Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Pobierz materiał do EPUB Pobierz materiał do MOBI Zaloguj się aby dodać do ulubionych Zaloguj się, aby udostępnić materiał Dodaj całą stronę do teczki

Jak doszło do powstania wielkopolskiego?

R1HyEfqPFoLmJ1
Strona tytułowa „The New York Times” obwieszcza rozejm w Compiègne. Jak ten układ pokojowy został odebrany przez świat?
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Już latem 1918 r., po załamaniu się frontu zachodniego, stało się jasne, że Niemcy przegrają wojnę. Porażkę ponieśli jednak tylko na zachodzie, a na wschodzie ziemie polskie wciąż znajdowały się w ich rękach. W takich warunkach doszło do rozmów w sprawie zawieszenia broni między mocarstwami zwycięskimi a Niemcami. Polacy z zaboru pruskiego liczyli, że kraje ententyententaententy podyktują twarde warunki przegranym i każą wycofać wojska niemieckie z Wielkopolski, Pomorza oraz Śląska. Wśród sojuszników nie było jednak zgody w tej kwestii. O ile Francja zaproponowała cofnięcie Niemców do granicy z 1772 r., o tyle Wielka Brytania sprzeciwiła się tym planom, nie chcąc doprowadzić do całkowitego osłabienia państwa niemieckiego, a przez to nadmiernego wzmocnienia Francji. Państwa ententy dążyły tym samym do zachowania równowagi sił w Europie, obawiając się uzyskania hegemonii przez jeden ze zwycięskich krajów. W dniu 11 listopada 1918 r. doszło do podpisania rozejmu w Compiègnerozejm w Compiègnerozejmu w Compiègne, podczas którego ustalono tymczasową granicę Niemiec według stanu sprzed sierpnia 1914 r., ale Niemcy nie podpisały układu o bezwarunkowej kapitulacji. Kwestię ziem zaboru pruskiego odłożono na zbliżającą się konferencję pokojową.

Dyplomatyczne manewry

Polscy przywódcy na terenie zaboru pruskiego postanowili wziąć sprawy w swoje ręce, nie czekając na decyzję, która mogła okazać się dla nich niekorzystna. Wiedzieli jednak, że bez pomocy z zewnątrz – głównie państw ententy – nie odniosą sukcesu. W przypadku niepowodzenia powstańcy byliby skazani na represje niemieckie, straciliby też w oczach zachodnich sojuszników. Nie mogli liczyć także na wsparcie marszałka Józefa Piłsudskiego, który wszystkie siły skupił na obronie granicy wschodniej, zgadzając się, aby sytuacja Wielkopolski została rozstrzygnięta podczas konferencji pokojowej. Obrano więc strategię lawirowania: z jednej strony potajemnie przygotowywano ludność, poprzez jej edukowanie, uświadamianie narodowe oraz zbieranie żołnierzy zdolnych do walki, a z drugiej – oficjalnie zapewniano władze niemieckie, że o żadnym powstaniu nie ma mowy.

Wraz z zakończeniem wojny oraz kształtowaniem się państwa polskiego priorytetem dla polskich działaczy stało się powołanie organu politycznego, który sprawowałby tymczasową władzę na terenie zaboru pruskiego. W dniu 14 listopada 1918 r. wyłoniono trzyosobowy zespół w składzie: ks. Stanisław Adamski (Wielkopolska), Wojciech Korfanty (Śląsk) i Adam Poszwiński (Kujawy). Na 3–5 grudnia zwołano Sejm DzielnicowySejm DzielnicowySejm Dzielnicowy, podczas którego wyłoniono Naczelną Radę LudowąNaczelna Rada LudowaNaczelną Radę Ludową, pełniącą funkcję lokalnego rządu. Organizacja składała się przede wszystkim z przedstawicieli Narodowej Demokracji, uznawała zwierzchność Komitetu Narodowego PolskiegoKomitet Narodowy PolskiKomitetu Narodowego Polskiego w Paryżu.

