bg‑lime

Typy obszarów wiejskich

Poniższa mapa ilustruje główne funkcje obszarów wiejskich w ujęciu funkcjonalo‑przestrzennym. Została ona opracowana w oparciu o następujące elementy:

  • strukturę demograficzną,

  • rynek pracy,

  • proces dezagraryzacjidezagraryzacjadezagraryzacji,

  • dostępność przestrzenną,

  • lokalne finanse publiczne,

  • zamożność i spójność społeczną,

  • poziom edukacji i kompetencji,

  • aktywność społeczną,

  • warunki mieszkaniowe,

  • cechy sektora rolniczego,

  • cechy sektora pozarolniczego.

Historia ukształtowała cechy społeczno‑ekonomiczne polskiej wsi. Największy wpływ na zróżnicowanie przestrzenne tych cech miał okres zaborów, czyli czynnik historyczny. Drugą ważną zmienną jest odległość od dużych miast, tj. czynnik urbanizacyjny. Gminy położone w pobliżu dużych miast posiadają lepiej rozwinięty lokalny rynek pracy z wysokimi kompetencjami i większą szansą na rozwój zawodowy. Obraz polskiej wsi jest kształtowy także przez edukację i aktywność społeczną, rosnący poziom zamożności oraz migracje. Główną przyczyną migracji z obszarów wiejskich jest poszukiwanie pracy. Migracje wpływają na zmiany w zaludnieniu oraz na strukturę demograficzną (migrantami są głównie ludzie młodzi, wykwalifikowani, zaradni i przedsiębiorczy; na wsi pozostają osoby starsze). Dotyczy to przede wszystkim terenów oddalonych od dużych ośrodków miejskich, gdzie odnotowuje się trudności w rozwoju funkcji pozarolniczych i niewielkie zainteresowanie wprowadzaniem innowacji na tych obszarach. Inne ważne czynniki to także: czynniki przyrodnicze, np. klasa gleb, która jest istotna w rolnictwie, czynniki polityczne oraz czynniki technologiczne (np. zmiany w infrastrukturze drogowej).

Rp2o71Vx9sWIG1
Typy obszarów wiejskich według struktury społeczno-gospodarczej
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o. na podstawie Monitoring rozwoju obszarów wiejskich. IRWiW PAN 2018, licencja: CC BY-SA 3.0.
R1H2gek8gPLOo
Dominacja funkcji rolniczej (rolnictwo rodzinne) Typy 1 i 3 są charakterystyczne dla Polski wschodniej i centralnej (terenów dawnego zaboru rosyjskiego), skupiają obszary tradycyjnego rolnictwa rodzinnego, przy czym różnią się one między innymi położeniem względem miast średniej wielkości (zdecydowana dominacja rolnictwa tradycyjnego w typie 1 - obszarów wiejskich znacznie oddalonych od średnich miast - i nieco mniejsza, lecz wciąż przeważająca funkcja rolnictwa w typie 3 - obszarów wiejskich położonych bliżej średnich miast). Odznaczają się one dużym rozdrobnieniem, są ukierunkowane na produkcję samozaopatrzeniową. Są z reguły przekazywane z pokolenia na pokolenie., Dominacja funkcji rolniczej (rolnictwo popegeerowskie) Typ 2 występuje głównie w Polsce północno-zachodniej, północnej i zachodniej (na terenach tzw. Ziem Odzyskanych), są to obszary o wysokim udziale w użytkowaniu gruntów zrestrukturyzowanych gospodarstw państwowych. Grunty te powstały w wyniku scalania gruntów w okresie PRL, tworząc państwowe gospodarstwa rolne o dużej powierzchni. Gruntami tymi zajmowali się najemni pracownicy, którzy mieszkali w budynkach wielorodzinnych, natomiast zyski trafiały do budżetu państwowego. Po przemianach transformacyjnych od lat 90. XX w. ziemie te zostały sprzedane osobom prywatnym lub spółdzielniom byłych pracowników. Obecnie praca ta jest wykonywana najczęściej również przez pracowników najemnych, lecz zyski trafiają do właścicieli - osób prywatnych lub spółdzielni. Obszary te odznaczają się zwykle dużą towarowością., Wielofunkcyjność (bez wyraźnej funkcji rolnictwa) z rozdrobnionym rolnictwem Typ 4 to obszar Małopolski i Podkarpacia, czyli południowo-wschodnia część kraju (dawna Galicja) z gminami o rozdrobnionej strukturze agrarnej, ale o bardzo dużych miejscowościach wiejskich. Dominują tam gospodarstwa rodzinne z produkcją mieszaną (roślinną i zwierzęcą). Produkcja przeznaczana jest częściowo na własne potrzeby, a częściowo na sprzedaż., Wielofunkcyjność z dominacją rolnictwa nowoczesnego Typ 5 dominuje na terenach Wielkopolski (dawny zabór pruski), są to gminy relatywnie wielofunkcyjne z dobrze rozwiniętym sektorem rolniczym. Gospodarstwa rolne mają tam dużą powierzchnię, odznaczają się wysokim poziomem mechanizacji, dominuje rolnictwo towarowe, rodzinne lub pracownicze., Wielofunkcyjność związana z urbanizacją ekonomiczną Typy 6 i 7 to przede wszystkim obszary podmiejskie, tj. najbliższy pierwszy pierścień (przestrzennego „rozlewania się” miast) lub gminy bardziej oddalone, ale pozostające w strefie oddziaływania miast. Występują tam szklarnie, rolnictwo owocowo-warzywne. Lokalizacja tych gospodarstw wynika z dużego rynku zbytu w miastach.
Polecenie 1

