Utrata siedlisksiedliskosiedlisk to proces znikania naturalnego środowiska, będącego miejscem życia wielu gatunków. Wyróżnia się trzy sposoby utraty siedlisk: niszczenie, fragmentację i degradację.

bg‑red

Przyczyny i skutki utraty siedlisk

Niszczenie to całkowita zmiana warunków środowiskowych lub usunięcie siedliska, np. wycięcie lasów pod uprawy lub kopalnie, „regulacja” ciekówregulacja cieków„regulacja” cieków i ich zabudowa, osuszanie torfowisk, prace drenażowedrenażdrenażowe i kanalizacyjne. Niszczenie siedlisk powodują także zjawiska naturalne: powodzie, wybuchy wulkanów czy trzęsienia ziemi. Zniszczone siedliska mogą stać się dobrym środowiskiem dla nowych gatunków, ale to wymaga czasu. Niestety, człowiek niszczy siedliska szybciej i na większą skalę, niż mogą się one odtworzyć.

Ciekawostka

Orzesznica brazylijska Bertholletia excelsa to bardzo wysokie, wolno rosnące drzewo, którego nasiona znane są jako orzechy brazylijskie. Z powodu wycinki i wypalania lasów w Brazylii siedliska utraciły zapylające orzesznicę owady oraz aguti (Dasyprocta) – gryzoń zagrzebujący orzechy na zapas, co przyczyniało się do rozsiewania drzewa. Obecnie orzesznica brazylijska jest zagrożona wymarciem.

RnASHY3VfgLBj
Zdjęcie przedstawia gąszcz roślin pomiędzy drzewami w deszczowym lesie. Roślinność wypełnia przestrzeń tak, że promienie słoneczne ledwo się przebijają przez liście drzew. Lasy deszczowe są domem dla ponad połowy gatunków występujących na Ziemi. W lasach tropikalnych występuje bardzo szeroki wachlarz fauny, w tym ssaków, gadów, ptaków i bezkręgowców. Na zdjęciu ogromny teren powalonych na ziemię i osmolonych konarów drzew. W tle widoczny las. Las tropikalny wypalony pod uprawy rolne. Naturalne siedliska zostały całkowicie zniszczone, a nowe ekosystemy (uprawy) nie będą w stanie zastąpić ich funkcjonalności.

Fragmentacja siedlisk to zmniejszanie ich powierzchni oraz izolacja tych fragmentów. Wiąże się np. z rozbudową miast i dróg transportu, a w przypadku siedlisk wodnych – budową tam oraz innej infrastruktury rzecznej i morskiej (np. portów). Także wielkoobszarowe rolnictwo ma swój udział w pozostawianiu izolowanych płatów półnaturalnych siedliskpółnaturalne siedlisko półnaturalnych siedlisk, co utrudnia bądź uniemożliwia migrację zwierząt i roślin, a tym samym zmniejsza bioróżnorodność.

Fragmentacja wpływa niekorzystnie także na pełniące kluczową rolę w ekosystemie owady zapylające. Konieczność pokonywania dużych odległości w poszukiwaniu pożytkupożytek pszczelipożytku, miejsc schronienia i rozrodu przyczynia się do ich masowego wymierania. Wraz ze spadkiem populacji zapylaczy zmniejsza się również liczba zapylanych roślin i wytwarzanych nasion – pogłębia się ilościowe i jakościowe zubożenie szaty roślinnej. To z kolei coraz bardziej pogarsza sytuację owadów zapylających. Ten proces może prowadzić do całkowitego zapadania się ekosystemów, a także zmniejszania ilości i różnorodności pożywienia dostępnego dla ludzi.

Fragmentacja siedlisk zwiększa długość stref brzegowych (ekotonówekotonekotonów), a ponieważ panują w nich inne warunki mikroklimatu (np. temperatury, nasłonecznienia, siły wiatru), niektóre gatunki nie mogą tam bytować. Ekotony mogą też stwarzać korzystne warunki dla rozwoju gatunków inwazyjnych, zagrażających bioróżnorodności ekosystemów.

RpFWdLU7pKWNd
Fragmentacja może być spowodowana rozbudową infrastruktury transportowej i miejskiej. Fragmenty naturalnych siedlisk stają się izolowanymi „wyspami” o zmniejszonej bioróżnorodności.
Źródło: Pixabay, domena publiczna.
Ciekawostka

Aby ograniczyć śmiertelność zwierząt na szosach, buduje się wzdłuż nich ogrodzenia, a co jakiś czas przejścia: podziemne (dla małych zwierząt, np. płazów) lub nadziemne (dla dużych zwierząt, np. jeleni). Zwróć na to uwagę, jadąc autostradą.

bg‑orange

Degradacja

Degradacja siedlisk oznacza ich osłabienie przez zanieczyszczenia (np. odpady, ścieki kanalizacyjne, przemysłowe i kopalniane), kwaśne deszcze, zmiany mikroklimatyczne, inwazję obcych gatunków, nadmierny pobór wody oraz inne procesy skutkujące zaburzeniem równowagi w ekosystemach. Zamierają lub zanikają rośliny i związane z nimi zwierzęta. Zdegradowana ziemia staje się podatna na erozję i pustynnienie.

