Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Pobierz materiał do EPUB Pobierz materiał do MOBI Zaloguj się, aby dodać do ulubionych Zaloguj się, aby skopiować i edytować materiał Zaloguj się, aby udostępnić materiał Zaloguj się, aby dodać całą stronę do teczki

Realizowanie przez ośrodkowy układ nerwowy funkcji poznawczych umożliwia organizmowi pełen kontakt ze środowiskiem zewnętrznym i odpowiednie reagowanie na zmiany w nim zachodzące. W przebiegu wielu schorzeń i uszkodzeń układu nerwowego może dojść do upośledzenia pojedynczych lub wielu funkcji poznawczych.

bg‑green

Zaburzenia pamięci

Pamięć można zdefiniować jako zdolność organizmu do przechowywania śladów pamięciowych – engramówengramengramów, w celu wykorzystywania ich w planowaniu przyszłych działań. Pamięć zdarzeń, faktów i doznań, o których możemy świadomie opowiedzieć lub które możemy przywołać jako wspomnienie, określana jest mianem pamięci deklaratywnej. Zaburzenia tego rodzaju pamięci związane są najczęściej z uszkodzeniami płatów skroniowych kory mózgowej i noszą nazwę amnezji. Wyróżnia się amnezję wsteczną (niepamięć zdarzeń przeszłych) oraz następczą (niezdolność do tworzenia nowych śladów pamięciowych). Zaburzenia amnestyczne mogą pojawiać się w przebiegu udarówudar mózguudarów i nowotworów mózgu, mogą też przejściowo występować przy wstrząśnieniu mózgu.

bg‑green

Zaburzenia funkcji językowych

Umiejętność tworzenia i rozumienia mowy związana jest z aktywnością wielu regionów mózgu, jednak najważniejsze z nich są dwa obszary zlokalizowane w płacie czołowym oraz skroniowym lewej półkuli mózgu. W związku z tym uszkodzenia zlokalizowane w korze mózgowej lewej półkuli (urazy mechaniczne, udary, nowotwory, krwotoki) mogą prowadzić do wystąpienia zaburzeń mowy, czyli afazjiafazjaafazji. Jeśli uszkodzeniu ulega tylna część płata czołowego lewej półkuli, gdzie występuje ośrodek ruchowy mowy (ośrodek Broki), pacjent traci umiejętność mówienia, przy zachowanej zdolności do rozumienia mowy (tzw. afazja ruchowaafazja ruchowaafazja ruchowa). Jeśli z kolei dochodzi do uszkodzenia zlokalizowanego w tylnej części płata skroniowego, gdzie występuje ośrodek słuchowy mowy (ośrodek Wernickego), obserwuje się u pacjenta niezdolność zrozumienia mowy, przy zachowanej umiejętności spontanicznego wypowiadania się (tzw. afazja czuciowaafazja czuciowaafazja czuciowa). Szerokie uszkodzenia lewopółkulowe prowadzą do upośledzenia zarówno mówienia, jak i rozumienia mowy.

bg‑green

Zaburzenia percepcji

Percepcję można zdefiniować jako wszystkie procesy związane z odbiorem bodźców zmysłowych z otoczenia oraz ich prawidłową analizą. Realizacja tych procesów zachodzi dzięki współdziałaniu wielu obszarów kory mózgowej płatów czołowego, ciemieniowego i potylicznego. Upośledzenie rozpoznawania wrażeń czuciowych określa się mianem agnozji, która może przybierać różne postacie.

Najczęściej występującymi zaburzeniami tego typu są:

RbMIV3X91cak61
Mapa myśli. Lista elementów:
  • Nazwa kategorii: Zaburzenia percepcji
    • Elementy należące do kategorii Zaburzenia percepcji
    • Nazwa kategorii: agnozja wzrokowa – niezdolność do wzrokowego rozpoznawania przedmiotów, zjawisk, osób i ich opisywania
    • Nazwa kategorii: prozopagnozja – niezdolność do rozpoznawania twarzy innych osób
    • Nazwa kategorii: astereognozja – niezdolność do rozpoznawania przedmiotów na podstawie dotyku
    • Nazwa kategorii: asomatognozja – niezdolność do rozpoznawania części ciała i stron
    • Koniec elementów należących do kategorii Zaburzenia percepcji
Rodzaje zaburzeń percepcji.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
bg‑green

Zaburzenia funkcji wykonawczych

Funkcje wykonawcze związane są z planowaniem, zarządzaniem i sterowaniem działaniami organizmu. Dotyczą one również zdolności do dostosowywania aktualnego zachowania do norm społecznych. Funkcje te mają związek z aktywnością ośrodków zlokalizowanych w płacie czołowym, w szczególności w przedniej jego części, tzw. korze przedczołowej.

