Rodzina

To pewna forma życia zbiorowego. Jednoznaczne zdefiniowanie rodziny jest trudne i czasami budzi kontrowersje. Najogólniej można ją określić jako małą grupę społeczną, której członkowie połączeni są więzami pokrewieństwa (niekiedy adopcji), małżeństwem, a także siecią wzajemnych zależności. Członkowie rodziny pełnią w niej odpowiednie funkcje (matki, ojca, dziecka, krewnego). Rodzina istnieje w każdym typie społeczeństwa i ma za zadanie zaspokajać określone potrzeby swoich członków. Jest też pierwszym i podstawowym obszarem oddziaływań socjalizacyjnych. Współczesna rodzina podlega dynamicznym procesom przemian, które powodują, że różni się ona od swojego modelu tradycyjnego.

Cechy współczesnej rodziny

Współczesna rodzina:

  • mała (nuklearna; najczęściej 2+1);

  • z silnym akcentem relacji partnerskich między jej członkami;

  • często o charakterze niesformalizowanym (np. konkubinackim).

Typy (rodzaje) rodziny

R18eFy5N8DH6k1
Mapa myśli. Lista elementów: Nazwa kategorii: typy rodzin Elementy należące do kategorii typy rodzin Nazwa kategorii: ze względu na liczbę małżonkówElementy należące do kategorii ze względu na liczbę małżonkówNazwa kategorii: monogamiczna (kobieta i mężczyzna)Nazwa kategorii: poligamiczna (więcej niż dwoje partnerów)Elementy należące do kategorii poligamiczna (więcej niż dwoje partnerów)Nazwa kategorii: poliandria (małżeństwo jednej kobiety z kilkoma mężczyznami)Nazwa kategorii: poligynia (małżeństwo jednego mężczyzny z kilkoma kobietami)Koniec elementów należących do kategorii poligamiczna (więcej niż dwoje partnerów)Koniec elementów należących do kategorii ze względu na liczbę małżonkówNazwa kategorii: ze względu na władzę i poważanie w rodzinie Elementy należące do kategorii ze względu na władzę i poważanie w rodzinie Nazwa kategorii: matriarchalna (władza należy do kobiety)Nazwa kategorii: patriarchalna (władza należy do mężczyzny)Nazwa kategorii: partnerska (egalitarna; władza należy do obojga partnerów)Koniec elementów należących do kategorii ze względu na władzę i poważanie w rodzinie Nazwa kategorii: ze względu na wielkość rodzinyElementy należące do kategorii ze względu na wielkość rodzinyNazwa kategorii: mała (nuklearna; najwyżej dwupokoleniowa)Nazwa kategorii: wielka (przynajmniej trzypokoleniowa)Koniec elementów należących do kategorii ze względu na wielkość rodzinyNazwa kategorii: ze względu na dziedziczenie nazwiska i majątkuElementy należące do kategorii ze względu na dziedziczenie nazwiska i majątkuNazwa kategorii: patrylinearna (po ojcu)Nazwa kategorii: matrylinearna (po matce)Koniec elementów należących do kategorii ze względu na dziedziczenie nazwiska i majątkuNazwa kategorii: ze względu na miejsce zamieszkaniaElementy należące do kategorii ze względu na miejsce zamieszkaniaNazwa kategorii: patrylokalna (przy rodzinie ojca)Nazwa kategorii: matrylokalna (przy rodzinie matki)Nazwa kategorii: neolokalna (po ślubie mieszka samodzielnie)Koniec elementów należących do kategorii ze względu na miejsce zamieszkaniaNazwa kategorii: ze względu na zakres wyboru małżonkówElementy należące do kategorii ze względu na zakres wyboru małżonkówNazwa kategorii: endogamiczne (nakaz zawierania małżeństw wewnątrz określonej grupy)Nazwa kategorii: egzogamiczne (zakaz zawierania małżeństw wewnątrz określonej grupy)Koniec elementów należących do kategorii ze względu na zakres wyboru małżonkówKoniec elementów należących do kategorii typy rodzin
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
bg‑gray2

Zastanów się, jakie argumenty przemawiają za poligamią, a jakie za monogamią.

