Czym jest globalizacja?

R9HYTZeCqPRFz1
Marka restauracji jest łatwa do rozpoznania, ale czy jesteś w stanie odgadnąć, w jakim kraju zrobiono to zdjęcie?
Źródło: domena publiczna.

GlobalizacjaglobalizacjaGlobalizacja to proces związany ze zjawiskiem zanikania granic i rosnących powiązań między społeczeństwami żyjącymi w różnych częściach świata. Jednym z aspektów tego złożonego procesu jest wzrost znaczenia organizacji międzynarodowych, globalnych korporacji oraz przenikania się kultur w skali ogólnoświatowej. Według Anthony’ego Giddensa globalizacja to pewien rodzaj intensyfikacji relacji społecznych na skalę światową, dzięki której zjawiska regionalne, pozostające wprawdzie w oddaleniu geograficznym, wiążą się ze sobą i mają swoje odpowiedniki w innej części globuIndeks górny 111 Indeks górny koniec.

Globalizacja może być rozpatrywana w co najmniej czterech formach.

R1ZnIIxs6peKC1
Prezentacja.
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Globalizacja jako czynnik unifikujący świat

RMS1KdbJssxfv1
Korporacje dążą do unifikacji produktów, gdyż wiąże się to z oszczędnościami i maksymalizacją zysków. Czy wiesz, co znajduje się w tej puszce z Kambodży?
Źródło: Io Herodotus, licencja: CC BY-SA 4.0.

Teorie globalizacji są zazwyczaj etnocentrycznym przejawem światopoglądu optującego za zachodnią wizją homogenizacjihomogenizacjahomogenizacji. Jedną z nich jest tzw. teoria makdonaldyzacjimakdonaldyzacjamakdonaldyzacji George'a Ritzera, według której restauracja fast food typu McDonald's jest najlepszą metaforą współczesnego społeczeństwa - jego cechami stały się bowiem: efektywność, kalkulatywność, przewidywalność i możliwość manipulacji. W tym samym nurcie zawiera się teoria koka‑kolonizacji, bo tak naprawdę coca‑cola skolonizowała dziś cały świat i stała się symbolem zachodniego konsumpcjonizmu. Podobnie rozpatrywać możemy disneizacjędisneizacjadisneizację, odwołującą się bezpośrednio do teorii hiperrzeczywistościhiperrzeczywistośćteorii hiperrzeczywistości Jeana Baudrillarda i określającą Disneyland jako najlepszy przykład symulakrusymulakrsymulakru. Marshal McLuhan wprowadził z kolei określenie „globalna wioskaglobalna wioskaglobalna wioska”, wskazując tym samym, że za sprawą nowych technologii świat skurczył się do rozmiarów symbolicznej wioski.

Globalizacja jako czynnik partykularyzujący świat

RHIkVrWHBiHs41
Bagietki trafiły do Wietnamu wskutek kolonizacji tego kraju przez Francję w XIX w. Wypełnienie z typowych dla kuchni tego regionu marynowanych warzyw, tofu czy grillowanego mięsa „zlokalizowało” bánh mì na tyle, że przestało się ono kojarzyć z Francją, a stało się sztandarowym daniem kuchni wietnamskiej. Czy jesteś w stanie podać inne przykłady, kiedy kultura lokalna adaptuje elementy z kultury dominującej, popularnej?
Źródło: stu_spivack, licencja: CC BY-SA 2.0.

Globalizacja nie zawsze jednak oznacza ujednolicenie i homogenizację. Samuel Huntington stwierdził, że wiąże się ona z kształtowaniem się systemu heteronomicznego. Koresponduje z tym teoria mówiąca, że społeczeństwa niezachodnie, po okresie fascynacji techniką i kulturą, którą otrzymały od Zachodu, przeżywają okres powrotu do własnych wartości i redefiniują swoją kulturę, odnosząc ją do lojalności. Jest to również zbieżne z teorią kreolizacjikreolizacjakreolizacji, czyli hybrydyzacji pojęć i zjawisk wynikającej bezpośrednio ze spotkania odmiennych wartości kulturowych. IndygenizacjaindygenizacjaIndygenizacja i kreolizacja znane są także pod pokrewnym pojęciem glokalizacjiglokalizacjaglokalizacji, spopularyzowanej przez Rolanda Robertsona - zwraca on uwagę, że tak naprawdę jedyną perspektywą trafnie opisującą globalizację jest perspektywa lokalna. Lokalności i globalności nie postrzega on w znaczeniu opozycji, lecz raczej jako dwie przenikające się wzajemnie zasady odnoszące się zarówno do procesów uniwersalizacji, jak i partykularyzacji.

