Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Zaloguj się, aby dodać do ulubionych Zaloguj się, aby skopiować i edytować materiał Zaloguj się, aby udostępnić materiał Zaloguj się, aby dodać całą stronę do teczki

Epoka świateł

Wraz z rozkwitem życia dworskiego jeszcze w XVII w. pojawił się nowy wzorzec osobowy – tzw. człowieka światowego, który miał ujmować ogładą, interesować się nauką, filozofią, literaturą i sztuką oraz posiadać w tych dziedzinach wszechstronną, choć raczej powierzchowną wiedzę. Upowszechnianie się tego modelu wśród bywalców salonów umożliwiały publikacje popularyzatorskie, przeważnie autorstwa francuskich „filozofów” (franc. les philosophes) – pisarzy wszechstronnych i dbających o atrakcyjność swych książek, ale w dziejach filozofii zajmujących zwykle miejsca podrzędne (stąd cudzysłów). Intelektualna moda sprawiała, że z ich opiniami można się było zgadzać lub nie, niemniej wypadało je znać, a niektórzy, jak Wolter,Diderot czy Rousseau, zdobyli w swoim czasie większy wpływ na poglądy wykształconej elity niż współcześni im uczeni akademiccy.

Najważniejszą ideą propagowaną przez „filozofów” było przekonanie o możliwościach ludzkich zmysłów i rozumu jako narzędzi poznawczych, które pozwalają zebrać obserwacje o świecie i uporządkować je w formie ogólnych zasad. Konsekwencją tego było podawanie w wątpliwość prawd objawionych i dogmatówdogmatdogmatów religijnych. Ludzie oświecenia sądzili, że do zbawienia można dążyć różnymi drogami i żadne wyznanie nie jest jedynym prawdziwym, sami zaś wyznawali deizmdeizmdeizm – pogląd negujący wszelkie objawienie i głoszący możliwość znalezienia racjonalnych przesłanek podstawowych zasad etycznych, które uważali za najważniejszy element religii. Wg deistów wytłumaczyć można tylko istnienie boga bezosobowego jako źródło praw rządzących światem, który jednak nie ingeruje w jego działanie. Z tego wynikała negacja zhierarchizowanego Kościoła katolickiego, a przede wszystkim duchownych jako pośredników między Bogiem a człowiekiem). Niektórzy filozofowie otwarcie przyznawali się do ateizmuateizmateizmu, czyli niewiary w Boga, którą wcześniej surowo zwalczano i w krajach katolickich, i w protestanckich jako objaw demoralizacji, ściągający na całą społeczność gniew i kary boskie.

R4ZcOqY6lWVhl1
Charles Perrault, francuski baśniopisarz, zwolennik postępu. Twierdził, że uczeni i artyści XVII-wieczni pod każdym względem przewyższyli twórców antycznych.
Źródło: Philippe Lallemand, 1672 r., Wikimedia Commons, domena publiczna.

Kolejną charakterystyczną cechą epoki świateł, jak nazywano we Francji oświecenie, była wiara w postęp. Sprzeciwiała się ona biblijnej wizji dziejów ludzkości jako drogi od rajskiego szczęścia do Apokalipsy, po której nastąpi sąd ostateczny, ale też przyczyniła się do porzucenia renesansowego przekonania o niedoścignionej doskonałości dzieł starożytnych. Pogląd o stopniowym doskonaleniu się świata głosili na przełomie XVII i XVIII w. pruski filozof i matematyk Gottfried Wilhelm Leibniz oraz Charles Perrault, który zasłynął przede wszystkim jako bajkopisarz (jest autorem literackich wersji baśni m.in. o Kopciuszku, śpiącej królewnie i Czerwonym Kapturku), później zaś jego głównym orędownikiem stał się markiz Jean Antoine de Condorcet. Przekonanie, że postęp odnosi się nie tylko do rozwoju nauk, lecz także do organizacji społeczeństwa i państwa, oraz że można doń świadomie dążyć, zaczęły wkrótce podzielać wykształcone elity, a rewolucja francuska przyniosła okazję, by zastosować na wielką skalę oświeceniowe koncepcje filozoficzne i polityczne.