Uszkodzenia kory przedczołowej w wyniku urazu czy procesu chorobowego (udar, nowotwór) mogą prowadzić do:

  • nieumiejętności planowania własnych działań;

  • niezdolności do myślenia abstrakcyjnego;

  • nieumiejętności dostosowania własnego działania do narzuconych norm społecznych.

bg‑green

Zaburzenia uwagi

Uwaga nie jest jednorodnym procesem, a raczej składa się z wielu elementów związanych z utrzymaniem organizmu w stanie gotowości do działania i odbioru bodźców ze środowiska. Ponadto obejmuje także selekcjonowanie tych bodźców, wzmacnianie bodźców ważnych, a wygaszanie nieistotnych czy wreszcie umiejętność zaangażowania się w analizę konkretnego bodźca (koncentrację). W procesach tych uczestniczą liczne ośrodki w mózgu, trudno więc wskazać określony region odpowiedzialny za ich koordynację. Łagodne zaburzenia uwagi, w postaci dekoncentracji i niemożliwości skupienia się przez dłuższy czas na konkretnym zadaniu, obserwowane są bardzo często. Zwykle wynikają one z przemęczenia czy braku snu i wystarcza odpoczynek, aby organizm odzyskał pełną sprawność. Deficyty uwagi występują również jako objaw wielu stanów chorobowych, jak np. depresjadepresjadepresja, udar mózguudar mózguudar mózgu czy zespół Tourette’azespół Tourette’azespół Tourette’a. Charakterystyczną formą zaburzeń uwagi, związaną z wiekiem, jest zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD)zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD)zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD).

R1IdXIJpgUQir1
Przyczyną udaru niedokrwiennego mózgu (po lewej stronie) jest zwężenie lub zamknięcie światła naczyń krwionośnych. Udar krwotoczny mózgu (po prawej stronie) spowodowany jest wylewem krwi poza obszar naczynia. W obu przypadkach dochodzi do niedotlenienia komórek mózgu.
Źródło: Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.
bg‑green

Globalne zaburzenia poznawcze

Istnieje wiele schorzeń, w przypadku których nie dochodzi do upośledzenia określonej funkcji poznawczej, a zaburzenia mają charakter uogólniony i dotyczą wszystkich wymienionych procesów. Najczęstszą chorobą, w przebiegu której obserwowany jest stopniowy ubytek praktycznie wszystkich funkcji poznawczych, jest choroba Alzheimerachoroba Alzheimerachoroba Alzheimera.

RXNnKwRFKBOGr
Wybierz jedno nowe słowo poznane podczas dzisiejszej lekcji i ułóż z nim zdanie.
RAAvVJ2mHxWmJ1
Obraz mózgu osoby zdrowej oraz osoby z chorobą Alzheimera.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Taki stopniowy, narastający deficyt wszystkich funkcji poznawczych obserwuje się także w przypadku innych poważnych schorzeń ośrodkowego układu nerwowego, np. choroby Creutzfeldta‑Jakobachoroba Creutzfeldta‑Jakobachoroby Creutzfeldta‑Jakoba czy AIDSAIDS (zespół nabytego niedoboru odporności)AIDS. Schorzeniom tym towarzyszy, rozwijające się w różnym tempie, narastające upośledzenie wszystkich funkcji poznawczych, Prowadzi ono do całkowitego braku kontaktu z otoczeniem i zniesienia funkcji mózgu, a ostatecznie do śmierci pacjenta.

bg‑green

Wczesna diagnostyka

Bardzo ważna jest wczesna, specjalistyczna diagnostyka jakościowa i ilościowa zaburzeń poznawczych występujących u danej osoby.

