oraz organizacje międzynarodowe podejmują działania zmierzające do transformacji energetycznej, polegającej na zwiększaniu efektywności energetycznej, ograniczeniu emisji zanieczyszczeń oraz stopniowym odchodzeniu od paliw kopalnych. W Unii Europejskiej proces ten realizowany jest poprzez rozwój odnawialnych źródeł energii, inwestycje w nowoczesne technologie energetyczne oraz wprowadzanie regulacji ograniczających zużycie energii.
Transformacja energetyczna w Unii Europejskiej wiąże się z istotnym wyzwaniem, jakim jest zróżnicowana struktura energetyczna państw członkowskich. W części krajów, w tym w Polsce, system energetyczny wciąż w dużym stopniu opiera się na paliwach kopalnych, zwłaszcza węglu. Z tego względu w debatach dotyczących realizacji celów klimatycznych coraz częściej podkreśla się znaczenie tzw. sprawiedliwej transformacji energetycznej, która powinna uwzględniać odmienne punkty wyjścia gospodarek oraz społeczne i gospodarcze koszty zmian zachodzących w sektorze energii.
Polska wobec celów klimatycznych Unii Europejskiej
Polityka klimatyczna Unii Europejskiej zakłada stopniowe ograniczenie emisji gazów cieplarnianych, przede wszystkim dwutlenku węgla (CO₂), oraz osiągnięcie neutralności klimatycznej do 2050 roku. Cele te zostały zapisane m.in. w Europejskim Zielonym Ładzie oraz pakiecie legislacyjnym „Fit for 55”, którego zadaniem jest zmniejszenie emisji gazów cieplarnianych w UE o co najmniej 55% do 2030 roku w porównaniu z poziomem z 1990 roku. Realizacja tych założeń wymaga głebokiej transformacji systemów energetycznych państw członkowskich, a także zmian w przemyśle, transporcie i rolnictwie.
Szczególne znaczenie w tej debacie ma sytuacja Polski, której system energetyczny przez wiele dziesięcioleci opierał się przede wszystkim na wykorzystaniu węgla. Jeszcze na początku trzeciej dekady XXI wieku, węgiel pozostawał głównym źródłem produkcji energii elektrycznej w kraju, co odróżnia Polskę od innych państw Unii Europejskiej. Z tego względu realizacja ambitnych celów klimatycznych UE oznacza dla Polski konieczność przeprowadzenia głebokiej transformacji energetycznej, obejmującej zarówno modernizację infrastruktury energetycznej, jak i zmianę struktury produkcji energii.
W debatach prowadzonych na forum UE Polska podkreśla, że proces ten powinien uwzględniać zróżnicowany poziom rozwoju gospodarczego państw członkowskich oraz różnice w ich strukturze energetycznej. Z polskiej perspektywy szczególne znaczenie mają kwestie bezpieczeństwa energetycznego, kosztów społecznych transformacji oraz konkurencyjności gospodarki. Dlatego jednym z ważnych elementów unijnej polityki klimatycznej stała się koncepcja sprawiedliwej transformacji, zakładająca wsparcie regionów szczególnie uzależnionych od przemysłu węglowego oraz łagodzenie społecznych skutków odchodzenia od paliw kopalnych.
Specyfika Polski
Polska jest jedynym krajem w UE, w którym odsetek zatrudnionych w przemyśle wzrósł w latach 2007–2017, a więc wtedy, gdy świat podnosił się po wielkim kryzysie gospodarczym. Wzrost był niewielki – o tylko 0,1% – ale świadczy o tym, że nasze państwo oparło się dezindustrializacji, a nawet weszło w fazę reindustrializacji. W tym czasie krajowy przemysł korzystał na rozwoju łańcuchów dostaw producentów zachodnioeuropejskich, szczególnie niemieckich. Polska w niektórych branżach umocniła rolę zaplecza produkcyjnego Niemiec, zrównując się z Włochami na liście kluczowych partnerów importowych naszego zachodniego sąsiada. Istotną rolę w umocnieniu sektora przemysłowego odegrały też zamówienia publiczne, finansowane m.in. ze środków UE. Branże o największym udziale sprzedaży dóbr pośrednich to branża rafineryjna, chemiczna, tworzyw sztucznych, drewna, papieru i metali. W perspektywie kolejnych kilku dekad polski przemysł będzie rozwijał się w kontekście transformacji energetycznej wymuszonej zmianami klimatu oraz rewolucji technologicznej (Przemysł 4.0).
Rozwój polskiego przemysłu jest obecnie podporządkowany działaniom mającym na celu ograniczenie skali lub tempa globalnego ocieplenia oraz jego skutków, jednym słowem mitygacji zmian klimatu. Kluczowa stała się więc dla Polski dekarbonizacja i niskoemisyjna transformacja energetyczna.
