Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Zaloguj się, aby dodać do ulubionych Zaloguj się, aby skopiować i edytować materiał Zaloguj się, aby udostępnić materiał Zaloguj się, aby dodać całą stronę do teczki

Źródła

R1afiN1Kzoaks
Sąd dotyczący związku filozofii z jej determinantami czasu, w którym powstała.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
R8Cmtg30Grt6u1
Układ Hegla przedstawiony jest w formie trójkąta Sierpińskiego. Spekulacyjna tożsamość umysłu i natury sugeruje, że rozum i historia podążają w kierunku Absolutu, przemierzając różne etapy względnej niedojrzałości, podobnie jak drzewko lub dziecko, pokonując niezbędne przeszkody i przeszkody po drodze. Struktura logiki Hegla wydaje się wykazywać podobieństwo do siebie, z podsekcjami, w ich traktowaniu bardziej szczegółowych tematów, przypominających traktowanie całości. Części są zachowywane i zmieniane w ramach całości, wyprzedza koncepcję pojawienia się we współczesnej teorii systemów i biologii ewolucyjnej.
Źródło: licencja: CC BY-SA 4.0.

Filozofia Hegla jest kontynuacją tzw. klasycznej (idealistycznej) filozofii niemieckiej, którą zapoczątkował krytycyzm Immanuela Kanta, a rozwinął Johann Gottlieb Fichte jako odkrywca „Ja absolutnegoabsolutabsolutnego”. Podstawowe pytanie postawione przez Hegla dotyczyło relacji pomiędzy podmiotem a przedmiotem, ujętej poprzez metodę transcendentalną. Metodzie tej, którą posługiwali się jego poprzednicy, zarzucił subiektywizm, niemożność zniesienia na jej gruncie opozycji pomiędzy podmiotem a przedmiotem, a także niemożność uwzględnienia tzw. wytworów duchowychduchduchowych, czyli nauki, moralności i religii. W rezultacie metodę poprzedników Hegel odrzucił. Nawiązując z kolei do koncepcji Friedricha Wilhelma Josepha Schellinga, dotyczących rozumienia świata wypełnionego przeciwieństwami, które w konsekwencji ulegają zniesieniu (niwelacji), Hegel określił przeciwieństwo jako przejście w to, co inne (stawanie się innym), czego efektem jest pojawianie się nowych idei (myśli, przekonań, wartości). Sensowność powstałej nowej idei podmiot rozpoznaje, według filozofa, w jej odniesieniu do świata, pojmowanego przez Hegla jako dynamiczna i autonomiczna całość; rozpoznanie to określa Hegel jako „zapośredniczenie”, a jego wynikiem jest dotarcie do prawdy.

R1OpXmLHhqyor1
Mapa myśli. Lista elementów: Nazwa kategorii: HEGELElementy należące do kategorii HEGELNazwa kategorii: teoria dialektycznej[br]koncepcji bytu Nazwa kategorii: idealizm obiektywny,[br]logiczny i ewolucyjnyNazwa kategorii: dzieje[br]jako droga Ducha[br]ku wolnościNazwa kategorii: rozumność historii;Nazwa kategorii: religia i sztuka[br]jako formy[br]poznawania absolutuKoniec elementów należących do kategorii HEGEL
Filozofia Georga Wilhelma Fryderyka Hegla w pigułce
Georg Wilhelm Fryderyk Hegel(1770‑1831) filozof niemiecki, jeden z twórców klasycznej idealistycznej filozofii niemieckiej. W heglizmie znajdują się odpowiedzi na wszystkie pytania, jakie w ogóle stawiać sobie może człowiek. System filozoficzny Hegla jest jednym z najbardziej majestatycznych osiągnięć intelektualnych ludzkości.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Wpływ i recepcja

