Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Pobierz materiał do EPUB Pobierz materiał do MOBI Zaloguj się, aby dodać do ulubionych Zaloguj się, aby skopiować i edytować materiał Zaloguj się, aby udostępnić materiał Zaloguj się, aby dodać całą stronę do teczki

W toku ewolucji organizmy drapieżnikówdrapieżnikdrapieżników i potencjalnych ofiarofiaraofiar wykształciły szereg przystosowań umożliwiających z jednej strony – prowadzenie drapieżnego trybu życia, a z drugiej – ograniczenie liczby skutecznych ataków.

bg‑lime

Przystosowania drapieżników do polowania

Przystosowania drapieżników mają na celu zwiększenie prawdopodobieństwa znalezienia, skutecznego zaatakowania i uśmiercenia potencjalnej ofiary. Drapieżnictwo jest możliwe dzięki przystosowaniom: morfologicznym, anatomiczno‑fizjologicznym, chemicznym i behawioralnym.

bg‑gray2

Przystosowania morfologiczne

Drapieżniki mogą mieć ubarwienie maskujące, które umożliwia skradanie się i prawie niezauważalne podejście do potencjalnej ofiary.

RVdtYfLUmKL9k
Charakterystyczne umaszczenie tygrysa azjatyckiego (Panthera tigris) sprawia, że drapieżnikwśród wysokiej roślinności jest mniej widoczny dla potencjalnej ofiary.
Źródło: Charles James Sharp, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 4.0.

W budowie morfologicznejmorfologiamorfologicznej drapieżników zaznacza się obecność różnego rodzaju struktur umożliwiających schwytanie ofiary i jednocześnie zmniejszających szansę upolowanego zwierzęcia na uwolnienie się. Należą do nich: odnóża chwytne, szpony i pazury.

bg‑gray2

Przystosowania anatomiczno‑fizjologiczne

Budowa anatomicznaanatomiaanatomicznafizjologiafizjologiafizjologia drapieżników jest wyrazem ich przystosowania do polowań. Szereg adaptacji dotyczy budowy i funkcjonowania układu pokarmowego oraz układu mięśniowego.

Układ pokarmowy

U drapieżników początkowe odcinki układu pokarmowego zaopatrzone są w struktury umożliwiające schwytanie ofiary oraz jej zabicie. Takimi strukturami są m.in.: aparat gębowy typu gryzącego, szczękoczułki i nogogłaszczki, zęby, długi i lepki język.

R5vqkt4UGEJKD1

Układ mięśniowy

Mięśnie drapieżników są silne i dobrze rozwinięte, co umożliwia aktywny atak, pogoń za uciekającą ofiarą i jej zabicie.

RCYUzax6EE8lv
Dobrze rozwinięte mięśnie ciała umożliwiają osobnikom lwa afrykańskiego (Panthera leo) pogoń za ofiarą z prędkością ok. 60 km/h.
Źródło: Schuyler Shepherd, licencja: CC BY-SA 2.5.
bg‑gray2

Przystosowania chemiczne

Drapieżniki są zdolne do produkcji i wydzielania substancji chemicznych o różnorodnym działaniu. Najczęściej substancje te są silnie toksyczne, a po wprowadzeniu do ciała ofiary uszkadzają jej układ nerwowy, zazwyczaj prowadząc do paraliżu.

bg‑gray2

Przystosowania behawioralne

Przystosowania behawioralne drapieżników obejmują różnego rodzaju techniki łowieckie, wykorzystywane w czasie polowania. Techniki polowania obejmują: tropienie, skradanie się i pościg, atak z ukrycia lub atak z zaskoczenia. Szanse na skuteczne upolowanie potencjalnej ofiary rosną, jeśli osobniki tworzące stado współpracują ze sobą.

Niektóre drapieżniki budują pułapki, w które wpada potencjalna ofiara.

bg‑lime

Przystosowania ofiar do obrony przed drapieżnikami

Przystosowania ofiar do obrony mają na celu zmniejszenie prawdopodobieństwa skutecznego ataku, odstraszenie lub zniechęcenie drapieżnika. Mechanizmy obronne są możliwe dzięki przystosowaniom: morfologicznym, anatomiczno‑fizjologicznym, chemicznym i behawioralnym.

bg‑gray2

Obronne przystosowania morfologiczne

W budowie morfologicznej potencjalne ofiary wykształcają różnego rodzaju struktury ochronne, które stanowią element obrony mechanicznej przed atakiem ze strony drapieżnika. Strukturami ochronnymi są: domki, muszle, kolce, poroże i rogi.

