Kodeks – szczególny rodzaj ustawy

Kodeksy w Polsce wydawane są w formie ustaw, jednak wśród innych aktów tej rangi wyróżniają się tym, że daną dziedzinę stosunków społecznych regulują w sposób kompleksowy, tak aby wszystkie dotyczące jej przepisy można było znaleźć w jednym akcie prawnym. Dlatego też kodeksy wydaje się jedynie dla szczególnie istotnych, wybranych obszarów prawodawstwa. Unormowanie całej dziedziny w jednym akcie prawnym ułatwia też spójną interpretację przepisów w nim zawartych. Zdarza się jednak, że mimo że jakaś ustawaustawaustawa reguluje kompleksowo wybraną dziedzinę społeczną, ustawodawca nie nadał jej nazwy kodeksu, a inną nazwę, np. „prawo” czy „ordynacja”. Jest tak na przykład w przypadku ustawy Prawo o ruchu drogowym, potocznie często nazywanej jednak, ze względu na swój charakter, kodeksem drogowym. Wśród obecnie obowiązujących w Polsce kodeksów znajdziemy m.in. kodeks cywilny, karny, rodzinny i opiekuńczy czy kodeks wyborczy.

Prawo cywilne

Znaczna część prawa cywilnego obowiązującego w Polsce znalazła uregulowanie w Kodeksie cywilnym. Uchwalony w 1964 r., zastąpił kilkanaście ustaw i innych aktów prawnych regulujących tę dziedzinę życia społecznego. Od tego czasu nowelizowano go dziesiątki razy, dostosowując przepisy do zmieniających się czasów i rzeczywistości społeczno‑politycznej. Kodeks cywilny zawiera przepisy prawa materialnegoprawo materialneprawa materialnego, czyli normy bezpośrednio regulujące stosunki między podmiotami prawa, określające przesłanki powodujące ich powstanie, zmianę lub wygaśnięcie, a także obowiązki lub zakazy oraz sankcje za ich nieprzestrzeganie. Postępowanie w sprawach uregulowanych w Kodeksie cywilnym, czyli normy prawa formalnegoprawo formalneprawa formalnego, określono w Kodeksie postępowania cywilnego.

Prawo cywilne koncentruje się przede wszystkim na relacjach między równorzędnymi podmiotami prawa – osobami fizycznymi i prawnymi. W Kodeksie cywilnym znalazła się między innymi kwestia spółek cywilnych. Funkcjonowanie osobowych i kapitałowych spółek handlowych ustawodawca uregulował jednak w Kodeksie spółek handlowych.

Prawo karne

Materialne prawo karne znajdziemy przede wszystkim w Kodeksie karnym, ale także w Kodeksie karnym skarbowym oraz w Kodeksie wykroczeń. Swoistym dopełnieniem tych aktów prawnych o normy prawa procesowego są odpowiednio Kodeks postępowania karnego oraz Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia.

R1JDLIchjdEwK
Na podstawie przepisów jakiego kodeksu można otrzymać mandat karny?
Źródło: PLKristof, licencja: CC BY-SA 3.0.

Ważnym dopełnieniem kodeksów prawa karnego jest Kodeks karny wykonawczy, w którym opisano zasady wykonywania orzeczeń sądowych w sprawach karnych i o wykroczenia. Dokładne określenie takich zasad istotne jest między innymi ze względu na dbałość o przestrzeganie praw człowieka.

Prawo administracyjne

RlOg01deO2Prx1
Oto decyzja administracyjna wydana przez wojewodę. Na jakich przepisach, oprócz Kodeksu postępowania administracyjnego, została oparta?
Źródło: Philippehanna, licencja: CC BY-SA 4.0.

Uregulowanie prawa administracyjnego w Polsce różni się od sposobu uregulowania pozostałych gałęzi prawa. W odróżnieniu od norm prawa cywilnego czy karnego, normy prawa administracyjnego materialnego nie zostały w Polsce zebrane w jednym kodeksie.

Znajdziemy je w licznych ustawach i innych aktach prawnych stanowiących podstawę działania administracji publicznej w zakresie wyłaniania, kompetencji i wzajemnych relacji organów, a także praw i obowiązków obywateli w stosunkach z tymi organami w różnych dziedzinach aktywności państwa. Przykładem unormowanych w ten sposób obszarów jest m.in. prawo oświatowe, prawo łowieckie czy budowlane.

Postępowanie w sprawach z dziedziny prawa administracyjnego zostało jednak opisane w jednym akcie prawnym zawierającym normy formalne. Aktem tym jest Kodeks postępowania administracyjnego.

Inne dziedziny prawa

R785YTNqW7Q001
Zastanów się na podstawie przepisów jakiego kodeksu można podać do wiadomości publicznej informacje o kandydatach na posłów i senatorów.
Źródło: Silar, licencja: CC BY-SA 4.0.

Oprócz trzech głównych gałęzi prawa, w których ustawodawca zdecydował się na opracowanie kompleksowych kodeksów zawierających normy materialne i formalne, jak w przypadku prawa cywilnego, karnego lub przynajmniej kodeksu obejmującego przepisy dotyczące procedur i postępowania, jak w przypadku prawa administracyjnego, funkcjonuje w polskim prawie kilka kodeksów poświęconych wybranym dziedzinom szczegółowym – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, Kodeks wyborczy, Kodeks pracy oraz Kodeks morski.

Słownik

prawo materialne
prawo materialne

przepisy prawa, które stanowią bezpośrednio o prawach i obowiązkach, nakazach i zakazach podmiotów prawa, określają sankcje za ich nieprzestrzeganie, a także wskazują sytuacje, których zajście powoduje powstanie, zmianę lub wygaśnięcie określonych stosunków prawnych pomiędzy podmiotami prawnymi

prawo formalne
prawo formalne

przepisy prawa regulujące postępowanie przed organami wymiaru sprawiedliwości i administracji publicznej

ustawa
ustawa

akt normatywny o charakterze ogólnym i abstrakcyjnym, powszechnie obowiązujący, w Polsce uchwalany przez sejm przy udziale senatu i Prezydenta RP