RYJgvaSnT4qYU1
Pomnik niemieckiego filozofa Immanuela Kanta (1724–1804) – powojenna replika zniszczonego oryginału dłuta Christiana Daniela Raucha z XIX w., Kaliningrad, Rosja. Kant był całe życie związany z uniwersytetem w Królewcu. Jego filozofia znosiła opozycję między racjonalizmem a empiryzmem.
Źródło: RussiaWikiTravel, tylko do użytku edukacyjnego.
Immanuel Kant Co to jest oświecenie

Oświeceniem nazywamy wyjście człowieka z niepełnoletności, w którą popadł z własnej winy. Niepełnoletność to niezdolność człowieka do posługiwania się swym własnym rozumem bez obcego kierownictwa. Zawinioną jest ta niepełnoletność wtedy, kiedy przyczyną jej jest nie brak rozumu, lecz decyzji i odwagi posługiwania się nim bez obcego kierownictwa. [...] Miej odwagę posługiwać się własnym rozumem – tak oto brzmi hasło oświecenia.

kant Źródło: Immanuel Kant, Co to jest oświecenie, [w:] Zbigniew Drozdowicz, Filozofia włoska w epoce Odrodzenia i Oświecenia, Poznań 2012, s. 117.

Angielscy prekursorzy oświecenia

Pod koniec XVII w. Hiszpania pogrążyła się w kryzysie, a zawrotne dotąd tempo rozwoju Holandii spadło, w związku z czym prym w Europie – zarówno pod względem politycznym, jak i kulturalnym – zaczęły wieść Francja i Wielka Brytania. To właśnie poglądy brytyjskich prekursorów oświecenia popularyzowali na kontynencie „filozofowie”, którzy chętnie podróżowali za kanał La Manche, a angielski ustrój uważali za niemal idealny, w przeciwieństwie do absolutyzmu monarchii Ludwików XV i XVI. Propagowanie w Europie idei angielskich myślicieli i ich twórcze rozwinięcie przez Francuzów spowodowało znamienny dla epoki świateł wzrost zainteresowania kulturą francuską – czy wręcz zapatrzenie w nią – traktowaną jako uniwersalny wzorzec nowoczesnych obyczajów i życia intelektualnego.

Empiryzm

R1CfcmhxG2mr11
John Locke (1632–1704) – angielski filozof, lekarz, polityk, politolog i ekonomista.
Źródło: Godfrey Kneller (1646–1723), 1697, Hermitage Museum, Wikimedia Commons, domena publiczna.

Za prekursora oświecenia uznano Isaaca Newtona, który jako pierwszy zademonstrował ogromne możliwości poznawcze metody empirycznej. Wzorując się na sformułowanych przezeń zasadach dynamiki, „filozofowie” zaczęli poszukiwać reguł rządzących historią i życiem społecznym. Jednak popularyzując dokonania uczonego, oczyścili je z treści religijnych, nie bacząc na to, że dla niego samego nie były one sprzeczne, lecz ściśle łączyły się z jego głęboką wiarą.

Drugim ojcem oświecenia obwołany został John Locke, z zawodu lekarz. Stworzył on tzw. empiryzm genetyczny, którego podstawą było przekonanie, że umysł dziecka jest jak niezapisana karta (łac. tabula rasatabula rasatabula rasa), a cała ludzka wiedza to efekt oddziaływania środowiska oraz samodzielnej refleksji. Ponieważ człowieka kształtują wychowanie i edukacja, Locke zalecał, by uczyć przede wszystkim rzeczy przydatnych w życiu, nie zaś wiedzy czysto książkowej, np. sieroty i dzieci z ubogich rodzin miały od czwartego roku życia zdobywać umiejętności rzemieślnicze, by mogły potem zapewnić środki utrzymania dla swych szkół i nawyknąć do pracowitości.

Teoria umowy społecznej

R1YJXAffsguBu1
Thomas Hobbes (1588–1679), portret z połowy XVII w. Jest on autorem łacińskiej maksymy: homo homini lupusczłowiek człowiekowi wilkiem Na jego pesymistyczną wizję natury ludzkiej wpłynęły obserwacje zachowań rodaków w czasie rewolucji angielskiej.