Mapa przedstawia regiony Europy szczególnie narażone na wstrząsy społeczno‑gospodarcze związane z procesami transformacji gospodarczej i zmianami struktury przemysłu.
Według wskazań Ministerstwa Klimatu i Środowiska w dokumencie: Polityka energetyczna Polski do 2040 r., transformacja krajowego sektora energetycznego wymaga znacznych nakładów finansowych oraz długofalowej koordynacji działań państwa. Szacuje się, że do 2030 r. na ten cel przeznaczonych zostanie około 260 mld zł ze środków krajowych i funduszy europejskich, w tym z Polityki Spójności (ok. 79 mld) oraz instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności (ok. 97,8 mld).
Realizacja założeń tej strategii będzie miała istotny wpływ na rozwój regionalny i funkcjonowanie gospodarki, zwłaszcza w regionach silnie związanych z górnictwem i energetyką konwencjonalną, takich jak Śląsk, Dolny Śląsk, Wielkopolska, Małopolska, województwo łódzkie czy lubelskie. Transformacja wymagać będzie restrukturyzacji gospodarczej oraz działań wspierających rynek pracy, w tym przekwalifikowania pracowników i tworzenia nowych miejsc zatrudnienia.
Jednym z elementów tego procesu jest umowa społeczna dotycząca transformacji sektora górnictwa węgla kamiennego, określająca zasady finansowania przedsiębiorstw górniczych, inwestycje w nisko- i zeroemisyjne źródła wytwarzania energii z wykorzystaniem czystych technologii węglowych oraz wykorzystujących węgiel do produkcji metanolu, wodoru i paliw bezdymnych oraz harmonogram stopniowego wygaszania wydobycia węgla do 2049 roku.
W debatach prowadzonych na forum UE Polska podkreśla, że realizacja ambitnych celów klimatycznych powinna uwzględniać zróżnicowaną strukturę energetyczną państw członkowskich oraz odmienne punkty wyjścia ich gospodarek.
Instrument na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności (Recovery and Resilience Facility) jest głównym mechanizmem finansowym programu NextGenerationEU, utworzonego przez Unię Europejską po pandemii COVID-19. Jego celem jest finansowanie reform i inwestycji wzmacniających odporność gospodarek państw członkowskich, zwłaszcza w obszarach transformacji energetycznej, cyfryzacji i modernizacji infrastruktury. W Polsce środki z tego instrumentu są realizowane przede wszystkim poprzez Krajowy Plan Odbudowy (KPO).
Polityka Spójności UE ma na celu zmniejszenie różnic rozwojowych między regionami Unii oraz wzmacnianie spójności gospodarczej, społecznej i terytorialnej. Jest realizowana głównie poprzez Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego, Europejski Fundusz Społeczny Plus oraz Fundusz Spójności, które finansują m.in. inwestycje infrastrukturalne, rozwój regionalny, ochronę środowiska, innowacje oraz transformację energetyczną.
Przyczyny transformacji energetycznej w Polsce w XXI wieku
Zastanów się, jakie czynniki gospodarcze, technologiczne i ekologiczne sprawiają, że w Polsce stopniowo zmniejsza się znaczenie paliw kopalnych, a rośnie rola odnawialnych źródeł energii.
Zapoznaj się z wykresami kołowymi przedstawiającymi udział największych emitentów CO₂ w globalnych emisjach. Zwróć uwagę, które gospodarki odpowiadają za największa część emisji i zastanów się, w jaki sposób rosnące zapotrzebowanie na energię wpływa na poziom emisji gazów cieplarnianych.
Dane pokazują, że największe emisje CO₂ generują państwa o bardzo dużej skali produkcji przemysłowej i zapotrzebowania na energię, takie jak Chiny, Stany Zjednoczone czy Indie. W wielu przypadkach wzrost gospodarczy oraz rosnące zużycie energii prowadzą do zwiększenia emisji, zwłaszcza gdy gospodarka opiera się w dużej mierze na paliwach kopalnych. Na tym tle udział Unii Europejskiej jest wyraźnie mniejszy i w ostatnich latach dodatkowo się zmniejsza, co wiąże się m.in. z transformacją energetyczną oraz polityką klimatyczną. W tych procesach uczestniczy także Polska, której system energetyczny stopniowo podlega zmianom związanym z ograniczeniam emisji i modernizacją źródeł energii.
Odnawialne źródła energii - znaczenie i możliwości wykorzystania
Rozwój gospodarki i rosnące zapotrzebowanie na energię sprawiają, ze coraz większego znaczenia nabierają odnawialne źródła energii. W filmie przedstawiono ich podstawowe rodzaje oraz możliwości wykorzystania w produkcji energii. Materiał przypomina również, że zgodnie z polityką energetyczną Unii Europejskiej udział energii ze źródeł odnawialnych miał osiągnąć określony poziom do 2020 roku. Polska formalnie osiągnęła ten cel - udział OZE przekroczył 15% i wyniósł około 16%, jednak część tych danych pochodzi z okresu pandemii, gdy zapotrzebowanie na energię było niższe. Obejrzyj film i zastanów się, które odnawialne źródła energii mają największe szanse rozwoju w Polsce w dłuższej perspektywie.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RLsKkhBd5HWK1
Film nawiązujący do treści materiału.