Przeanalizuj poniższą tabelę. Następnie porównaj poszczególne typy obszarów wiejskich pod względem cech społeczno‑ekonomicznych. Wyjaśnij przyczyny tego zróżnicowania.

Przeanalizuj opis tabeli. Następnie porównaj poszczególne typy obszarów wiejskich pod względem cech społeczno‑ekonomicznych. Wyjaśnij przyczyny tego zróżnicowania.

R1KV3fwt8QYHZ
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o. na podstawie "Monitoring rozwoju obszarów wiejskich. Etap III Synteza. IRWiW PAN 2018.", licencja: CC BY-SA 3.0.
RhCnBKLQbCFXp
(Uzupełnij).
bg‑lime

Nowe funkcje wsi

Podstawową funkcją wsi jest funkcja rolnicza. Pojawianie się nowych funkcji wsi jest związane ze wzrostem poziomu rozwoju gospodarczego, a więc wynika ze spadku roli rolnictwa oraz wzrostu zainteresowania obszarami wiejskimi przez różne grupy społeczne (np. mieszkańców miast). Obszary wiejskie odznaczają się niższymi cenami gruntów, niższymi czynszami oraz czystszym środowiskiem. Poniżej przedstawiono główne cechy nowych funkcji wsi. Dotyczą one zwłaszcza tych obszarów, które znajdują się w strefach podmiejskich i w aglomeracjach miejsko‑przemysłowych.

RDtMMPBjpZho5
Zmiany odsetka osób zatrudnionych w rolnictwie w ogólnej liczbie ludności Polski
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o. na podstawie danych Banku Światowego, licencja: CC BY-SA 3.0.
bg‑lime

Funkcja turystyczna i rekreacyjna

Związana jest ona z tym, że walory wsi bardziej sprzyjają wypoczynkowi i regeneracji sił (w wyniku oddalenia do miejskiego pośpiechu i hałasu) oraz aktywnym formom spędzania czasu, np. turystyce konnej, rowerowej czy kajakowej. W funkcji tej mieści się także turystyka poznawcza, np. zwiedzanie pałaców, parków, obiektów obronnych (fortów, twierdz), ruin zamków, pól bitew, zabytków techniki itp. Coraz bardziej popularna jest także agroturystyka.agroturystykaagroturystyka. Jest ona szczególnie korzystna dla mieszkańców wsi, dla których tradycyjna działalność rolnicza staje się coraz mniej opłacalna. Funkcję tę pełnią także wsie, w których znajdują się znane ośrodki kultu religijnego (tzw. wsie pielgrzymkowe), np. Licheń, a także ośrodki uzdrowiskowe, np. Wapienne i Wieniec‑Zdrój w województwie kujawsko‑pomorskim, Wysawa‑Zdrój w województwie małopolskim czy Dąbki w województwie zachodniopomorskim.

Funkcja turystyczna częściej występuje na obszarach wiejskich zlokalizowanych nad morzem, w górach czy na Mazurach.

RJDSJz0SVaJPV
Gospodarstwo agroturystyczne we wsi Kierwiny
Źródło: dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kierwiny,_agroturystyka_11.jpg, licencja: CC BY-SA 3.0.
bg‑lime

Funkcja rezydencjalna

Wsie, szczególnie te położone blisko większych miast i odznaczające się dużymi walorami krajobrazowymi, cechują się spadkiem istotności rolnictwa. Następuje zwiększenie liczby obiektów rezydencjalnych - stałych lub czasowych (tzw. drugich domówdrugie domydrugich domów) zamieszkanych przez zamożną ludność migrującą z miast. Tacy ludzie w ciągu dnia pracują w mieście, a czas wolny spędzają w podmiejskiej wsi. Zauważyć można również zjawisko osiedlania się na takich terenach osób w starszym wieku, które cenią sobie ciszę i przyjazność krajobrazu.

bg‑lime

Funkcja gospodarcza

Przez niektóre wsie prowadzi się infrastrukturę komunikacyjną, np. obwodnice, lotniska, a także centra logistyczne i magazyny. Buduje się tam także zakłady przemysłu high‑tech, które wymagają czystości środowiska, zakłady rolno‑spożywcze, a także obiekty komunalne, np. wysypiska śmieci czy oczyszczalnie ścieków. Jednym z czynników, który czyni tereny wiejskie bardziej atrakcyjnymi dla rozwoju działalności, są niższe niż w mieście ceny gruntów. Dzięki takim inwestycjom powstają nowe miejsca pracy, następuje poprawa infrastruktury i zapotrzebowanie na dodatkowe usługi, np. naprawcze, handlowe czy motoryzacyjne. Wraz z rozwojem przemysłu na takich wsiach tworzą się osiedla przyfabryczne.