Po „chwalebnej rewolucji” z 1688 r. Locke mógł wrócić z Holandii, gdzie przebywał na emigracji politycznej. Pod wpływem tych wydarzeń powstał List o tolerancji oraz Dwa traktaty o rządzie, w których sformułował teorię umowy społecznejumowa społecznaumowy społecznej. Zgodnie z nią ludzie posiadają z natury i niezbywalnie prawo do życia, wolności i własności, którego tworząc państwo, wcale się nie wyrzekli. Zadaniem rządzących jest bowiem zapewnienie takich warunków, by każdy mógł z tych praw w pełni korzystać, jeśli zaś władza nie spełnia tego obowiązku, poddanym przysługuje prawo oporu. Koncepcja Locke’a, podobnie jak wiele innych w XVII i XVIII w., odwoływała się do pojęcia prawa naturalnego, jednak jego wnioski były krańcowo odmienne niż np. Thomasa Hobbesa. Ten ostatni w wydanym w 1651 r. dziele Lewiatan uznał ludzką naturę za skrajnie egoistyczną i dowodził, że z tego powodu konieczne jest, by poddani przelali swe prawa na suwerena, czyli władcę absolutnego. O ile więc do koncepcji Hobbesa będą się w XVIII w. odwoływać władcy i teoretycy absolutyzmu oświeconegoabsolutyzm oświeconyabsolutyzmu oświeconego, o tyle myśl Locke’a stanie się uzasadnieniem amerykańskiej wojny o niepodległość.

„Filozofowie” i encyklopedyści

François‑Marie Arouet zwany Wolter

Spośród francuskich „filozofów” największą sławę i wpływy zdobył Wolter, niezwykle płodny pisarz i publicysta, w którego dorobku wyróżniają się powiastki filozoficzne (m.in. Kandyd, czyli optymizm) oraz ogromny zbiór listów.

RQPtgik6UiBgE1
Portret Woltera pędzla Maurice’a Quentina de La Toura, ok. 1736 r.
Źródło: Château de Ferney-Voltaire, Wikimedia Commons, domena publiczna.

Z pochodzenia mieszczanin, wychowanek kolegium jezuickiego, początkowo związał się z dworem Ludwika XV. Oskarżony o oszczercze publikacje skierowane przeciw królowi, został uwięziony w paryskiej Bastylii. Lata 1726–1729 spędził na wygnaniu w Anglii, co zaowocowało wydaniem Listów o Anglikach pisanych z Londynu, gdzie dał wyraz sympatii dla brytyjskich prekursorów oświecenia. W połowie stulecia pisarz musiał udać się na emigrację, najpierw na dwór pruski w Berlinie, a potem do własnego majątku w szwajcarskim Ferney, tuż przy granicy Francji, gdzie spędził resztę życia. W odróżnieniu od Locke’a Wolter uważał lud za pogrążony w ciemnocie i przez to niebezpieczny, a nadzieję na triumf rozumu w życiu społecznym pokładał w oświeconych monarchach, przede wszystkim w królu Prus Fryderyku II Wielkim i cesarzowej Rosji Katarzynie II. Jego deizm miał charakter agresywnie antykatolicki. Choć sam nienawidził Kościoła, był jednocześnie orędownikiem tolerancji religijnej i humanitaryzmuhumanitaryzmhumanitaryzmu (głośny Traktat o tolerancji z 1763 r.). Jako badacz przeszłości (głównie XVII w.) negował ingerencję Opatrzności w dzieje, za sens historii uważał zaś walkę rozumu z przesądami.

Teoria trójpodziału władzy Monteskiusza

RrevxKneXwMeW1
Monteskiusz, francuski filozof i pisarz doby oświecenia.
Źródło: Jacques-Antoine Dassier, Wikimedia Commons, domena publiczna.

Poszukiwaniem praw rządzących dziejami zajmował się również Monteskiusz (Charles Louis de Secondat, baron de La Brède et de Montesquieu), z zawodu prawnik, z zamiłowania socjolog i historyk. W swoim głównym dziele O duchu praw , wydanym w 1748 r., ukazywał je jako wypadkową trzech czynników: cech moralnych narodów, panujących w ich krajach warunków naturalnych oraz form ustrojowych ich państw. Różne potrzeby w różnych klimatach tworzą różne sposoby życia, a różne sposoby życia tworzą różne rodzaje praw – pisał. Jak wielu ówczesnych Francuzów, Monteskiusz za wzorowy uważał ustrój Anglii. Zwalczał oparte na strachu ustroje despotyczne (w latach 20. XVIII w. opublikował popularne Listy perskie, będące zawoalowaną krytyką dworu francuskiego), dla zachowania wolności zalecał zaś trójpodział władzy na ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą, które powinny się wzajemnie kontrolować. Teoria Monteskiusza stała się podstawą większości współczesnych konstytucji, poczynając od amerykańskiej.