Hegel pozostawił po sobie uczniów, tzw. szkołę heglowską, która zajmowała się nie tylko kontynuacją i popularyzacją myśli mistrza. Wyodrębniły się w niej dwa odłamy: tzw. prawica i lewica heglowska. Przedstawiciele pierwszej z nich pozostali wierni doktrynom filozofa, przede wszystkim w odniesieniu do jego koncepcji teologicznych, podkreślając ich zgodność z doktryną chrześcijaństwa, a także w aspekcie społeczno‑politycznym kontynuowali poglądy aprobujące istniejący porządek politycznoprawny i w zasadzie nie wnieśli do historii filozofii niczego nowego. Przedstawiciele lewicy (młodohegliści) rozwijali poglądy Hegla, akcentując panteistyczny aspekt jego doktryny i, przeciwstawiając ją tradycji teologicznej, krytykowali jednocześnie aktualny porządek polityczny, widząc w heglizmie postulaty budowania nowego, lepszego świata. Wśród nich należy wymienić Dawida Friedricha Straussa, Ludwiga Feuerbacha, a także początkowo Karola Marksa i Fryderyka Engelsa.

RR3FveuL9XDn6
Refleksja filozoficznadotycząca danej epokihistorycznej możliwa jestdopiero wtedy, kiedy ta epokasię kończy.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Heglizm był krytykowany jeszcze za życia Hegla m.in. przez SchellingaSchopenhauera. Z najostrzejszą jednakże krytyką wystąpili realiści: Johann Friedrich Herbart i jego zwolennicy. Warto podkreślić, że heglizm odegrał istotną rolę w kształtowaniu się marksizmu, którego twórcy (Marks, Engels) przejęli od Hegla metodę dialektycznądialektykadialektyczną, tyle że zastosowali ją do opisu nie świata ducha, ale świata materialnego. Przeniknęło także do marksizmu pojęcie alienacji. Współcześnie trudno byłoby mówić o heglizmie jako „uprawianym” kierunku filozoficznym, jednakże inspirację myślą Hegla odnajdziemy w wielu współczesnych pracach filozoficznych, których podstawą jest myślenie w kategoriach historycznych czy socjologicznych; wśród licznych można wymienić Györgya Lukácsa, Theodora Adorna, Herberta Marcuse'a, związki z heglizmem wykazują także takie kierunki, jak strukturalizm czy dekonstrukcjonizm.

RMh6Ui9kACzLH1
Ilustracja składa się z czterech rysunków. Każdy z rysunków przedstawia filozofa. Pierwszy od lewej to Dawid Friedrich Strauss. Mężczyzna ma krótkie, zaczesane do tyłu włosy. Ma krótką brodę, ubrany jest we frak. Kolejny rysunek przedstawia Ludwiga Feuerbacha. Mężczyzna ma krótkie włosy oraz długą gęstą brodę z wąsami. Ma skrzyżowane ręce. Ubrany jest we frak. Kolejny rysunek przedstawia Karola Marksa. Mężczyzna ma gęstą brodę i wąsy. Ma wysokie czoło i półdługie, trochę rozczochrane włosy. Ubrany jest we frak. Ostatni rysunek przedstawia Fryderyka Engelsa. Ma krótkie, ciemne włosy zaczesane na bok. Ma gęstą brodę i wąsy. Ubrany jest we frak.
Od lewej: Dawid Friedrich Strauss, Ludwig Feuerbach, Karol Marks, Fryderyk Engels
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Hegel w Polsce

Heglizm był doktryną, której oddziaływanie miało szeroki zasięg, w tym także w Polsce, szczególnie w kręgu myślicieli związanych z mesjanizmemmesjanizmmesjanizmem. W wykładach Hegla w Berlinie uczestniczył Adam Mickiewicz. Interesowali się heglizmem Słowacki i szczególnie Krasiński, echa idei Hegla odnaleźć można w twórczości Norwida. Hegel wywarł duży wpływ na poglądy takich filozofów jak: Józef Maria Hoene‑Wroński, Bronisław Trentowski, Karol Libelt, Józef Kramer. Na szczególną uwagę zasługuje August Cieszkowski, postulujący, wbrew Heglowi, włączenie do systemu refleksji nad przyszłością, która, jako synteza dawnej uczuciowości i współczesnej refleksyjności miała zrodzić czyn zmierzający do przekształcania świata. Do jego rozważań nawiązał z kolei Edward Dembowski, który uznał proces dziejowy jako swego rodzaju „twórczość”, tj. spontaniczną działalność ludu będącego najważniejszym czynnikiem historycznego postępu.