Globalizacja jako hiperrzeczywistość, wpływ mediów

Jednym z aspektów globalizacji jest powstawanie tzw. hiperrzeczywistości. Na zjawisko to zwrócili uwagę Jean BaudrillardUmberto Eco. Oddziaływanie kultury popularnej polega bowiem nie tylko na zachęcaniu do konsumpcji zmiennych ideałów i mód kulturowych, ale powoduje też, że tworzy się sfera wyobraźni ludzkiej wypełniona wyimaginowanymi światami „niby‑realności”, których oryginał nigdy nie istniał, takimi jak na przykład Disneyland. Wzrastająca dostępność globalnej przestrzeni i współistnienie w czasie zjawisk medialnych sprawia, że nasze zwarte dotychczas idee dotyczące czasu i przestrzeni ulegają zniekształceniu i pomieszaniu. Dawne peryferie i centra jawią się w mass mediach tak, jakby były jednym miejscem, do którego można się udać bez przeszkód, dzięki wyborowi odpowiedniego kanału telewizyjnego lub strony internetowej. Świat multimedialny charakteryzuje się bowiem tym, że wszystkie, nawet najbardziej odległe geograficznie wydarzenia zdają się dziać jednocześnie i być namacalne.

R1cLJoZfO8ulA1
Doskonałym przykładem kultury jako towaru jest pochodzący z Korei Południowej K-Pop (na zdjęciu grupa DKB), będący szczegółowo opracowanym przez marketingowców produktem czerpiącym z różnorodnych kultur, który zdobywa popularność na całym świecie.
Źródło: NINE STARS, licencja: CC BY 3.0.

W związku z tym tożsamość widzów takich stacji, jak CNN czy MTV, kształtuje się na poziomie ponadlokalnymponadlokalnośćpoziomie ponadlokalnym. Procesy globalizacyjne prowadzą do uniformizacjiuniformizacjauniformizacji w wymiarze ogólnoświatowym. Badacze wskazują także na zjawisko utowarowienia kultury oraz na fakt, że większość ludzkich doświadczeń usytuowana jest wokół centrów handlowych, multipleksów, parków tematycznych, aren sportowych, sieci fast foodów, telewizji oraz internetu. Doświadczenia z nimi związane uniformizują akty konsumpcji. Nazwy globalnych marek stały się ikonami popkultury i symbolami hegemonii kulturowej Zachodu.

Globalizacja jako nieciągła wielowymiarowa przestrzeń

Zjawiska o globalnym zasięgu (np. procesy migracji, komercjalizm kultury, komunikacja technologiczna, finanse, rozwój turystyki) stawiają pod znakiem zapytania dotychczasowe binarne traktowanie czasu i przestrzeni. Przed epoką globalizacji czas pojmowano jako progresywny proces rozciągający się między początkiem i końcem historii, a jego korelatem przestrzennym były peryferie i metropolitalne centra. Globalizacja pociąga za sobą odejście od dwuwymiarowej przestrzeni euklidesowej, z jej podziałem na centrum i peryferie oraz wyraźnie zaznaczonymi granicami, na rzecz przejścia do wielowymiarowej przestrzeni globalnej z nieciągłymi i wzajemnie się przenikającymi superprzestrzeniami.

R1VBh1LYnuiay1
„Historyczne” logo WWW autorstwa Roberta Cailliau z 1990 r., stworzone z trzech liter W napisanych fontem Optima Bold
Źródło: domena publiczna.