R1Go80ZG9jjj6
Wyjaśnij w jaki sposób, wyodrębnione przez Monteskiusza, trzy rodzaje władzy uzupełniają się, a zasada ich rozgraniczenia tworzy podstawy do tworzenia współczesnej demokracji.
Źródło: Contentplus.pl, licencja: CC BY-SA 3.0.

Wielka encyklopedia francuska

W XVIII w. nadal bujnie rozwijały się drukarstwo i rynek wydawniczy, a wśród publikowanych książek przeważały dzieła świeckie. Ukazywały się również czasopisma dostępne nie tylko w prenumeracieprenumerataprenumeracie, lecz także w czytelniach i zdobywających popularność kawiarniach. Wydawane od początku stulecia dzienniki informacyjne podejmowały tematykę polityczną, gospodarczą oraz obyczajowo‑kulturalną. Niektóre z nich, poczynając od angielskiego „Spectatora” (1711–1712), odgrywały istotną rolę w upowszechnianiu modnych poglądów, podobnie jak popularne kompendiakompendiumkompendia, stanowiące ważne źródło wiedzy dla tych, którzy aspirowali do miana ludzi światowych.

RFa0E8lEcrCVK1
Karta tytułowa Wielkiej encyklopedii francuskiej. Wyjaśnij znaczenie Wielkiej encyklopedii francuskiej.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Sukces tego rodzaju publikacji skłonił jednego z paryskich wydawców do opracowania adaptacji encyklopedii angielskiej. Podjął się tego początkujący literat Denis DiderotDenisDenis Diderot oraz znany matematyk Jean d’Alembert, którzy zorganizowali kilkusetosobowy zespół autorów (m.in. Condorcet, Monteskiusz, Rousseau, Wolter). Już pierwsze tomy Encyklopedii, czyli słownika rozumowego nauk, sztuk i rzemiosł wywołały burzę śmiałymi tezami postawionymi w artykułach o religii i władzy. Próby uniemożliwienia jej wydawania zostały udaremnione dzięki wstawiennictwu przychylnych „filozofom” ministrów królewskich oraz faworyty Ludwika XV, pani de Pompadour. Dopiero klątwa papieskaklątwa papieskaklątwa papieska, nałożona w 1759 r., spowodowała formalny zakaz druku. Mimo to dalsze tomy ukazywały się potajemnie. Wraz z uzupełnieniami i osobnymi woluminami ilustracji na encyklopedię złożyło się 35 tomów, wydanych w latach 1751–1780. Nie doszedł jeszcze do końca druk oryginału, kiedy zaczęto już wydawać przekłady i wznowienia. Encyklopedia podsumowywała stan wiedzy z połowy XVIII w. oraz – co ważniejsze – dawała jej świecką, czysto racjonalistyczną wykładnię.

Denis
Warto wiedzieć

Libertynizm – mroczne oblicze oświecenia

Obok głównego, „jasnego”, racjonalistycznego nurtu oświecenia istniał też nurt zgoła inny. Jego twórcy nazywali siebie libertynami, tzn. wyzwolonymi, gdyż ich celem było wyzwolenie społeczeństwa spod wpływu autorytetów religijnych. Nawiązywali oni do filozofii starożytnych i renesansowych epikurejczyków, postulując używanie życia. Libertyni ze szczególną zaciekłością atakowali tradycyjną, surową obyczajowość oraz chrześcijański ideał ascezy. Trwałą, choć dwuznaczną sławę zdobył tylko jeden z nich – markiz de Sade, dla którego swoboda myśli łączyła się nierozdzielnie ze skrajnym hedonizmemhedonizmhedonizmem. Jego powieści, niezwykle popularne u schyłku XVIII w., uważa się za początek literatury pornograficznej, a od nazwiska markiza ukuto nazwę jednego ze zboczeń seksualnych – sadyzmu. Podobnie terminem „libertynizm” zaczęto z czasem potocznie określać niemoralność i bezbożność, a libertynami nazywać rozpustników, wolnomyślicieli i antyklerykałów.

