Pompejusz zwany Wielkim

Kariera Pompejusza nabrała tempa w czasie wojny domowej (84–82 r. p.n.e.), w której poparł on Sullę i sprawdził się jako zdolny dowódca. Dzięki temu miał dość niezależną pozycję w czasie rządów dyktatora, po jego śmierci zaś wymusił na senacie przyznanie sobie dowództwa w wojnie w Hiszpaniiwojna w Hiszpaniiwojnie w Hiszpanii. Po zwycięskim powrocie w 71 r. p.n.e. Pompejusz uzyskał urząd konsula, tym razem jednak wbrew woli senatu. Bezsilni rządzący zapłacili za swój upór, gdyż zdolny wódz sprzymierzył się z popularami i stał się, o ironio, ulubieńcem ludu. W 67 r. p.n.e. w związku z plagą piractwa we wschodnim basenie Morza Śródziemnego i na fali tej popularności nadano Pompejuszowi wyjątkowe uprawnienia. Otrzymał pełną kontrolę nad tym terenem i błyskawicznie uporał się z korsarzami. Nie poprzestał jednak na tym; pokonał króla Pontu, Mitrydatesa, uzależnił od Rzymu część państw hellenistycznych w Azji Mniejszej i podbił Syrię, która stała się wtedy rzymską prowincją. Granice imperium sięgnęły wówczas Eufratu, a sam Pompejusz zaczął być nazywany Wielkim.

R1EHawInAMUnO
Triumf Pompejusza po powrocie z kampanii na wschodzie w interpretacji XVIII‑wiecznego malarza francuskiego Gabriela de Saint‑Aubin. Opisz, jak organizowano tego typu wydarzenia w starożytnym Rzymie.
Źródło: Gabriel de Saint-Aubin, Wikimedia Commons/Metropolitan Museum of Art, domena publiczna.

Krassus. Rzymski Rockefeller

Marek Licyniusz Krassus pochodził z dobrej rodziny senatorskiej. Często też określa się go mianem „najbogatszego człowieka w Rzymie”. Swego ogromnego majątku dorobił się sam, zajmując się nie do końca legalnym w stolicy procederem pożyczania znacznych sum pieniędzy na procent. Ponadto założył pierwszą w dziejach miasta „straż pożarną”, która również przyniosła mu wielkie bogactwo. Działała w ten sposób, że gdy w Rzymie wybuchał pożar, Krassus i jego ludzie pojawiali się i odkupywali dany teren za bezcen, a dopiero potem przystępowali do gaszenia ognia. Krassus był więc finansowym potentatem, lecz pod względem wojskowym daleko mu było do osiągnięć Pompejusza, którego porównywano do samego Aleksandra Wielkiego. Nawet największy ze swoich sukcesów, stłumienie powstania Spartakusapowstanie Spartakusapowstania Spartakusa, Krassus musiał dzielić, gdyż dopiero po przybyciu Pompejusza buntownicy ulegli przeważającym siłom rzymskim. Między oboma politykami narastał duch rywalizacji.

RGn9HYwgWo8Op
Marek Licyniusz Krassus (114 p.n.e - 53 p.n.e.) – rzymski polityk , wódz, członek I triumwiratu. Mimo bogactwa, pozostawał w politycznym cieniu Cezara i Pompejusza.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Cezar. Od zera do triumwira

REHHsCvz10o9z1
Tak zwany portret tuskulański jest prawdopodobnie jedyną zachowaną podobizną Gajusza Juliusza Cezara wykonaną za jego życia (z wyjątkiem monet). Nazwa „tuskulański” wywodzi się od miejsca, w którym odkryto popiersie – ruin starożytnego rzymskiego miasta Tuskulum w Lacjum. Jako ciekawostkę warto dodać, że osobą, która odnalazła rzeźbę, był brat Napoleona Bonapartego, Lucien.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Ze wszystkich triumwirów to Cezar miał „najbardziej błękitną” krew. Ród Juliuszów należał do najstarszych w Rzymie i cieszył się wielkim szacunkiem. Jednak w I w. p.n.e. Juliusze nie posiadali już dużych wpływów politycznych, zwłaszcza że to właśnie ich w sposób szczególny, jako powinowatych Gajusza MariuszaGajusz MariuszGajusza Mariusza, dotknęły konfiskaty majątków za dyktatury Sulli. Rozpoczynając karierę polityczną młody Cezar dysponował więc niewielkimi środkami finansowymi. To jednak, czego nie miał w sakiewce, nadrabiał niezwykłym uporem, skłonnością do podejmowania ryzyka, ogromną charyzmą, a przede wszystkim cierpliwością. Przez wiele lat bowiem piastował urzędy, które nie przynosiły natychmiastowego uznania: był kwestoremkwestorkwestorem, edylem kurulnymedyl kurulnyedylem kurulnym, a także kuratoremkurator drogikuratorem Via Appia czyli drogi z Rzymu do Kampanii na południu. Wszystko to w czasie, kiedy Pompejusz i Krassus odbywali triumfy i sprawowali konsulaty. Powoli jednak Cezarowi udało się uzbierać kapitał polityczny i wyrósł na jednego z najbardziej wpływowych polityków ludowych (popularów) w Rzymie. Ta popularność okazała się kluczowa przy budowaniu jego pozycji w ramach I triumwiratuI triumwiratI triumwiratu.