We wszystkich tych koncepcjach mamy do czynienia ze zjawiskiem decentralizacji i rozproszenia władzy. Pod koniec XX w. gwałtowne zmiany technologiczne i deregulacja przemysłu wytworzyły dogodne warunki dla nowego porządku politycznego i ekonomicznego, który obrazuje World Wide Web. Nie ma już globalnego centrum władzy, są raczej relacje ponadnarodowe w formie „złożoności bez granic”, a prawie każda zmiana, która zaszła lokalnie, może zachęcić ludzi do znalezienia nowego sposobu zachowywania się, co objawia się jako wspomniana glokalizacja. Przestrzeń publiczna stała się systemem złożonym i dynamicznym, tworzącym coraz to nowe struktury charakteryzujące się nieliniowością. Przykładem złożonych systemów funkcjonujących we współczesnej przestrzeni publicznej są sieci. Możemy powiedzieć, że system polityczny to sieć wzajemnych relacji władzy między władzą polityczną, organizacjami społecznymi i pozarządowymi, z których wyłania się układ władzy w postaci decyzji, praw, zasad i instytucji. To sieć stanowi tu kontekst dla poszczególnych uczestników sfery publicznej, a relacje i interakcje miedzy nimi determinują strukturę większego systemu, którego efektem jest organizacja.

R1ecbraf1LNGm1
Manuel Castells (ur. 1942), hiszpański socjolog i pisarz
Źródło: Gobierno de España, licencja: CC BY-SA 3.0.

Manuel Castells uważa, że sieci tworzą nową morfologię społeczną i nowy typ struktury społecznej. Funkcjonują one zgodnie ze swoją sieciową logiką, która zmienia rezultaty procesów społecznych, ekonomicznych i kulturowychIndeks górny 222 Indeks górny koniec. Relacje połączeń w sieci i między sieciami określa zjawisko kaskady. Może ono występować w postaci przypływów i odpływów. Coś, co przyjęło się w jednym miejscu, może przedostać się gdzie indziej, ponieważ rozlewanie się może stanowić o dynamice kaskady i z czegoś małego może powstać coś dużego. Podobna dynamika ma miejsce w przypadku innowacji technicznych, wszelkich mód, rewolucji politycznych, kryzysów i krachów. Na arenie politycznej sieciowość funkcjonuje zatem pod szyldem rozrastających się sieci komunikacji.

Państwowość w dobie globalizacji

Państwo jest nadal ważnym elementem systemu globalizacji, ale zmieniła się jego rola. Staje się ono raczej pośrednikiem lub węzłem komunikacyjnym umożliwiającym współpracę między uczestnikami systemu. Zachowuje zatem pozycję centralną, ale nie scentralizowaną. Taka koncepcja odnosi się do globalnego i ulegającego transformacji porządku światowego. Nie oznacza ona jednak ustanowienia światowego rządu, lecz raczej pojawienie się mechanizmów koordynacji politycznej tych kwestii, których nie da się rozwiązać przez państwo czy organizację na poziomie globalnym. Jest to skoordynowanie działania państw i innych struktur władzy działających poza granicami państwowymi, które jawi się jak „rządzenie na świecie, a nie rządzenie światem”Indeks górny 333 Indeks górny koniec. Nie mamy już jednego aktora – państwa, tylko pluralizm aktorów współpracujących z państwem, działających równolegle lub nawet wchodzących z nim w konflikt.

ROD65omhfTM3M1
Extinction Rebellion jest międzynarodowym ruchem próbującym wymusić na rządach poprzez akty obywatelskiego nieposłuszeństwa działania zapobiegające wywołanym przez człowieka zmianom klimatu, utracie bioróżnorodności, masowemu wymieraniu gatunków oraz zagrożeniu wyginięciem ludzkości. Potrafisz wymienić inne oddolnie organizowane grupy, które próbują uzyskać wpływ na politykę?
Źródło: domena publiczna.