R1UHktYV8bgbr
Naczelna Rada Ludowa, 1918 r. Ile kobiet zasiada w Radzie? O czym to świadczy?
Źródło: Zbiory Narodowe Archiwum Cyfrowe, domena publiczna.

W ostatnich tygodniach przed wybuchem powstania sytuacja między Polakami a Niemcami stawała się coraz bardziej napięta. Tak Karol Rzepecki, członek Naczelnej Rady Ludowej, wspominał panującą wówczas atmosferę: Niemcy nie mogli strawić uchwał Sejmu [Dzielnicowego] i rozpoczęli grę tarć, prowokacji i zaczepek. Ale Polacy, jakkolwiek żyli w stanie silnego podniecenia umysłów, panowali nad sobą, uznając władzę Naczelnej Rady Ludowej, i nie reagowali na ogół na prowokacyjne pochody, śpiewy i wiece załogi niemieckiej, uczniaków i urzędników hakatystów. Czasem jeno POWZP [Polska Organizacja WojskowaPolska Organizacja Wojskowa (POW)[Polska Organizacja Wojskowa Zaboru Pruskiego] wywoływała wśród nas obawy i niepokój tajemniczymi swymi wyprawami po przybory wojskowe lub broń. Częściowo kończyły się one dobrym wynikiem, czasem też strzelaniną i aresztowaniami. Niemcy byli świadomi tych incydentów i stawali się czujnymi. Z czasem przybierali wobec nas coraz bardziej prowokacyjną postawę. Atmosfera stawała się duszna. Wtajemniczeni czuli, że lada dzień może dojść do wybuchu.*

Indeks górny *Cytowany fragment za: Oswobodzenie Poznania (według Karola Rzepeckiego) [w:] Rocznice narodowe. Wskazówki i materjały potrzebne dla urządzających obchody narodowe, oprac. M.Bogusławska, Lwów i Warszawa 1926, s.63. Indeks górny koniec

Przyjazd Paderewskiego do Poznania i wybuch powstania

R14248NXnApAv1
Ignacy Jan Paderewski.
Źródło: dostępny w internecie: polona.pl, domena publiczna.

Przełomowym okazał się dzień 26 grudnia 1918 r.: Ignacy Paderewski, członek Komitetu Narodowego Polskiego w Paryżu oraz uznany na świecie kompozytor i pianista, zmierzał do Warszawy, aby porozumieć się z Józefem Piłsudskim w sprawie utworzenia ogólnonarodowego rządu. Po drodze postanowił zatrzymać się w Poznaniu, wiedząc, że jako osoba związana z endecją spotka się tu z przychylnym przyjęciem. Faktycznie, Polacy tłumnie zebrali się na ulicy pod hotelem Bazar, w którym zatrzymał się Paderewski. Krótko przemówił do zebranych i mimo iż starał się powściągać emocje, rozniecił patriotyczne uczucia Polaków, a jego przyjazd stał się iskrą, która ostatecznie doprowadziła do wybuchu powstania.

Przemówienie Ignacego Paderewskiego, 26 grudnia 1918 r.:

Wielce szanowni obywatele Wielkopolski, szanowne rodaczki i rodacy, siostry i bracia! Co się w tej chwili w duszy mojej dzieje, to każdy z Was odgadnie. Po tem, co przed chwilą przeszedłem, słowo na ustach zamiera. Żyjemy w czasach, kiedy każdy powinien panować nad uczuciami. Ja muszę opanować wzruszenie, a mówić winienem, mówię. Za to przyjęcie, wam tutaj i tłumom na ulicy serdecznie dziękuję. To, coście mi zgotowali, nie do mojej odnosi się osoby. Jestem symbolem pewnej idei, tej samej, której służy Polski Komitet Narodowy. Jako delegat Komitetu Narodowego jestem w tej chwili szczęśliwy, żem znalazł dla niego takie uznanie.

pad Źródło: “Kurier Poznański”, 28 grudnia 1918, nr 297.
RX8I0m5Pbruoe
Widok na hotel Bazar w Poznaniu. To, że Ignacy Paderewski zatrzymał się w tym hotelu, to nie przypadek. Poszukaj informacji na temat jego historii.
Źródło: dostępny w internecie: fotopolska.eu, tylko do użytku edukacyjnego.