RYDo3l6J7ZjrT
Słowa wypowiedziane przez Hegla na łożu śmierci (według H. Heinego)
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Hegel w literaturze i kulturze

Filozofia Hegla oddziałała mocno na twórców różnych epok, przede wszystkim jednak na romantyków. Koncepcja zmierzającego ku wolności ducha zapłodniła umysły wielu twórców, którzy próbowali w swych utworach odnajdywać sens dziejów, poszukiwać celu historii ludzkości. Dla literatury polskiej okresu romantyzmu ważne stały się idee wolnościowe, możliwość powiązania myśli Hegla z ideami mesjanicznymi. I tak w Dziadach Mickiewicz (chociaż deklarował się jako przeciwnik heglizmu) zawarł ideę, która cierpienia narodu polskiego łączyła z wizją przyszłego zbawienia całej ludzkości. W swej twórczości mistycznej Słowacki, od Genezis z Ducha po Króla Ducha, rozwijał wizję realizowania się ostatecznego celu historii, który określił jako „przeanielenie” (a więc wyzbycie się materialności i powrót do jedności z Bogiem), poprzez ofiary i cierpienia. Krasiński w Nie‑Boskiej komedii nawiązywał do Heglowskiej koncepcji tragizmu. Norwid nakreślił w Promethidionie historiozofię przyszłego zbawienia ludzkości poprzez powiązaną z ideałem piękna pracę. Idee Hegla powrócą w okresie Młodej Polski jako nawiązanie do romantyzmu (neoromantyzm), np. w dramatach Stanisława Wyspiańskiego. Zaznaczą także swoją obecność w katastroficznych utworach okresu międzywojennego. Warta odnotowania jest polemika z heglizmem w twórczości Czesława Miłosza (np. w Traktacie poetyckim), poety, który w Zniewolonym umyśle, pisząc o fascynacji intelektualistów ideologią stalinowską, użyje określenia „ukąszenie heglowskie”.

Słownik

absolut
absolut

(łac. absolutus – bezwarunkowy, niezwiązany) byt istniejący samoistnie, bez przyczyny, utożsamiany najczęściej z Bogiem; człowiek w myśl koncepcji Hegla uczestniczy w Absolucie, ale w toku codziennego życia nie ogarnia go w pełni

byt w sobie, byt dla siebie
byt w sobie, byt dla siebie

(gr. to on lub ousia; łac. ens - byt) w systemie Hegla „byt w sobie” (an sich) to taki byt, który nie rozpoznał w pełni swej istoty, nie okazał się bowiem „bytem dla kogoś”; „byt dla siebie” natomiast to taki, który uzyskał świadomość własnej wolności, nadawania sensu własnej egzystencji

dialektyka
dialektyka

(łac. dialectica, ars dialectica, ratio dialectica) w tradycji sztuka dyskutowania, sposób dochodzenia do prawdy drogą dialogu, dyskusji, ścierania się racji; dla Hegla dialektyka oznaczała ruch myśli, która, przechodząc drogę od tezy przez antytezę do syntezy, ujawnia zarazem samą istotę pojmowania rzeczy

duch
duch

w tradycji filozoficznej pojęcie ducha przeciwstawiano materii; Hegel uczynił ducha centralnym pojęciem swego systemu, ujmując dzieje kultury jako proces samopoznawania się ducha, który ostatecznie staje się bytem w sobie i dla siebie, tj. absolutem. Pojęcie to u Hegla otrzymało zatem społeczny i historyczny sens

mesjanizm
mesjanizm

(hebr. m'šaḥ — mesjasz, pomazaniec) rodzaj namysłu religijno‑filozoficznego, w którym uprzednio wskazany mesjasz (jednostkowy, jako mąż Opatrzności, lub zbiorowy, jako naród wybrany) wiedzie ludzkość, poprzez czasy burzy i naporu, ku świetlanej przyszłości; mesjanizm może łączyć się z millenaryzmem (ideą Królestwa Bożego na ziemi, które nastanie po okresie ciężkich przejść) czy z pasjonizmem (motywem cierpień, jakie muszą spadać na jednostkę czy cały naród)