Jan Jakub Rousseau

Od połowy XVIII w. w opozycji do większości „filozofów” formułował swe poglądy uprzednio związany z encyklopedystami Jan Jakub Rousseau, który zdobył szerokie grono czytelników jako autor powieści Nowa Heloiza oraz Emil, czyli o wychowaniu.. Wzbudziły one wśród osiemnastowiecznych odbiorców mieszane uczucia – przez Woltera uznane zostały za „mieszaninę fanfaronady i wulgarności”, z kolei Kant czytał je z zachwytem, np. Emila. Dzieła Rousseau zapoczątkowały nurt sentymentalizmusentymentalizmsentymentalizmu w literaturze. Filozof głosił wyższość uczucia i wrodzonego zmysłu moralnego nad rozumem, z czego wynikało potępienie cywilizacji jako sztucznego tworu, który powoduje deformację szlachetnej natury człowieka.

R1eHQhn2si35J1
Jan Jakub Rousseau (1712–1778), portret pędzla Maurice’a Quentina de La Toura , 1753 r. Miał on swego czasu oświadczyć: Ja nie lubię świata. Przebywam w krainie fantazji i nie potrafię się pogodzić ze światem takim, jaki on jest. Jak rozumiesz ten cytat? Jaki świat był nie do przyjęcia przez Rousseau?
Źródło: pastele na papierze, 45 × 35,5 cm, Musée Antoine Lécuyer, Wikimedia Commons, domena publiczna.

Problemy te podejmował Rousseau również w traktatach politycznych: O początku i zasadach nierówności między ludźmi oraz Umowie społecznej, a także napisanych na zamówienie konfederatów barskich i opublikowanych dopiero pośmiertnie Uwagach nad rządem polskim. Polemizując z Hobbesem, twierdził, że stan szczęścia właściwy był ludom pierwotnym, które nie znały nierówności materialnych ani politycznych. Powstanie własności prywatnej i państwa doprowadziło do pogłębienia i utrwalenia niesprawiedliwości, ale – wbrew temu, co pisał autor Lewiatana – nie odebrało suwerenności ludowisuwerenność ludusuwerenności ludowi, który ma naturalne prawo kontrolować rządzących, a nawet zmieniać ustrój. „Obywatel genewski”, jak podpisywał się Rousseau po udaniu się na emigrację do Szwajcarii, był krytyczny wobec skorumpowanego parlamentaryzmu angielskiego, opowiadał się zaś za demokracją bezpośredniądemokracja bezpośredniademokracją bezpośrednią, realizowaną w drodze referendówreferendumreferendów. Za jedno z zadań państwa uważał ochronę słabszych przed nadmierną przewagą silniejszych, co wymaga – jego zdaniem – ingerencji w sferę własności prywatnej. Rousseau nie był jednak zwolennikiem całkowitego zniesienia własności, pragnął tylko zagwarantowania wszystkim członkom społeczeństwa prawa do nauki, pracy i opieki.

Choć on sam nie wzywał do zburzenia istniejącego porządku, to jego idee inspirowały radykalne skrzydło rewolucjonistów francuskich. Późniejsi krytycy Rousseau zarzucali mu dwulicowość: uznawał suwerenność ludu, ale jednocześnie nie uważał, by konieczne było podporządkowywanie się woli większości, gdyż dopuszczał myśl, że większość może się mylić. W takiej sytuacji zalecał akcję uświadamiającą albo nawet zastosowanie przymusu, o ile miało to służyć woli powszechnej zgodnej z interesem ludu. Takie zaś postawienie sprawy, jak pokazała przyszłość, mogło otwierać drogę do okrucieństw, indoktrynacjiindoktrynacjaindoktrynacji i tyranii.