Ten dzień tak wspominał Karol Rzepecki, poseł i członek Naczelnej Rady Ludowej w Poznaniu:

Wspomnienia z powstania wielkopolskiego

Miasto tymczasem wre i kipi z podniecenia! Olbrzymi szpaler młodzieży, skautów, towarzystw, cechów, Straży Ludowej ciągnie się od dworca do Bazaru. Dziesiątki tysięcy ludzi czeka poza szpalerem na przyjazd ukochanego męża i patrioty, […] polskie kompanie czuwają w koszarach, a pluton Stanisława Rybki dociera do dworca, aby ewentualnie przemocą wprowadzić gości do miasta. […] Nareszcie przez Piłę, Oborniki, z półgodzinnym opóźnieniem przyjeżdżają Państwo Paderewscy wraz z Anglikami. Tłum olbrzymi! Entuzjazm nie do opisania! […] Anglików do hallu wnieśli żołnierze na barkach; dziwne im było, że z takim entuzjazmem witali ich ludzie w mundurach niemieckich! […] Potem przemówił Paderewski, głosząc program Polski wolnej, szczęśliwej, wielkiej, ludowej!

Karwat Źródło: Wspomnienia z powstania wielkopolskiego, oprac. J. Karwat, Poznań 2007, s. 42–43.
R1RZlkuncx2Os
Leon Prauziński, Szturm i zdobycie Prezydium Policji. Śmierć pierwszego powstańca Franciszka Ratajczaka, 27 grudnia 1918 r. Jakie flagi zwisają z okien poznańskich kamienic?
Źródło: Wikipedia Commons, domena publiczna.

Następnego dnia w odpowiedzi na entuzjastyczne powitanie Paderewskiego przez Polaków Niemcy zorganizowali kontrmanifestację. Przeszli ulicami Poznania, prowokując swoim zachowaniem, oraz ostrzelali hotel Bazar. Doszło do pierwszych starć pomiędzy obiema grupami. Do dziś nie wiadomo, kto pierwszy strzelił. Był to jednak sygnał do rozpoczęcia walk. Przebywający wówczas na urlopie w Poznaniu kpt. Stanisław Taczak, oficer Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, objął dowództwo nad powstańcami.

RDastsvBYUAry
Mjr Stanisław Taczak, dowódca powstania. Nominację na majora otrzymał wraz ze stanowiskiem tymczasowego przywódcy powstania. W 1924 r. Taczak awansował na stopień generała brygady. Na zdjęciu ma na sobie mundur majora czy generalski?
Źródło: Wikipedia Common, domena publiczna.

Pierwsze powstańcze sukcesy

R11boI8jWjoow1
Odezwa Komisariatu Naczelnej Rady Ludowej. W jakich miejscach odezwy były rozklejane? Jakie media zastąpiły odezwy?
Źródło: Zbiory Narodowe Archiwum Cyfrowe, domena publiczna.

Powstańcy początkowo nie stanowili regularnych oddziałów, składali się z kilku grup, głównie członków Polskiej Organizacji Wojskowej oraz Straży Ludowej, powstałej w listopadzie w celu utrzymania porządku w mieście. Wojsko było uzbrojone, z tego powodu, że ci żołnierze, którzy wracali z wojska niemieckiego, przybywali do domu z bronią. Poza tym dużo powstańców kupowało bagnety i karabiny od żołnierzy niemieckich, którzy wracali także do domu. Tak że mniej więcej połowa powstańców była uzbrojona w karabiny i bagnety, a druga połowa posługiwała się staroświecką naszą bronią, tj. kosą i widłami – relacjonował kpt. Stanisław Taczak.