Jak wynika z komunikatu Centrum Badania Opinii Społecznej z 2019 r. (nr 46/2019) dotyczącego preferowanych i realizowanych modeli życia rodzinnego, w sytuacji licznych zmian społeczno‑ekonomicznych rola rodziny w życiu Polaków mimo wszystko się umacnia. Obserwujemy też zmiany znaczenia słowa „rodzina” – zakres tego pojęcia się rozszerza. Coraz liczniejsze są opinie, że rodzinę stanowią także osoby pozostające w związku nieformalnym i wspólnie wychowujące dzieci z tego związku. Równocześnie coraz częściej za rodzinę uważa się model patchworkowypatchworkowy model rodzinymodel patchworkowy, w którym osoby pozostające ze sobą w związku wspólnie wychowują dzieci z poprzednich związków. Zdecydowana większość Polaków chciałaby, aby ich rodzina była podobna do tej, w której się wychowali. Co siódma osoba chce uniknąć powielania wzorców wyniesionych z domu, a tylko 2% badanych nie ma zdania w tej kwestii. Na ogół Polacy są zadowoleni z typu rodziny, w którym wyrośli, i dążą do tego, aby ich własna była do niego podobna. Wyniki badań dotyczące modeli życia rodzinnego w Polsce ukazują ogólne przemiany widoczne w życiu społecznym. Potwierdza się opóźnianie momentu urodzenia pierwszego i kolejnych dzieci. Coraz mniej osób uważa, że posiadanie jednego dziecka jest rozwiązaniem optymalnym, rośnie liczba osób, które chciałyby mieć troje dzieci. Zmienia się też postrzeganie idealnego modelu rodziny – Polacy chętniej tworzą rodziny wielopokoleniowe.

Instytucje chroniące rodzinę

W obszarze przepisów polskiego prawa istnieje wiele unormowań traktujących o ochronie rodziny. Na pierwszy plan wysuwają się przepisy Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, które podnoszą obowiązek wspierania rodziny opartej na związku małżeńskim kobiety i mężczyzny oraz otaczania opieką i pomocą rodzicielstwa i macierzyństwa. Również zapisy zawarte w innych ustawach, które odnoszą się np. do zasady dobra dziecka, mają za zadanie bezpośrednio lub pośrednio ochraniać i wspierać rodzinę. Uchwałą z dnia 21 października 2016 r. w sprawie ustanowienia Dnia Praw Rodziny Sejm Rzeczypospolitej Polskiej m.in. uznał rodzinę za fundament bytu i rozwoju Polski oraz zachęcił wszystkich obywateli, instytucje oraz władze do troski o prawa rodzin.

R3AxBmxWQ7h26
Uchwała w sprawie ustanowienia Dnia Praw Rodziny.
Wskaż, jakie sfery życia rodzinnego promuje przytoczony dokument.
Źródło: Monitor Polski [online, dostęp: 21.04.2020].

Do instytucji szeroko rozumianej ochrony rodziny zaliczamy zarówno określone podmioty, jak i instrumenty prawne.

Podmioty chroniące rodzinę

Podmioty chroniące rodzinę to:

  • instytucje wsparcia;

  • instytucje interwencji kryzysowej;

  • formy opieki nad dziećmi i młodzieżą;

  • rodzinni kuratorzy sądowi;

  • podmioty realizujące współpracę międzyresortową w działaniach na rzecz rodziny.

R1duboMAXW3Lm1
Mapa myśli. Lista elementów: Nazwa kategorii: podmioty chroniące rodzinę Elementy należące do kategorii podmioty chroniące rodzinę Nazwa kategorii: rodzinni kuratorzy sądowi Nazwa kategorii: podmioty realizujące współpracę międzyresortową w działaniach na rzecz rodziny Elementy należące do kategorii podmioty realizujące współpracę międzyresortową w działaniach na rzecz rodziny Nazwa kategorii: jednostki oświatowe Nazwa kategorii: sądownictwo Nazwa kategorii: policja Nazwa kategorii: jednostki służby zdrowia Nazwa kategorii: centra integracji społecznej Nazwa kategorii: ochotnicze hufce pracy Nazwa kategorii: organizacje pozarządowe Nazwa kategorii: Kościoły i związki wyznaniowe Nazwa kategorii: Rzecznik Praw Dziecka Koniec elementów należących do kategorii podmioty realizujące współpracę międzyresortową w działaniach na rzecz rodziny Nazwa kategorii: instytucje wsparcia Elementy należące do kategorii instytucje wsparcia Nazwa kategorii: powiatowe centra pomocy rodzinie Nazwa kategorii: ośrodki pomocy społecznej Nazwa kategorii: poradnie rodzinne Nazwa kategorii: poradnie psychologiczno- -pedagogiczne Koniec elementów należących do kategorii instytucje wsparcia Nazwa kategorii: instytucje interwencji kryzysowej Elementy należące do kategorii instytucje interwencji kryzysowej Nazwa kategorii: ośrodki interwencji kryzysowej Nazwa kategorii: domy dla matki i dziecka Koniec elementów należących do kategorii instytucje interwencji kryzysowej Nazwa kategorii: formy opieki nad dziećmi i młodzieżą Elementy należące do kategorii formy opieki nad dziećmi i młodzieżą Nazwa kategorii: placówki wsparcia dziennego (świetlice środowiskowe) Nazwa kategorii: rodzinne formy opieki (rodzina adopcyjna, zastępcza)Nazwa kategorii: placówki opiekuńczo- -wychowawcze typu interwencyjnego (pogotowia opiekuńcze) Nazwa kategorii: placówki opiekuńczo- -wychowawcze typu rodzinnego (rodzinne domy dziecka, wioski dziecięce) Nazwa kategorii: placówki opiekuńczo- -wychowawcze typu socjalizacyjnego (domy dziecka, placówki wielofunkcyjne) Nazwa kategorii: formy opieki nad dzieckiem niepełnosprawnym (ośrodki szkolno- -wychowawcze, ośrodki rehabilitacyjno- -wychowawcze dla dzieci uzależnionych) Nazwa kategorii: placówki opiekuńczo- -wychowawcze typu resocjalizacyjnego (młodzieżowe ośrodki wychowawcze)Koniec elementów należących do kategorii formy opieki nad dziećmi i młodzieżą Koniec elementów należących do kategorii podmioty chroniące rodzinę
Podmioty chroniące rodzinę
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-ND 3.0.