Z globalizacją systemów politycznych łączy się także ryzyko. Ülrich Beck, twórca teorii „społeczeństwa ryzyka”, zauważa, że przednowoczesne niebezpieczeństwa przypisywano bogom i demonom, natomiast pojęcie ryzyka jest czymś nowoczesnym, gdyż zakłada ono decyzje ludzkie. Wszyscy staliśmy się członkami „światowej wspólnoty niebezpieczeństw”, a nasze samopoczucie determinowane jest przez lęk. Konsekwencją sytuacji ryzyka zdaniem Becka jest tak zwana „subpolityka” prowadząca do konstatacji, że obecnie polityczności nie powinno się szukać w obszarach tradycyjnych, takich jak parlament, partie polityczne czy związki zawodowe, a także że konieczne jest zaprzestanie utożsamiania polityki i państwa oraz polityki i systemu politycznegoIndeks górny 444 Indeks górny koniec.

Mamy obecnie sytuację, w której układ polityczny społeczeństwa przemysłowego staje się niepolityczny, a to, co kiedyś było niepolityczne (inicjatywy oddolne, niezwiązane z partiami politycznymi i klasami), zyskuje to miano. W subpolityce mogą pojawić się aktorzy spoza systemu politycznego, oznacza ona bowiem „oddolne kształtowanie się społeczeństwa” za pośrednictwem ruchów społecznych, grup ekspertów, obywateli sfery publicznej, którzy dotychczas nie byli zaangażowani w politykę. Wartość bezpieczeństwa wyrugowała inne wartości i stała się światowym publicznie zorganizowanym dobrem konsumpcyjnym. A „ludzkość” i przestrzeń jej działań to nie obszar miłości wszystkich do wszystkich, ale uświadomiona groźba globalnych następstw działań cywilizacyjnych.

Społeczeństwo w zglobalizowanym świecie

Czy w świetle wyżej opisanych procesów możemy mówić o globalnym społeczeństwie obywatelskim? W drugiej połowie XX w. nastąpiła eksplozja międzynarodowych obywatelskich stowarzyszeń o charakterze globalnym i organizacji non profit (NGO). Było to możliwe dzięki dopływowi funduszy oraz nowym technologiom. Jednak te empiryczne dowody nie sprawiają, że łatwiej jest uchwycić granice społeczeństwa obywatelskiego, gdyż wiele danych o aktywności społecznej nie jest rejestrowanych, a niektóre z nich nie są klasyfikowane jako dane, gdyż odnoszą się do działania organizacji i grup nieformalnych. Podmioty takiego społeczeństwa obywatelskiego są co prawda związane ze swoim konkretnym miejscem, ale nie są nim ograniczone. Funkcjonują w sposób dynamiczny, jednocześnie w nakładających się na siebie instytucjach i sieciach.

Globalnym społeczeństwem obywatelskim nazywamy „dynamiczny pozarządowy system powiązanych ze sobą instytucji społeczno‑ekonomicznych, obejmujący i wpływający na całą kulę ziemską. Jest czymś płynnym i nieskończonym. Składa się z gromad sieci, piramid, gwiazd instytucji i aktorów społeczno‑ekonomicznych organizujących się ponad granicami państw w celu zbliżenia świata w nowy sposób. Instytucje i aktorzy pozarządowi pluralizują władzę i zajmują się przemocą, wskutek czego ich »pokojowe« nastawienie jest odczuwalne wszędzie, tu i tam, blisko i daleko, lokalnie, regionalnie i globalnie”Indeks górny 555 Indeks górny koniec.

Globalne społeczeństwo obywatelskie jest jednak czymś więcej niż sferą organizacji pozarządowych. Obejmuje ono jednostki, przedsięwzięcia i przedsiębiorstwa, organizacje non profit, ruchy społeczne, różnorodne wspólnoty, sławne osobistości, intelektualistów, think tanki, organizacje charytatywne, grupy nacisku, ruchy protestu, indymedia, grupy i strony internetowe, związki zawodowe, federacje pracodawców, komisje międzynarodowe, organizacje sportowe - wszystkie tworzące wielopoziomową, gęsto powiązaną przestrzeń. Istnieje ono w relacjach, dynamice społecznej. Charakteryzuje je jeszcze jedna wspólna cecha – pokojowe nastawienie i organizowanie się przeciwko przemocy i nietolerancji. Ta wykraczająca poza granice państwa aktywność społeczna może być rozumiana jako sposób łączenia lokalnych sieci społecznych w sieć globalną.