Poznań został sprawnie opanowany w ciągu kilku dni, a powstanie rozprzestrzeniło się wkrótce na znaczną część Wielkopolski. Po pierwszych sukcesach 3 stycznia 1919 r. Naczelna Rada Ludowa podjęła decyzję o przejęciu oficjalnie władzy w Poznańskiem. Dzięki zaskoczeniu Niemców pierwsze tygodnie były zwycięskie dla powstańców, jednak później napotykali coraz silniejszy opór – Niemcy przeszli do kontrofensywy.

R18Jc21E7AoRp
Gen. Józef Dowbor-Muśnicki, dowódca Armii Wielkopolskiej. Co symbolizuje krzyż, który generał ma przyczepiony nad kieszenią po prawej stronie?
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

W połowie stycznia 1919 r. kpt. Taczak przekazał dowództwo gen. Józefowi Dowborowi‑MuśnickiemuGen. Józef Dowbor‑Muśnickigen. Józefowi Dowborowi‑Muśnickiemu. Głównym celem bardziej doświadczonego generała stało się utworzenie armii zawodowej; początkowo z ochotników, następnie dzięki powszechnej mobilizacji. Dnia 26 stycznia żołnierze złożyli uroczystą przysięgę.

Tekst przysięgi wojsk powstańczych:

„W obliczu Boga Wszechmogącego w Trójcy Świętej Jedynego ślubuję, że Polsce, Ojczyźnie mojej i sprawie całego Narodu Polskiego zawsze i wszędzie służyć będę, że kraju Ojczystego i dobra narodowego do ostatniej kropli krwi bronić będę, że Komisarzowi Naczelnej Rady Ludowej w Poznaniu i dowódcom, i przełożonym swoim mianowanym przez tenże Komisariat, zawsze i wszędzie posłuszny będę, że w ogóle tak zachowywać się będę, jak przystoi na mężnego i prawego żołnierza‑Polaka, że po zjednoczeniu Polski złożę przysięgę żołnierską, ustanowioną przez polską zwierzchność państwową”.

Zbrojna Źródło: , [w:] kwartalnik „Polska Zbrojna. Historia” numer okazyjny, 27 grudnia 2018, red. Anna Putkiewicz.
Gen. Józef Dowbor‑Muśnicki
RmI6e5ie8CrTz
Powstańcy wielkopolscy. Na podobieństwo jakiej armii umundurowani byli powstańcy wielkopolscy?
Źródło: Radomil, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Koniec powstania wielkopolskiego

Wobec przedłużającego się konfliktu, a także pod naciskiem Francji Niemcy podpisały rozejm w Trewirze 16 lutego 1919 r., uznając polsko‑niemiecką linię demarkacyjną. Gdyby do tego nie doszło, szala zwycięstwa mogłaby się znacznie przechylić na stronę niemiecką, która dysponowała większą i lepiej przygotowaną armią.

Wspomnienia z powstania wielkopolskiego

Rozkaz o przerwaniu ognia z dnia 16 lutego i wyznaczenie linii demarkacyjnej na froncie został przez powstańców przyjęty z zadowoleniem. Cel naszych trudów i zmagań został osiągnięty, jakkolwiek nie zdołaliśmy całej Wielkopolski uwolnić od zaborcy. Zawstydzeni byli ci, którzy nie wierzyli w powodzenie Powstania i stali na uboczu, a powstańców nazywali szaleńcami idącymi na stracenie. Były to na szczęście tylko jednostki, które nie miały wiele do powiedzenia. Mimo układu o zawieszeniu broni Niemcy nadal ostrzeliwali nas.

Wspomnienia Źródło: Wspomnienia z powstania wielkopolskiego, oprac. J. Karwat, Poznań 2007, s. 41–42.