Oceń, które odnawialne źródła energii mają największe możliwości rozwoju w Polsce w najbliższych dekadach.
Wyjaśniej, dlaczego osiągnięcie przez Polskę ok.16% udziału energii z OZE w okresie około 2020 roku nie musi oznaczać trwałej zmiany struktury energetycznej kraju.
Specyfiką działalności górnictwa odkrywkowego jest przejmowanie znacznych obszarów pod działalność górniczą i ich przekształcanie, w wyniku czego powstają głębokie wyrobiska górnicze o dużej powierzchni oraz nadpoziomowe zwałowiska nadkładu. Skala przeobrażeń powierzchni ziemi wynosi dziesiątki tysięcy hektarów gruntów rolnych, leśnych i innych przejętych pod działalność górniczą. […]
Bezpieczna eksploatacja złóż surowców mineralnych wymaga najczęściej odwodnienia górotworu przy wykorzystaniu studni odwadniających, systemu górniczego lub systemu otwartego. Obniżenie zwierciadła wód podziemnych w rejonie odkrywki powoduje powstanie wokół niej leja depresji.
Indeks górny Źródło: Jacek Szczepiński, Wpływ odkrywkowej eksploatacji kopalin na środowisko, www.geoportal.pgi.gov.pl. Indeks górny koniecŹródło: Jacek Szczepiński, Wpływ odkrywkowej eksploatacji kopalin na środowisko, www.geoportal.pgi.gov.pl.
Podsumowanie
Energia pozostaje jednym z najważniejszych fundamentów współczesnej gospodarki. Przez dziesięciolecia jej produkcja opierała się głównie na paliwach kopalnych, co umożliwiło dynamiczny rozwój cywilizacyjny, ale jednocześnie doprowadziło do poważnych wyzwań środowiskowych i klimatycznych. W odpowiedzi na te problemy coraz większego znaczenia nabiera transformacja energetyczna oraz rozwój odnawialnych źródeł energii. Unia Europejska traktuje ten proces jako jeden z kluczowych kierunków swojej polityki gospodarczej i klimatycznej. Transformacja obejmuje również Polskę, która stopniowo zwiększa udział energii ze źródeł odnawialnych, choć jej system energetyczny wciąż w dużym stopniu opiera się na paliwach kopalnych. Pojawia się pytanie: czy Polska będzie w stanie dotrzymać tempa zmian zachodzących w innych państwach Europy? Jakie będą społeczne i gospodarcze koszty transformacji energetycznej i czy uda się je rozłożyć w sposób sprawiedliwy? Czy będziemy aktywnie uczestniczyć w tym procesie, czy raczej poruszać się po jego minimalnej linii oporu? Odpowiedzi na te pytania będą w dużej mierze decydować o przyszłym miejscu polski w europejskim systemie energetycznym i gospodarczym.
Słownik
przejście do zrównoważonych gospodarek za pomocą odnawialnych źródeł energii, oszczędzania energii oraz podnoszenia efektywności energetycznej, zgodne z zasadą zrównoważonego rozwoju
źródła energii, których wykorzystywanie nie wiąże się z długotrwałym ich deficytem, ponieważ ich zasób odnawia się w relatywnie krótkim czasie
stopniowe przechodzenie w strukturze gałęziowej przemysłu od gałęzi kapitałochłonnych (tzn. o dużym zapotrzebowaniu na surowce, energię i siłę roboczą) do gałęzi „intelektualnie intensywnych”, wymagających dużego zaangażowania nauki i wysoko wykwalifikowanej kadry pracowników
energia pozyskiwana bezpośrednio z zasobów naturalnych (odnawialnych i nieodnawialnych) przed przekształceniem w formy energii do końcowego wykorzystania (np. energię elektryczną lub benzynę do środków transportu)
zbiór technik i zasad funkcjonowania organizacji łańcucha wartości łącznie stosujących lub używających systemów cyber‑fizycznych, internetu rzeczy, przetwarzania chmurowego, automatyzacji itp.; zakłady produkcyjne w duchu Przemysłu 4.0 posiadają systemy cyber‑fizyczne, które sterują procesami fizycznymi, tworzą wirtualne (cyfrowe) kopie świata realnego i podejmują zdecentralizowane decyzje, a – wykorzystując internet rzeczy – w czasie rzeczywistym komunikują się i współpracują ze sobą oraz z ludźmi, natomiast dzięki przetwarzaniu chmurowemu są oferowane i użytkowane usługi wewnętrzne i międzyoperacyjne