Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Pobierz materiał do EPUB Pobierz materiał do MOBI Zaloguj się aby dodać do ulubionych Zaloguj się, aby udostępnić materiał Dodaj całą stronę do teczki

Hagiografia

Hagiografia to dział piśmiennictwa, w skład którego wchodzą utwory o życiu i działalności świętych, a także szczegółowe opisy czynionych przez nich cudów.

RzAW1bUsLHdL5
Jan Chrzciciel naucza w piekle, około 1700
Źródło: domena publiczna.

Termin ten wywodzi się od greckich słów hágios - święty, oraz gráphein - pisać. Utwory hagiograficzne, pisane zarówno prozą, jak i wierszem, były bardzo często dookreślane zwrotami łacińskimi: vitae - żywoty lub legenda - służące do czytania (np. słynna Legenda aurea – Złota legenda). Wraz z upływem czasu wyraz legenda stał się również synonimem wszelkich opowiadań oraz podań, których treść była przynajmniej częściowo zmyślona i nawiązywała do wydarzeń historycznych. Na gruncie polskim odpowiednikami wywodzących się z języka starożytnych Rzymian określeń były m.in. żywoty, żywoty i cuda, dzieje.

Teresa Michałowska Średniowiecze

Bohaterem legendy hagiograficznej był święty, a przedmiot narracji stanowiły zdarzenia układane w całość o strukturze biograficznej, zgodnie z obowiązującym schematem, obejmującym m.in. takie składniki fabuły, jak etymologia imienia świętego, prezentacja rodziców, cudowne fakty poprzedzające narodziny, dowody niezwykłości bohatera w dzieciństwie i we wczesnej młodości, heroiczne czyny, cuda, męczeńska śmierć, translacja.

7 Źródło: Teresa Michałowska, Średniowiecze, Warszawa 2003, s. 74.

Warto pamiętać, że średniowiecze w niemal każdym aspekcie (m.in. społecznym, kulturowym i politycznym) było przesiąknięte wiarą. Kościół zdominował świat ówczesnych pojęć różnorakimi wyobrażeniami religijnymi, które miały ogromny wpływ na ludność (głównie niepiśmienną i słabiej wykształconą, ale i na szlachtę). Jednym z istotnych narzędzi – wykorzystywanym do szerzenia idei propagowanych przez Kościół – była właśnie hagiografia.

Teresa Michałowska Średniowiecze

Piśmiennictwo hagiograficzne towarzyszyło rozwojowi chrześcijaństwa niemal od początku jego istnienia i odgrywało doniosłą rolę w kształtowaniu postaw mentalnych i wyobrażeń religijnych wyznawców. Jego bohaterem był święty (łac. sanctus): osoba historyczna (lub niekiedy fikcyjna, jak np. św. Aleksy), wcielająca w najwyższym stopniu cnoty chrześcijańskie i kultywująca je w swojej działalności, obdarzona charyzmatem (od gr. chárisma – dar; tu dar Boży, szczególna łaska), służąca za wzór osobowy zbiorowości wiernych i otaczana kultem jeszcze za życia bądź dopiero po śmierci.

4 Źródło: Teresa Michałowska, Średniowiecze, Warszawa 2003, s. 72.
R16OCLz9wlbCw1
Legenda aurea – strona z egzemplarza pochodzącego z 1290 roku
Źródło: Sailko [wikimedia commons], licencja: CC BY 3.0.

Fikcja w średniowiecznej hagiografii

Średniowieczne piśmiennictwo hagiograficzne poprzedzała bogata tradycja oralna, która na przestrzeni dekad wytworzyła wiele mitów i legend dotyczących życia i działalności świętych. Fikcja była więc nieodzowną składową utworów tego typu właściwie od samego początku ich istnienia.

Teresa Michałowska Średniowiecze

W miarę upływu czasu coraz większą rolę odgrywały narastające w tradycji szczegóły legendowe, niekiedy zupełnie fantastycznefantastykafantastyczne. Rozbudowywano zwłaszcza opowiadania o cudach towarzyszących męczeństwu i śmierci chrześcijan.

5 Źródło: Teresa Michałowska, Średniowiecze, Warszawa 2003.