Nie był to jednak ostateczny koniec konfliktu, nieregularne walki trwały nadal, a front wielkopolski ostatecznie został zlikwidowany dopiero w marcu 1920 r. Już jednak 28 czerwca 1919 r. zawarty został długo oczekiwany traktat wersalski, w wyniku którego przyznano odrodzonemu państwu polskiemu Wielkopolskę. Jego postanowienia weszły w życie w styczniu 1920 r., wtedy też polskie oddziały z Wielkopolski wzięły udział w przejmowaniu (pozostających w niemieckich rękach, a przyznanych Polsce) ziem Pomorza oraz Wielkopolski.

Powstanie wielkopolskie było jednym z niewielu zrywów niepodległościowych Polaków zakończonych sukcesem. Dlatego tak ważny stał się później jego wymiar symboliczny i propagandowy. Do dziś władze Polski – a przede wszystkim Poznania i regionu – pielęgnują pamięć o bohaterskich walkach. To tu pozytywistyczna „praca u podstaw” i działalność antygermanizacyjna pozwoliły na skuteczne przeprowadzenie powstania. Zwycięstwo podniosło Polaków moralnie. Tym bardziej że powstańcy walczyli wyłącznie własnymi siłami, bez pomocy z zewnątrz. Po obronie granicy zachodniej Armia Wielkopolska brała udział w walkach na wschodzie odradzającego się państwa polskiego.

Słownik

ententa
ententa

(franc. entente) przymierze Wielkiej Brytanii, Francji oraz Rosji, które swoje źródło miało jeszcze w XIX w.; podczas I wojny światowej do państw tworzących trzon ententy na różnych etapach konfliktu dołączyło 25 krajów

Komitet Narodowy Polski
Komitet Narodowy Polski

polska organizacja polityczna założona 15 sierpnia 1917 r. w Lozannie, ze stałą siedzibą w Paryżu; celem Komitetu była odbudowa państwa polskiego z pomocą państw ententy; do jego głównych przedstawicieli należeli Roman Dmowski oraz Ignacy Paderewski

Naczelna Rada Ludowa
Naczelna Rada Ludowa

organizacja polityczna, która podczas powstania wielkopolskiego tymczasowo sprawowała władzę na całym terytorium zaboru pruskiego; uległa samorozwiązaniu w sierpniu 1919 r., kiedy władzę na terytorium Wielkopolski objął ogólnopaństwowy rząd

rozejm w Compiègne
rozejm w Compiègne

układ pokojowy kończący I wojnę światową, podpisany 11 listopada 1918 r. pomiędzy ententą a Cesarstwem Niemieckim

Sejm Dzielnicowy
Sejm Dzielnicowy

parlament obradujący w dniach 3–5 grudnia 1918 r. w Poznaniu; władze niemieckie, które wciąż sprawowały władzę na tym terenie, zgodziły się na jego zwołanie pod warunkiem, że nie zostaną na nim podjęte żadne decyzje dotyczące oderwania fragmentu zaboru pruskiego od Niemiec

Polska Organizacja Wojskowa (POW)
Polska Organizacja Wojskowa (POW)

tajna organizacja wojskowa utworzona przez Józefa Piłsudskiego po wybuchu I wojny światowej; żołnierze w niej działający brali czynny udział w walkach o granice państwa polskiego od końca 1918 r.

Słowa kluczowe

powstanie wielkopolskie, Naczelna Rada Ludowa, Poznań, zabór pruski, Wielkopolska, świat po I wojnie światowej, dzieje II Rzeczypospolitej, odbudowa państwa polskiego

Bibliografia

Powstanie Wielkopolskie, album pod red. J. Macyszyna, Warszawa 2006.

J. Dowbor‑Muśnicki, Moje wspomnienia, Poznań 2013.

Wspomnienia z powstania wielkopolskiego, wybór i oprac. J. Karwat, Poznań 2007.

Aplikacje dostępne w
Pobierz aplikację ZPE - Zintegrowana Platforma Edukacyjna na androida