Życie codzienne w czasach oświecenia

Popularność i uznanie, jakie zdobyły sentymentalne powieści Rousseau, były znamienne dla atmosfery i obyczajów epoki świateł. Oświeceniowi literaci i uczeni opiewali miłość łączącą małżonków oraz rodziców i dzieci. Naturalnie więzi uczuciowe nie były wynalazkiem XVIII w., a już szczególnie nie dworu Ludwika XV, znanego z licznych miłosnych przygód. Niemniej docenienie rodzinnej intymności i domowych wygód zaowocowało w architekturze wydzieleniem sypialni, nadal jednak problemem pozostawała obecność w jej sąsiedztwie wścibskiej, choć nieodzownej służby. Dopiero u schyłku epoki angielski admirał i wynalazca Samuel Bentham (brat filozofa Jeremy’ego) skonstruował system dzwonków, które zawieszano w kuchni, gdzie przebywała służba. Każdy dzwonek odpowiadał innemu pomieszczeniu, dzięki czemu służący wiedzieli, dokąd się ich wzywa, państwo zaś cieszyli się większą swobodą w swoich pokojach.

RtwXyWMJW7gil
Annę Marię, córkę Zygmunta III Wazy, sportretowano w 1596 r. (obraz pędzla Marcina Kobera), gdy miała trzy lata; Waltera Ottona Teppera, syna bankiera Stanisława Augusta – w podobnym wieku, lecz blisko dwa stulecia później (obraz pędzla nieznanego malarza).Zmiana zarówno sposobu przedstawiania dzieci, jaki ubrań szytych dla najmłodszych potomków elit Rzeczypospolitej odzwierciedla głębsze przemiany mentalności Europejczyków. Wizerunek i strój królewny różni się tylko rozmiarami od portretów i kostiumów innych członków dynastii. Dziecko jest tu miniaturą człowieka dorosłego. Natomiast mały Tepper ubrany jest już zupełnie inaczej – tak, by strój nie krępował go podczas zabawy, w trakcie której przedstawił go malarz. Jeśli zatem renesans odkrył młodość jako osobny etap w życiu człowieka, to o oświeceniu można powiedzieć, że dokonało podobnego odkrycia dzieciństwa. Jak bardzo strój małego Waltera różni się od dzisiejszych ubiorów dziecięcych? Wskaż najważniejsze różnice.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

W XVIII w. służba stawała się coraz mniej liczna, zmieniły się także proporcje między wchodzącymi w jej skład mężczyznami i kobietami. Dotychczas zadaniem służących było przede wszystkim reprezentowanie chlebodawcy na zewnątrz, stąd dominowali wśród nich mężczyźni, najwyżej zaś ceniono w tej roli osoby pochodzenia szlacheckiego. Ich przydatność w pracach domowych była jednak dyskusyjna, dlatego wraz z odejściem od teatralizacjiteatralizacjateatralizacji życia codziennego, typowej dla społeczeństw stanowych, redukowano liczbę służby męskiej. Mężczyzn zastępowały kobiety, co wpłynęło na obniżenie prestiżu służących jako grupy, ale miało korzystny wpływ na komfort życia codziennego.

Służba w gospodarstwach domowych w Tuluzie w 1695 r.

Pracodawca

Liczba służących

mężczyźni

kobiety

szlachta

782

679

kupcy

116

448

właściciele sklepów

11

103

rzemieślnicy

51

308

duchowni

137

54

Polecenie 1

Przeanalizuj tabelę. Wyjaśnij różnice w liczbie mężczyzn i kobiet zatrudnianych przez poszczególne kategorie pracodawców. Jak mogły wyglądać te proporcje sto lat później, a jak pod koniec XIX w.? Co było przyczyną tych zmian?

Oświeceniowe przemiany dotyczyły również kwestii wychowania. J.J. Rousseau przedstawił je w swoim traktacie pedagogicznym „Emil, czyli o wychowaniu”, dzieląc młodość na okresy, do których należało dostosować odpowiednie dla wieku działania wychowawcze. Wg Rousseau wychowawca powinien nauczyć dziecko, jak być „prawdziwym człowiekiem”. Emil mieszka na wsi, by znaleźć się jak najbliżej natury, do 12 roku skupia się na kulturze fizycznej i dopiero później sięga po podręczniki. Większość wskazówek wychowawczych dotyczyła chłopców, dziewczynki miały być przygotowywane do roli żony i matki. Traktat wywołał skandal, m.in z powodu luźnego podejścia do zasad religii katolickiej. Idee Rousseau zainspirowały wielu oświeceniowych filozofów i pedagogów, a w czasie rewolucji francuskiej stały się motywacją dla zmian w szkolnictwie.