Fikcyjność opisywanych zdarzeń najpełniej realizowała się w miraculach, czyli w gatunku piśmiennictwa, który skupiał się na szczegółowym przedstawieniu wszelkich cudów czynionych przez świętych, zarówno podczas ich męczeńskiego życia oraz już po śmierci. Przenikające ówczesny kult świętych fantastyczność i nierealność zupełnie nie przeszkadzały ówczesnemu Kościołowi. Choć bowiem wiara chrześcijańska dopuszcza istnienie cudów, to teologowie interpretowali nazbyt zdumiewające wydarzenia z hagiografii jako symbole oraz metafory prawd duchowych. W ten sposób żywoty świętych stały się przestrzenią spotkania ludowej wyobraźni i wysublimowanej myśli religijnej.

Johan Huizinga Jesień średniowiecza

Skoro wyobrażano sobie, że człowiek żyje dalej za grobem, to kult świętych był czymś całkiem naturalnym i nie budził obaw. Dopuszczano oddawanie świętym czci i głoszenie ich chwały „przez naśladowanie i sprowadzanie do Boga”. Podobnie dozwolony był także kult obrazów, relikwii, miejsc świętych i poświęconych Bogu przedmiotów, jeśli tylko prowadził on w końcu do czci samego Boga.

6 Źródło: Johan Huizinga, Jesień średniowiecza, Warszawa 2005, s. 199.

Prawda w średniowiecznej hagiografii

Oczywiście w obrębie piśmiennictwa hagiograficznego starano się przekazać wiernym również fakty dotyczące życia świętych męczenników. Kościołowi chodziło głównie o to, żeby w świadomości społecznej nadać tym postaciom jak najbardziej realistycznych, rzeczywistych rysów. Kult świętych miał bowiem szerzyć m.in. prostoduszny i naiwny model życia religijnego wśród chłopstwa oraz mieszczaństwa. W średniowieczu stają się więc święci:

Johan Huizinga Jesień średniowiecza

Tworzywem wyobraźni ludowej, wyróżniają się powszechnie znanym wyglądem i atrybutami, wszyscy wiedzą o ich okropnych mękach i o ich zadziwiających cudach. Ubrani są i wyposażeni w to wszystko, w co wyposażony jest sam lud.

8 Źródło: Johan Huizinga, Jesień średniowiecza, Warszawa 2005, s. 201.

Żeby wzmocnić realność świętych i ich biografii, Kościół akceptował, a wręcz popierał kult ich doczesnych szczątków, które pełniły istotną rolę w codziennym życiu religijno‑społecznym. Dzięki relikwiom wierni mogli doświadczyć naocznie obecności męczenników, przekonać się o ich realności. Co istotne, Kościół starał się maksymalnie ograniczyć nadprzyrodzoność, wynikającą z często przerysowanych i ubarwionych żywotów świętych, tak aby wskazać raczej na ich człowieczeństwo oraz podkreślić godne naśladowania życie oraz heroiczną postawę.

Johan Huizinga Jesień średniowiecza

Mimo iż wyobrażenie świętych miało charakter nadzwyczaj żywy i zmysłowy, to przecież stosunkowo rzadko wkraczało ono w sferę przeżyć nadprzyrodzonych. Cała dziedzina widzenia duchów, cudownych znaków, zjaw i widm jest na ogół od kultu świętych całkowicie odgraniczona. (…) Właśnie dlatego, że święty przybrał tak określoną postać, że zgromadził i skrystalizował wokół siebie tak wiele fantastycznych akcesoriów, brak mu było elementów niesamowitości, mogących wzbudzić dreszcz.

9 Źródło: Johan Huizinga, Jesień średniowiecza, Warszawa 2005, s. 201–202.

Słownik

fantastyka
fantastyka

(gr. phantasis - zjawa) – typ twórczości literackiej, w sposób swoisty budujący świat przedstawiony: składają się nań elementy, które nie dopowiadają przyjętym w danej kulturze kryteriom rzeczywistości, a wiec wątki nadnaturalne i wszelkiego rodzaju cudowności. Fantastyka w zasadzie przypisuje swym tworom realny byt w obrębie rzeczywistości, którą konstruuje, zakłada tym samym swoistą postawę czytelnika: musi on założyć że to, co fantastyczne, rzeczywiście istnieje, inaczej nie mógłby odbierać utworów tego typu, ale jednocześnie waha się co do rzeczywistego charakteru ontologicznego opowiadanych wydarzeń i ich uczestników

Aplikacje dostępne w
Pobierz aplikację ZPE - Zintegrowana Platforma Edukacyjna na androida