Rbau6yxbkxEge1

Elementem budowy morfologicznej zmniejszającym możliwość dostrzeżenia ofiary i tym samym ograniczającym ryzyko ataku ze strony drapieżnika jest ubarwienie ochronne. Odpowiednie ubarwienie może być wynikiem mimetyzmumimetyzmmimetyzmu lub mimikrymimikramimikry.

bg‑gray2

Obronne przystosowania anatomiczno‑fizjologiczne

Potencjalne ofiary mogą mieć bardzo dobrze rozwinięte zmysły, które wykorzystują w celu zapewnienia sobie bezpieczeństwa. Bardzo dobrze rozwinięty słuch, węch i wzrok umożliwiają stałą kontrolę otoczenia i pozwalają wyczuć zagrożenie w odpowiednim momencie, gdy jest jeszcze czas na ucieczkę.

RULymdJD2FGR4
Sarna europejska (Capreolus capreolus) ma bardzo dobry słuch i węch oraz dobrze rozwinięty wzrok. Słyszy dźwięki z odległości ok. 500 m, takie jak trzask łamanej gałęzi czy kroki. Na wszystkie dźwięki, których nie zna, reaguje ucieczką. Dźwięk pracującego silnika samochodowego lub traktora nie wywołuje strachu, lecz zaciekawienie. Zwierzę przystaje i nasłuchuje, jednak zakończenie pracy silnika powoduje ucieczkę z miejsca obserwacji. Sarna wyczuwa zapachy z odległości ok. 400 m. Jeśli zapach niesiony jest z wiatrem, to może zostać odebrany z większej odległości. Sarna widzi obiekty z odległości ok. 500 m, jednak ich nie rozróżnia. Każdy obcy obiekt w jej otoczeniu uznaje za potencjalne zagrożenie i dla własnego bezpieczeństwa zwierzę się oddala.
Źródło: Marek Szczepanek, licencja: CC BY-SA 4.0.

Rozpoznanie zagrożenia ze strony drapieżnika sprawia, że potencjalne ofiary podejmują obronę w formie ucieczki. Skuteczność tej metody zależy od uwarunkowań morfologicznych i fizjologicznych.

Ry0VL4L33bed3
Zając szarak (Lepus europaeus) ma kończyny tylne znacznie dłuższe od przednich. Dzięki dobrze rozwiniętym mięśniom biegnie z prędkością ok. 70 km/h, wykonując skoki o długości ok. 3 m.
Źródło: Böhringer Friedrich, licencja: CC BY-SA 2.5.
bg‑gray2

Obronne przystosowania chemiczne

Potencjalne ofiary są zdolne do produkcji i wydzielania substancji o działaniu toksycznym lub drażniącym. Niektóre zwierzęta mają w skórze gruczoły jadowe produkujące jad; wówczas atak drapieżnika zazwyczaj kończy się wypluciem ofiary. Inne zwierzęta w sytuacji zagrożenia wydzielają do otoczenia substancje mające na celu odstraszenie i zniechęcenie drapieżnika do kontynuowania ataku.

bg‑gray2

Obronne przystosowania behawioralne

Obronnymi przygotowaniami behawioralnymi są różnego rodzaju zachowania potencjalnych ofiar. Należą się do nich: autotomiaautotomiaautotomia, życie w stadzie, wydzielanie substancji chemicznych.

Słownik

anatomia
anatomia

(gr. anatome – sekcja zwłok, krajanie) dział biologii zajmujący się budową wewnętrzną organizmów

autotomia
autotomia

(gr. autos – sam, tome – cięcie) odruch odrzucania części ciała przez zwierzęta; jest najczęściej reakcją obronną; odrzucona część na ogół się regeneruje, nie osiąga jednak pierwotnych rozmiarów; osobnik zazwyczaj traci możliwość ponownej autotomii; zwierzęta mające zdolność autotomii wykazują morfologiczne przystosowanie do tego procesu, np. w ogonie jaszczurek występują silne pierścienie mięśniowe, których zaciśnięcie powoduje odrzucenie ogona z jednoczesnym zamknięciem naczyń krwionośnych

drapieżnik
drapieżnik

organizm prowadzący drapieżny tryb życia; aktywnie poluje, zabija i zjada ofiarę, której ciało stanowi dla niego pokarm

fizjologia
fizjologia

(gr. fysis – natura, logos – nauka) dział biologii zajmujący się badaniem przebiegu procesów życiowych organizmów

mimetyzm
mimetyzm

(gr. mimetés – naśladowca) zjawisko upodabniania się organizmów do otoczenia poprzez przyjęcie odpowiedniego kształtu (homomorfia), barwy i struktury powłoki ciała (homochromia)

mimikra
mimikra

(gr. mimikós – naśladujący) zjawisko upodabniania się organizmów niestanowiących zagrożenia dla drapieżnika do organizmów posiadających mechanizmy obronne takie jak: toksyny, żądła

morfologia
morfologia

(gr. morphe – kształt, logos – nauka) dział biologii zajmujący się budową zewnętrzną organizmów

ofiara
ofiara

organizm będący obiektem ataku i polowania ze strony drapieżnika, zabijany i wykorzystywany przez niego jako pokarm