RBud9njn0BJH2
Kwaśne deszcze w Górach Izerskich (pasmo Sudetów) od lat 70. XX w. były powodowane emisjami dwutlenków siarki i azotu z licznych elektrowni opalanych węglem brunatnym, zlokalizowanych wzdłuż granicy polsko‑czesko‑niemieckiej. Wiatry z zachodu niosły zanieczyszczenia, które wchodziły w reakcję z kropelkami wody w chmurach nad górami. W efekcie powstawały kwasy: siarkowy i azotowy, spadające na ziemię w postaci opadów atmosferycznych. Zanieczyszczenia kwaśne powodują rozpad chlorofilu, co skutkuje spadkiem intensywności fotosyntezy, a w konsekwencji zamieraniem całych roślin. Na proces ten są najbardziej narażone te organizmy, które mają mało chlorofilu na jednostkę masy, czyli w pierwszej kolejności porosty, następnie drzewa iglaste, a wreszcie drzewa liściaste oraz rośliny podszytu i runa. Osłabione drzewa były podatne na ataki owadów, które masowo niszczyły aparat asymilacyjny i powodowały zamieranie drzew.
Źródło: ArtMechanic, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.
RgSFuxHvsz3Ob
Zdjęcie przedstawia zwierzęta zagrożone wyginięciem.
bg‑yellow

Sposoby zapobiegania utracie siedlisk

  • edukacja społeczeństwa w zakresie znaczenia naturalnych siedlisk i różnorodności biologicznej;

  • ochrona pozostałych, nienaruszonych siedlisk;

  • uważne planowanie inwestycji (zwłaszcza liniowych) i kompensacjakompensacjakompensacja utraty siedlisk;

  • przestawienie produkcji rolnej i leśnej na bardziej ekologiczne metody;

  • zachowanie lub tworzenie korytarzy ekologicznychkorytarz ekologicznykorytarzy ekologicznych dla zminimalizowania skutków fragmentacji siedlisk;

  • promowanie ochrony czynnej, np. tworzenia hoteli dla owadów, zawieszania budek lęgowych;

  • tworzenie niewielkich naturalnych siedlisk, np. łąki w mieście;

  • ograniczenie ekspansji i gwałtownego przyrostu ludzkości.

R1IB1ublMeCId
Żółw zielony Chelonia mydas to zagrożony, chroniony gatunek, który występuje w ciepłych morzach strefy równikowej. Rozwój infrastruktury turystycznej powoduje jednak kurczenie się obszarów piaszczystych plaż, koniecznych do wylęgu młodych żółwi, więc gatunkowi temu, mimo ochrony, grozi wyginięcie.
Źródło: P.Lindgren, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Słownik

areał
areał

obszar występowania danego gatunku zwierząt lub roślin, wyznaczony ich zasięgiem

drenaż
drenaż

system odprowadzania wody z gruntu do np. rowów melioracyjnych; także osuszanie

ekoton
ekoton

strefa brzegowa, strefa przejściowa między różnymi biocenozami, o różnych od nich obu warunkach środowiskowych i składzie organizmów

kompensacja
kompensacja

(wł. compenso = wynagrodzenie) wyrównanie przewidywanych szkód i zmian w środowisku, wyrządzonych realizacją przedsięwzięcia czy inwestycji

korytarz ekologiczny
korytarz ekologiczny

liniowy pas terenu porośnięty roślinnością umożliwiającą zwierzętom przemieszczanie się, schronienie i dostęp do pożywienia; w Polsce istnieje sieć korytarzy ekologicznych o znaczeniu międzynarodowym i krajowym

nisza ekologiczna
nisza ekologiczna

związek populacji ze środowiskiem; oznacza zajmowaną przez gatunek przestrzeń fizyczną wraz z oddziałującymi na nią czynnikami fizykochemicznymi środowiska

populacja
populacja

grupa osobników jednego gatunku na określonym terenie, krzyżujących się między sobą (a zatem mających wspólną pulę genową), lecz z reguły izolowanych od innych populacji tego samego gatunku

pożytek pszczeli
pożytek pszczeli

zebrane przez pszczoły surowce, głównie pyłek i lipidy, wykorzystywane przez nie do wyrobu miodu i pierzgi

półnaturalne siedlisko
półnaturalne siedlisko

siedlisko zmienione przez człowieka, na którym jednak występują jeszcze gatunki charakterystyczne i naturalne dla danego siedliska lub te, które samorzutnie i bez pomocy człowieka zasiedliły to siedlisko

regulacja cieków
regulacja cieków

przekształcenie (często wyprostowanie) naturalnego koryta rzeki lub strumienia, połączone z umocnieniem brzegów; wiąże się z wycinką roślinności przybrzeżnej

siedlisko
siedlisko

zespół warunków panujących w danym miejscu, które łącznie określają warunki istnienia określonych typów zbiorowisk roślinnych i związanych z nimi zgrupowań zwierzęcych; siedlisko zwierząt, obejmujące również roślinność, określa się zazwyczaj mianem środowiska