Poradnie psychologiczno‑pedagogiczne

Publiczne poradnie psychologiczno‑pedagogiczne, w tym także publiczne poradnie specjalistyczne, udzielają dzieciom i młodzieży pomocy psychologiczno‑pedagogicznej związanej z ich wychowywaniem oraz kształceniem. Pomoc ta ma charakter dobrowolny i nieodpłatny. Diagnoza w poradni, a także wydanie informacji o wynikach przeprowadzonej diagnozy czy opinii, odbywa się na wniosek rodzica albo pełnoletniego ucznia. Celem diagnozowania dziecka w poradni jest określenie jego indywidualnych potrzeb rozwojowych i edukacyjnych oraz indywidualnych możliwości psychofizycznych, a także wyjaśnienie mechanizmów jego funkcjonowania w odniesieniu do zgłaszanego problemu i wskazanie sposobu rozwiązania. Poradnie psychologiczno‑pedagogiczne prowadzą terapię dzieci i młodzieży oraz ich rodzin, wspierają dzieci i młodzież wymagające pomocy psychologiczno‑pedagogicznej lub pomocy w wyborze kierunku kształcenia i zawodu oraz w planowaniu kształcenia i kariery zawodowej. Ponadto udzielają pomocy rodzicom w rozpoznawaniu potrzeb rozwojowych i edukacyjnych oraz możliwości psychofizycznych dzieci i młodzieży i w rozwiązywaniu problemów edukacyjnych i wychowawczych.

Placówki wsparcia dziennego

Placówki wsparcia dziennego dla dzieci nazywa się również świetlicami środowiskowymi. Ich zadaniem jest niesienie pomocy w szczególności tym rodzinom, które mają trudności z wypełnianiem obowiązków wychowawczych. Ich praca pozytywnie wpływa na rozwój osobowości dzieci, postępy w nauce oraz kształtowanie relacji społecznych opartych na wzajemnej pomocy, współpracy i solidarności.

Placówki te zapewniają wychowankom wszechstronne wsparcie. Pomagają w realizacji zarówno potrzeb podstawowych (opieka, bezpieczeństwo, wyżywienie), jak i pozostałych. Placówki oferują pomoc w nauce, wsparcie emocjonalne w sytuacjach trudnych, interesujące zajęcia rozwojowe. Dzięki uczęszczaniu do placówek dzieci lepiej się zachowują, uczą, radzą sobie w grupie rówieśniczej oraz odkrywają swoje mocne strony, nabierając poczucia własnej wartości.

Placówki opiekuńczo‑wychowawcze

W szczególnych sytuacjach, gdy nie ma możliwości umieszczenia dziecka w rodzinie zastępczej, dziecko pozbawione częściowo lub całkowicie opieki rodzicielskiej może być umieszczone w placówce opiekuńczo‑wychowawczej. Placówka taka ma zwykle profil  interwencyjny, rodzinny, specjalistyczno‑terapeutyczny lub socjalizacyjny. Placówka opiekuńczo‑wychowawcza zapewnia dziecku całodobową ciągłą lub okresową opiekę, wychowanie i zaspokaja jego niezbędne potrzeby związane z rozwojem, w tym emocjonalne, społeczne oraz religijne. Ponadto zapewnia korzystanie ze świadczeń zdrowotnych i kształcenia.

Rzecznik Praw Dziecka

Rzecznik Praw Dziecka stoi na straży praw dziecka, a szczególnie prawa do życia i ochrony zdrowia, prawa do wychowania w rodzinie, prawa do godziwych warunków socjalnych i prawa do nauki. Podmiotami działań rzecznika są wszystkie dzieci, a pośrednio tym samym rodziny. W swojej działalności rzecznik kieruje się zasadami zawartymi w Konstytucji RP, Konwencji o prawach dziecka i ustawie o Rzeczniku Praw Dziecka, w tym szczególnie zasadą dobra dziecka oraz zasadą poszanowania odpowiedzialności, praw i obowiązków obojga rodziców za rozwój i wychowanie dziecka.