Ponadpaństwowe sieci relacji wyznaczają też granice między społeczeństwem obywatelskim a sferą rządową, gdyż globalne społeczeństwo obywatelskie angażuje się w procesy decyzyjne i tym samym rywalizuje z instytucjami państwa. Jest ono w pewnym sensie urządzeniem monitorującym i sygnalizującym, dzięki któremu lokalne zdarzenia nabierają sensu międzynarodowego. W takiej rzeczywistości życie polityczne ulega coraz większemu rozproszeniu.

Wady i zalety globalizacji

R1VVzQxUJWOiu
Ilustracja interaktywna przedstawia glob ziemski. Na całej jego powierzchni narysowana jest siatka połączeń między wieloma punktami. Opis punktów znajdujących się na ilustracji: 1. Wada globalizacji — deindustrializacja bogatych krajów i wiążąca się z tym redukcja stabilnych miejsc pracy w przemyśle. 2. Wada globalizacji — ogromny wzrost wpływów globalnych korporacji, które nie podlegają kontroli społecznej. 3. Wada globalizacji — wzrost znaczenia międzynarodowych rynków finansowych, ograniczających możliwości działania demokratycznych rządów. 4. Wada globalizacji — zjawisko wypierania przez globalną popkulturę kultur lokalnych. 5. Wada globalizacji — napięcia społeczne związane ze społecznymi migracjami. 6. Zaleta globalizacji — przenikanie inspirujących się wzajemnie kultur, wpływające pozytywnie na innowacje. 7. Zaleta globalizacji — przepływ idei oraz doświadczenie różnorodności, sprzyjające postawom tolerancyjnym. 8. Zaleta globalizacji — szansa na szeroki dostęp do produktów i usług dla ludzi z całego świata. 9. Zaleta globalizacji — wzrost międzynarodowej wymiany handlowej, zwiększającej szanse na trwały pokój na świecie. 10. Zaleta globalizacji — podniesienie poziomu życia wielu mieszkańców „biednego Południa” wskutek włączenia tej części świata do globalnej gospodarki.
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
1
turbokapitalistyczny
disneizacja
hiperrzeczywistość
symulakr
ponadlokalność
glokalizacja
2
3
4
5

Słownik

globalizacja
globalizacja

postępujące procesy społeczne, ekonomiczne, polityczne i kulturowe, których efektem jest tworzenie się światowego społeczeństwa, tzw. „jednego świata”

globalna wioska
globalna wioska

termin wprowadzony przez Marshala McLuhana, charakteryzujący świat jako jedną wioskę, którą stał się on za sprawą nowoczesnych mediów umożliwiających komunikację w skali globalnej

glokalizacja
glokalizacja

proces, w wyniku którego następuje dostosowanie się globalnych trendów do lokalnych uwarunkowań

homogenizacja
homogenizacja

proces ujednolicania

indygenizacja
indygenizacja

powrót do wzmacniania lokalnych więzi i lokalnej tożsamości przy jednoczesnym osłabieniu więzi narodowych

kosmopolityzm
kosmopolityzm

pogląd zakładający, że świat nie ma granic, sprzeciwiający się podziałom politycznym, terytorialnym, gospodarczym lub kulturowym

kreolizacja
kreolizacja

proces, w wyniku którego następuje wymieszanie się kultur

makdonaldyzacja
makdonaldyzacja

zastosowywanie zasad działania typowych dla słynnej sieci fast food we wszystkich dziedzinach życia na całym świecie

turbokapitalizm
turbokapitalizm

kapitalizm, w którym nadrzędnym celem jest zysk ekonomiczny będący wynikiem coraz większej i pozbawionej jakiejkolwiek kontroli efektywności ekonomicznej

uniformizacja
uniformizacja

upodabnianie się, ujednolicanie