R1KoIbAiaOw68
Na obszarze Bielan Wrocławskich, wsi leżącej blisko Wrocławia, splatają się m.in. autostrada A4, droga ekspresowa S8 i droga krajowa nr 5. Jest to bardzo ważny ośrodek transportowy w południowej Polsce. Zlokalizowane są tam centra logistyczne, handlowe, rozrywkowe i zakłady przemysłowe.
Źródło: dostępny w internecie: https://pl.wikipedia.org/wiki/Bielany_Wroc%C5%82awskie#/media/Plik:IC_Bielany_Wroclawskie_scheme.svg, licencja: CC BY-SA 3.0.
RL3AhWl92L6vp
Bielany Wrocławskie - centrum handlowe
Źródło: dostępny w internecie: https://pl.wikipedia.org/wiki/Bielany_Wroc%C5%82awskie#/media/Plik:Bielany-Wr-08021033.jpg, licencja: CC BY-SA 4.0.
bg‑lime

Funkcja społeczno‑kulturowa

Na obszarach wiejskich znajdują miejsce do życia osoby, które cenią sobie tradycję, walory krajobrazu kulturowego, a także ci, którzy chcą oderwać się od wzorców kultury masowej i szukają odmienności. Wśród takich prym wiodą artyści, intelektualiści, przedstawiciele grup ekologicznych, religijnych oraz różnych subkultur.

bg‑lime

Funkcja ochrony przyrody

Formy ochrony przyrody występują najczęściej na obszarach wiejskich. Ich powierzchnia wzrasta szczególnie tam, gdzie pozostają w oddaleniu od dużych miast oraz na obszarach o niekorzystnych uwarunkowaniach przyrodniczych dla rozwoju rolnictwa.

bg‑lime

Funkcja ochrony krajobrazu kulturowego

Ludność coraz częściej przenosi się na wieś w celu kultywacji tradycyjnych wartości religijnych i narodowych. Pomagają w tym cechy krajobrazu kulturowego, np. tradycyjne obiekty mieszkalne (domy, dworki), gospodarcze (np. młyny), sakralne (np. kościoły, kapliczki), oczka wodne, miedze, zadrzewienia śródpolne czy stare ogrodzenia.

RsvUOmRMJNvad
Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Haczowie (woj. podkarpackie) - największy drewniany kościół w Europie
Źródło: dostępny w internecie: https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Wniebowzi%C4%99cia_Naj%C5%9Bwi%C4%99tszej_Maryi_Panny_w_Haczowie#/media/Plik:Hacz%C3%B3w,_ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Wniebowzi%C4%99cia_Naj%C5%9Bwi%C4%99tszej_Maryi_Panny_(HB2).jpg, licencja: CC BY-SA 3.0.

W ostatnich latach w wyniku dynamicznego rozwoju społeczno‑gospodarczego wiele wsi zmieniło swój charakter na polifunkcyjny (wielofunkcyjny). Zmiany funkcjonalne takich wsi dają podstawę do przyznania im (lub przywrócenia) praw miejskich.

Słownik

agroturystyka
agroturystyka

(gr. agros - rola) - specyficzna forma spędzania czasu wolnego polegająca na organizowaniu pobytu turystów przez rodzinę rolniczą we własnym gospodarstwie, w regionach atrakcyjnych turystycznie; usługa obejmuje zakwaterowanie w gospodarstwie połączone z całodziennym wyżywieniem (lub możliwością przygotowania posiłków) oraz dodatkowe atrakcje (np. przejażdżki konno, wędkarstwo); turyści mają możliwość poznania zwyczajów i codziennych zajęć w polu i zagrodzie, mogą odpocząć aktywnie w czystym środowisku i spożywać zdrową żywność; z kolei mieszkańcy wsi mogą w ten sposób w pełni wykorzystać swoje zasoby mieszkaniowe i zwiększyć dochody; tradycje agroturystyki w Polsce sięgają przedwojennych letnisk i powojennych wczasów pod gruszą

drugie domy
drugie domy

forma osadnictwa turystycznego, nowo budowane lub rozbudowywane prywatne obiekty mieszkalne o charakterze rekreacyjnym, położone na obszarach pozamiejskich, zwykle atrakcyjnych pod względem przyrodniczym i krajobrazowym; spełniają funkcję siedzib w okresach wolnych od pracy

dezagraryzacja
dezagraryzacja

proces zmniejszania się wpływu rolnictwa na ludność i gospodarkę, przejawiający się jako spadek udziału rolnictwa w strukturze zatrudniania i strukturze tworzenia PKB

państwowe gospodarstwo rolne
państwowe gospodarstwo rolne

wielkoobszarowe gospodarstwo rolne będące własnością państwa, istniejące w okresie Polski Ludowej