Słownik

ateizm
ateizm

(gr. atheos - bezbożny) nieuznawanie istnienia Boga i sił nadprzyrodzonych

absolutyzm oświecony
absolutyzm oświecony

ustrój państwa, w którym władca pozostaje monarchą absolutnym dla dobra ogółu (przeprowadza reformy, np. militarne i gospodarcze, w celu wzmocnienia państwa)

deizm
deizm

(łac. deus - bóg, bożek) popularny w oświeceniu nurt filozoficzny zakładający racjonalne uzasadnianie wiary w istnienie bezosobowego boga, którego traktowano jako stwórcę tzw. maszyny przyrody — ustanawia on prawa rządzące naturą, ale potem już nie ingeruje w kształtujący się byt

dogmat
dogmat

w religii chrześcijańskiej niepodważalna prawda objawiona przez Boga

demokracja bezpośrednia
demokracja bezpośrednia

system polityczny, w którym uprawnieni obywatele w drodze głosowania podejmują ważne dla państwa decyzje

hedonizm
hedonizm

doktryna, według której przyjemność jest najwyższym dobrem, głównym motywem ludzkiego postępowania

humanitaryzm
humanitaryzm

postawa, która jest nacechowana szacunkiem dla człowieka oraz troską o jego dobro

indoktrynacja
indoktrynacja

systematyczne wpajanie ludziom pewnych idei lub wzorów zachowań najczęściej przez władze danego państwa za pomocą propagandy

klątwa papieska
klątwa papieska

w chrześcijaństwie najwyższa kara kościelna; osoba nią obłożona zostaje wykluczona z Kościoła (np. nie może przyjmować sakramentów świętych)

kompendium
kompendium

(łac. compendium - skrócenie) dzieło przedstawiające zarys podstawywch informacji z konkretnej dziedziny

prenumerata
prenumerata

usługa, która polega na zapłaceniu z góry za określoną liczbę książek i czasopism w zamian za ciągłość ich otrzymywania

referendum
referendum

(łac. referendum) głosowanie wszystkich obywateli (posiadających prawa wyborcze) w określonej sprawie

sentymentalizm
sentymentalizm

nurt literacki, powstał w Anglii w w XVIII wieku; nacechowany przesadną uczuciowością i tkliwością; uczucia pełnią ważniejszą rolę niż rozum

suwerenność ludu
suwerenność ludu

doktryna, w której lud, czyli wspólnota obywateli jest suwerenem w państwie, czyli sprawuje władzę zwierzchnią; podstawa ustroju demokratycznego

tabula rasa
tabula rasa

dosł. „niezapisana karta”, przekonanie J. Locke'a, że pierwotny stan umysłu (umysł dziecka) jest całkowicie pozbawiony wiedzy

teatralizacja
teatralizacja

powszechna przede wszystkim w baroku, rozumiana jako nadawanie cech rytuału i sztuki teatralnej uroczystościom (np. śluby, pogrzeby) oraz czynnościom codziennym (mocne makijaże, peruki, pełne przepychu stroje, dekoracje wnętrz oraz elementy architektury)

umowa społeczna
umowa społeczna

teoria, która mówi o tym, że społeczeństwo i państwo powstały w wyniku porozumienia

Słowa kluczowe

oświecenie, człowiek światowy, rozum, deizm, ateizm, postęp, empiryzm, John LockeThomas Hobbes, Wolter, trójpodział władzy, Monteskiusz, encyklopedia, zakaz druku, libertynizm, Jan Jakub Rousseau

Bibliografia

Charles Louis de Montesquieu, O duchu praw, tłum. T. Boy‑Żeleński, wolnelektury.pl

J. J. Rousseau, Umowa społeczna, Warszawa 1966.

D. Norman, Europa. Rozprawa historyka z historią, Kraków 2001.

Aplikacje dostępne w
Pobierz aplikację ZPE - Zintegrowana Platforma Edukacyjna na androida