Instrumenty prawne chroniące rodzinę

Przepisy prawa polskiego kładą duży nacisk na ochronę rodziny. Znajduje to wyraz w wielu aktach prawnych z zakresu prawa rodzinnego, podatkowego, ubezpieczeniowego, procesowego, pomocy społecznej i przeciwdziałania patologiom w rodzinie. Akty te normują szeroki wachlarz instrumentów prawnych mających na celu zabezpieczenie podstawowych potrzeb rodziny, a także zapewnienie jej pomocy w sytuacjach nadzwyczajnych i kryzysowych.

Wybrane instytucje chroniące rodzinę, w tym instytucje prawne wynikające z obowiązujących przepisów

Sposoby ochrony

Podstawa prawna

Zasady konstytucyjne:

  • zasada ochrony rodziny;

  • zasada objęcia rodziny opieką;

  • zasada uwzględniania dobra rodziny w polityce społecznej i gospodarczej państwa;

  • zasada objęcia rodziny znajdującej się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej, zwłaszcza wielodzietnej i niepełnej, szczególną pomocą ze strony władz publicznych.

  • Podejmowanie przez władze publiczne działań mających na celu zapewnienie bezpieczeństwa rodzinie wobec podmiotów zewnętrznych oraz działania podejmowane przez władze publiczne na rzecz rodziny;

  • zgodnie z wykładnią Trybunału Konstytucyjnego przepisy te nakazują m.in. podejmowanie przez państwo takich działań, które umacniają więzi między osobami tworzącymi rodzinę, a szczególnie więzi między rodzicami i dziećmi; nie oznacza to, że Konstytucja RP traktuje osobę mającą rodzinę lepiej niż osobę samotną.

  • Konstytucja RP

  • Zasada trwałości małżeństwa zawarta w prawie rodzinnym
    i opiekuńczym

  • Rozwiązanie małżeństwa nie może nastąpić na skutek samodzielnej decyzji małżonków, ale w drodze prawomocnego orzeczenia sądu, które może zostać wydane jedynie wtedy, gdy istnieją ku temu określone przesłanki;

  • możliwość skorzystania z mediacji.

  • Kodeks rodzinny
    i opiekuńczy

  • Przepisy podatkowe

  • Możliwość wspólnego rozliczania się małżonków;

  • preferencje podatkowe dla samotnych rodziców.

  • Ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych

  • Przepisy ubezpieczeniowe

  • Zapewnienie możliwości korzystania ze świadczeń zdrowotnych członkom rodziny osoby podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego.

  • Ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych

  • Instytucje polityki społecznej

  • Świadczenia pieniężne;

  • świadczenia niepieniężne (np. praca socjalna);

  • tworzenie domów pomocy społecznej.

  • Ustawa o pomocy społecznej

  • Instytucje przeciwdziałania patologiom społecznym

  • Pomoc psychologiczna;

  • poradnictwo prawne;

  • poradnictwo socjalne;

  • interwencja kryzysowa;

  • uniemożliwienie osobom stosującym przemoc korzystania ze wspólnie zajmowanego z innymi członkami rodziny mieszkania;

  • zakazanie kontaktowania się sprawcy z osobą pokrzywdzoną;

  • zapewnienie osobie dotkniętej przemocą bezpiecznego schronienia w specjalistycznym ośrodku wsparcia dla ofiar przemocy;

  • oddziaływania korekcyjno‑edukacyjne skierowane do sprawców przemocy.

  • Ustawa o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi

  • Ustawa o przeciwdziałaniu narkomanii

  • Ustawa o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie

Słownik

eurosieroctwo
eurosieroctwo

skutek migracji jednego lub dwojga rodziców, w wyniku którego dziecko pozostaje najczęściej pod opieką drugiego rodzica, dziadków, dalszej rodziny albo samo

interwencja kryzysowa
interwencja kryzysowa

zespół interdyscyplinarnych działań podejmowanych na rzecz osób i rodzin w stanie kryzysu

mediacja
mediacja

dobrowolna i poufna metoda rozwiązywania konfliktów, oparta na dialogu, prowadzona z udziałem neutralnej i bezstronnej osoby mediatora

patchworkowy model rodziny
patchworkowy model rodziny

model rodziny składający się z dwójki partnerów posiadających dzieci ze swoich poprzednich związków i często również posiadających dziecko z nowego związku

wykładnia
wykładnia

interpretacja prawa