Dzięki przesiewowym badaniom funkcji poznawczych możliwe jest wczesne wykrywanie nieprawidłowości mogących wskazywać na określone jednostki chorobowe. Wczesne wykrycie zaburzeń umożliwia postawienie diagnozy, zaplanowanie odpowiedniego leczenia (np. włączenia farmakoterapii) i opóźnienie dalszego postępu choroby. Prawidłowa i szybka diagnoza ma także wymiar społeczno‑psychologiczny: umożliwia choremu oraz jego najbliższym przygotowanie się (zarówno psychiczne, jak i finansowe) na wielowymiarowe trudności związane z postępowaniem choroby i jej leczeniem.

Ważne!

Im szybciej zaburzenia poznawcze zostaną wykryte, tym większa jest szansa na ich efektywne leczenie, spowolnienie lub nawet zatrzymanie postępu choroby.

Słownik

AIDS (zespół nabytego niedoboru odporności)
AIDS (zespół nabytego niedoboru odporności)

(ang. acquired immune deficiency syndrome) choroba wywołana przez ludzki wirus niedoboru odporności (HIV), prowadząca do postępującego upośledzenia funkcjonowania układu odpornościowego pacjenta, a ostatecznie do zgonu; jednym z głównych objawów neurologicznych AIDS jest ubytek funkcji poznawczych i otępienie

afazja
afazja

zniesienie funkcji językowych związane z uszkodzeniem mózgu

afazja czuciowa
afazja czuciowa

utrata umiejętności mówienia, przy zachowanej zdolności do rozumienia mowy

afazja ruchowa
afazja ruchowa

utrata umiejętności rozumienia mowy, przy zachowanej zdolności mówienia

agnozja
agnozja

zaburzenie rozpoznawania bodźców czuciowych przy zachowanej sprawności receptorów

choroba Alzheimera
choroba Alzheimera

najczęstsza choroba otępienna, spowodowana obumieraniem neuronów (neurodegeneracją) we wszystkich rejonach kory mózgowej oraz w strukturach podkorowych mózgu; choroba przejawia się postępującym ubytkiem funkcji poznawczych, prowadzącym w efekcie do zgonu pacjenta (czas trwania choroby to ok. 10 do 15 lat)

choroba Creutzfeldta‑Jakoba
choroba Creutzfeldta‑Jakoba

choroba prionowa określana też jako gąbczaste zwyrodnienie mózgu; charakteryzuje się szybkim obumieraniem neuronów całego mózgu, czego efektem jest postępujące otępienie, utrata funkcji poznawczych i zgon (następuje on zazwyczaj w ciągu roku od postawienia diagnozy)

choroby prionowe
choroby prionowe

zakaźne encefalopatie gąbczaste; choroby wywoływane przez zakaźne białka nazywane prionami; przewlekłe, postępujące, zawsze śmiertelne choroby ośrodkowego układu nerwowego ludzi i zwierząt; np. choroba Creutzfeldta‑Jakoba, choroba kuru

depresja
depresja

szeroka grupa zaburzeń psychicznych, których objawami wspólnymi są: obniżenie nastroju, niska samoocena, niezdolność do odczuwania przyjemności, zaburzenia snu, utrata apetytu, często myśli samobójcze

engram
engram

ślad pamięciowy; zmiana powstająca w wyniku odebrania bodźca i utrzymująca się przez pewien czas w ośrodkowym układzie nerwowym

udar mózgu
udar mózgu

uszkodzenie części ośrodkowego układu nerwowego, związane z zahamowaniem przepływu krwi w naczyniach mózgowych (udar niedokrwienny) lub krwotokiem mózgowym (udar krwotoczny)

zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD)
zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD)

(ang. attention‑deficit/hyperactivity disorder) zespół zaburzeń neuropsychicznych związany z występowaniem silnego zaburzenia uwagi, nadpobudliwości ruchowej i impulsywności zachowania; choroba diagnozowana jest najczęściej we wczesnym dzieciństwie, wraz z wiekiem jej objawy zazwyczaj słabną

zespół Tourette’a
zespół Tourette’a

choroba neurologiczna charakteryzująca się występowaniem objawów ruchowych w postaci tików (mimowolnych skurczów różnych partii mięśniowych) oraz zaburzeń uwagi

Aplikacje dostępne w
Pobierz aplikację ZPE - Zintegrowana Platforma Edukacyjna na androida