I triumwirat. Jak do tego doszło?

W 62 r. p.n.e., gdy Pompejusz wracał ze Wschodu, lud rzymski wiwatował na jego cześć, senat zaś drżał przed wizją kolejnej dyktatury. Obawy te okazały się przedwczesne, gdyż wódz rozpuścił swoje wojska zaraz po wylądowaniu w Italii. Pompejuszowi wydawało się, że sława wielkiego zdobywcy wystarczy do zapewnienia mu dominującej pozycji w Rzymie. Tu jednak mocno się przeliczył. Krassus wraz z resztą uspokojonego już senatu torpedowali wszelkie inicjatywy wielkiego zdobywcy. Nie tylko odmówiono nadania ziemi jego weteranom, lecz nie zaakceptowano nawet porządku ustanowionego przez Pompejusza na Wschodzie (stworzenie prowincji Syrii oraz systemu państw klienckich). Z pomocą przyszedł Cezar, który miał dość bliskie relacje z Krassusem i któremu udało się pogodzić obu polityków. W r. 60 p.n.e. ta trójka nieoficjalnie podzieliła między siebie wpływy w całym imperium: Cezar z ich pomocą uzyskał konsulat 59 r., w kolejnych latach Pompejusz otrzymał namiestnictwo w Hiszpanii, Krassus - w Syrii, Cezar zaś - w tzw. Galii Przedalpejskiej. Ponadto ten ostatni miał przeprowadzić przez senat ustawy, na których zależało pozostałym dwóm triumwirom (przede wszystkim chodziło tu o przytoczone wyżej postulaty Pompejusza). Bez wątpienia to Pompejusz i Krassus, popularny wódz oraz wielki bogacz, dominowali w tym układzie. Przynajmniej na początku. Cezarowi wystarczyło zaledwie 10 lat, by obu swoich partnerów politycznych przewyższyć pod każdym względem. Kluczem do osiągnięcia tego celu okazała się wojna, którą Cezar zaczął prowadzić w Galii niemal nazajutrz po otrzymaniu tam namiestnictwa.

Rl0NOZlLz9DJq
Zasięg Imperium Rzymskiego w czasie I triumwiratu (60 r. p.n.e. - 53 r. p.n.e.). Określ na terenie jakich współczesnych państw istniały w I w. p.n.e. rzymskie prowincje.
Źródło: Contentplus.sp. z o.o. na podstawie Homoatrox, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Kampania galijska Cezara

Namiestnictwo Cezara nad Galią okazało się kluczem do umocnienia jego pozycji w samym Rzymie. Na przestrzeni pięciu lat (58–53 r. p.n.e.) stosunkowo niewielkim nakładem środków udało mu się podporządkować cały kraj: od Pirenejów po kanał La Manche i Ren. Jednak bezwzględna polityka prowadzona przez Rzymian na zdobytych terenach — zarówno wobec wrogów, jak i sojuszników — doprowadziła zimą 53/52 r. p.n.e. do wielkiego ogólnogalijskiego zrywu pod przywództwem Wercyngetoryksa, władcy plemienia Arwernów. Powstanie Galów nie tylko pokrzyżowało Cezarowi jego plany podboju Brytanii, lecz stanowiło również najpoważniejsze zagrożenie dla trwałości jego panowania nad całą Galią. Do decydującego starcia doszło w 52 r. p.n.e. pod Alezją, w której schronił się Wercyngetoryks oblegany przez Cezara. Zwycięstwo tego ostatniego — który, utrzymując oblężenie, pokonał równocześnie gigantyczną galijską armię idącą Wercyngetoryksowi na pomoc — zadecydowało o losach całego kraju. W 51 r. p.n.e. cała Galia znajdowała się w ręku Cezara. Tak znaczenie zwycięstwa galijskiego w rozwoju kariery Cezara opisywał grecki historyk Plutarch na przełomie I i II w. n.e.:

Cezar

[Cezar], mając przed sobą od samego początku jasno wytknięty cel, odsunął się na bok niby atleta od swych przeciwników [politycznych] i tam, daleko w Galii, ćwiczył siebie i swoją armię w zapasach wojennych, a równocześnie wzbogacał sławę swych czynów, wznosząc się zwolna w swoich bohaterskich osiągnięciach do poziomów sławy samego Pompejusza.

D Źródło: Cezar, [w:] Plutarch z Cheronei, Żywoty sławnych mężów, r. 28, tłum. M. Brożek, Wrocław 1976.
RD4WQE5Y1xAeT1
Ambicje Krassusa wykraczały daleko poza świat finansjery i polityki. Najbogatszy człowiek w Rzymie pragnął osiągać sukcesy także jako dowódca prowadzący legiony do kolejnych zwycięstw. Plany te jednak spełzły na niczym. Po uzyskaniu namiestnictwa w Syrii sprowokował wojnę z silnym państwem Partów położonym na Wschodzie. W 53 r. p.n.e., pokonany w bitwie pod Karrami, trafił do niewoli. Według legendy Partowie, świadomi bogactwa rzymskiego dowódcy, wlali mu do gardła płynne złoto. Przedstawiony powyżej XVI-wieczny obraz flamandzkiego malarza Lancelota Blondeela ilustruje ten epizod. Śmierć Krassusa była początkiem końca triumwiratu i od tej pory konflikt między Cezarem a Pompejuszem był już nieuchronny. W jaki sposób malarz wyobrażał sobie i przedstawił ówczesnych ludzi?
Źródło: Vassil, Wikimedia Commons, domena publiczna.

Słownik

cursus honorum
cursus honorum

(od łac. cursus - kolejność, następstwo, przebieg oraz honor - godność, urząd), kolejność sprawowania urzędów w starożytnym Rzymie

edyl kurulny
edyl kurulny

urzędnik w starożytnym Rzymie, do którego zadań należało przede wszystkim dbanie o ogólny stan miasta: jego wygląd, aprowizację i urządzanie igrzysk

Gajusz Mariusz
Gajusz Mariusz

wódz i polityk rzymski żyjący w latach 157–86 p.n.e. należący do frakcji popularów. Zasłynął przeprowadzeniem reformy wojskowej, która m.in. wprowadzała zaciąg ochotników do armii rzymskiej

kwestor
kwestor

(od łac. quaestus - zysk, zarobek), urzędnik w starożytnym Rzymie, do którego zadań należało zarządzanie skarbem państwa, towarzyszenie konsulom w trakcie wypraw i zarządzanie kasą armii

kurator drogi
kurator drogi

urzędnik w starożytnym Rzymie, do którego zadań należało opiekowanie się stanem danego szlaku komunikacyjnego

Lucjusz Korneliusz Sulla
Lucjusz Korneliusz Sulla

wódz i polityk rzymski żyjący w latach 138–78 p.n.e, należał do stronnictwa optymatów; zasłynął z wprowadzenia w Rzymie brutalnej dyktatury, w czasie której śmierć poniosło wielu jego przeciwników politycznych – popularów

optymaci
optymaci

(od łac. optimus - najlepszy), stronnictwo polityczne w starożytnym Rzymie dążące do pozostawienia władzy w rękach senatu i arystokratycznej elity rzymskiej

I triumwirat
I triumwirat

(łac. tresviri - trzej mężowie), określenie nieformalnego porozumienia zawartego 60 r. p.n.e. przez Marka Krassusa, Pompejusza Wielkiego i Cezara, „by nic w republice nie działo się bez ich zgody”

popularzy
popularzy

(od łac. populus - lud), stronnictwo polityczne w starożytnym Rzymie, którego celem było przede wszystkim wzmocnienie uboższej części społeczeństwa rzymskiego m.in. poprzez nadanie ziemi publicznej oraz wprowadzenie sprzedaży taniego zboża dla obywateli

powstanie Spartakusa
powstanie Spartakusa

konflikt zbrojny między republiką rzymską a niewolnikami w latach 73–71 p.n.e.; powstanie objęło tereny całej Italii i zagroziło bezpośrednio Rzymowi

wojna w Hiszpanii
wojna w Hiszpanii

konflikt zbrojny między przeciwnikami ładu ustalonego przez Sullę (popularami) a władzami republiki reprezentowanymi przez Gnejusza Pompejusza; toczył się w latach 80–72 p.n.e. i zakończył ponownym podporządkowaniem prowincji hiszpańskich władzom rzymskim

Słowa kluczowe

Gajusz Juliusz Cezar, Gnejusz Pompejusz, Marek Licyniusz Krassus, triumwirat, starożytność, starożytny Rzym, kultura starożytnego Rzymu, społeczeństwo starożytnego Rzymu, antyk

Bibliografia

Beard M., SPQR. Historia starożytnego Rzymu, Poznań 2016.

Christ K., Historia Cesarstwa Rzymskiego. Od Augusta do Konstantyna, Poznań‑Gniezno 2016.

Walter G., Cezar, Warszawa 1983.

Ziółkowski A., Historia Rzymu, Poznań 2008.

Appian z Aleksandrii, Historia rzymska, tom 3, Wrocław 2004.

Chomicki G., Sprawski S., Starożytność. Teksty źródłowe, komentarze i zagadnienia do historii w szkole średniej, Kraków 1999.

Gajusz Juliusz Cezar, O wojnie domowej, Warszawa 2001.

Plutarch, Żywoty Sławnych Mężów, Kraków 1977.

Swetoniusz Gajusz Trankwillus, Żywoty cezarów, Wrocław 1987.