Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Pobierz materiał do EPUB Pobierz materiał do MOBI Zaloguj się aby dodać do ulubionych Zaloguj się, aby udostępnić materiał Dodaj całą stronę do teczki

Homer

RpY9BWUefUDcq1
Williama‑Adolphe'a Bouguereau, Homer i jego przewodnik
Źródło: domena publiczna.

Za ojca europejskiej epiki uważa się Homera (gr. Hómēros). Był on wędrownym śpiewakiem (aojdąaojdaaojdą) oraz recytatorem, któremu przypisuje się autorstwo m.in. IliadyOdysei. EposyeposEposy te stały się źródłem motywów oraz toposówtopostoposów dla późniejszych dzieł literackich, praktycznie wszystkich epok. Ich charakterystyczny, wzniosły styl, przejawiał się m.in. obecnością stałych epitetów oraz tzw. porównań homeryckich.

Chociaż już w II w. p.n.e. podważono autorstwo obu eposów, głosząc hipotezę, że utwory te nie są dziełem jednego pisarza, lecz zlepkiem ludowych pieśni połączonych w całość.

Maria Cybowska, Hanna Szelest Historia literatury starożytnej

Otóż jedna grupa uczonych, tzw. pluraliścipluralizmpluraliści, jest zdania, że oba dzieła zawdzięczają swoje powstanie kompilatorowi, który połączył ze sobą kilka istniejących wcześniej poematów, tworząc duże nowe całości – IliadęOdyseję. Inni uczeni, tzw. unitaryściunitaryzmunitaryści, a w obecnych czasach jest ich znacznie więcej, są zwolennikami jedności każdego z poematów. Odrzucając tezę, jakoby były one dziełem wielu anonimowych poetów. Współcześni filologowie polscy podzielają poglądy unitarystów.

MC18_19 Źródło: Hanna Szelest, Maria Cybowska, Historia literatury starożytnej, Warszawa 2007, s. 18–19.
R15BzHFI50x721
Strona tytułowa Iliady z 1572, wydawnictwa Rihel ze Strasburga
Źródło: domena publiczna.

Iliada, która składa się z 24 ksiąg, opisuje trwający 50 dni epizod z dziesiątego roku wojny trojańskiej. Odyseja opowiada o losach króla Itaki, Odyseusza. Bohater, prześladowany przez boga mórz Posejdona, przez 10 lat tuła się po świecie, chcąc wrócić do czekającej w domu żony Penelopy.

Maria Cybowska, Hanna Szelest Historia literatury starożytnej

Iliada była poematem braterskim, pełnym wojennego zgiełku. Odyseja, z opisem niezwykłych przygód bohatera, ma charakter baśniowy. Mógłby więc mieć rację anonimowy autor greckiego traktatu O wzniosłości, Pseudo‑Longinos (I w. n.e.), który twierdził, że Iliadę stworzył Homer w sile wieku, Odyseję natomiast napisał już w starości.

MC21 Źródło: Maria Cybowska, Hanna Szelest, Historia literatury starożytnej, Warszawa 2007, s. 21.

O warsztacie literackim Homera wypowiadał się sam Arystoteles:

Arystoteles Poetyka

[…] wyższość boskiego talentu Homera nad innymi twórcami objawia się również i w tym, że nie usiłował on przedstawić całej wojny trojańskiej, chociaż miała ona swój początek i koniec, bo byłaby to opowieść bądź zbyt obszerna i niełatwa do ogarnięcia w całości, bądź – przy zachowaniu odpowiedniego rozmiaru – zbyt zawikłana ze względu na wielką różnorodność motywów. Wybrał więc tylko jeden moment, a wiele innych zdarzeń z tej wojny wykorzystał jako epizody, którymi – jak np. Katalogiem okrętów – urozmaicił swój poemat.

A357 Źródło: Arystoteles, Poetyka, [w:] Retoryka, Retoryka dla Aleksandra. Poetyka, tłum. H. Podbielski, Warszawa 2009, s. 357.

Utwory Homera odznaczały się kunsztownością i precyzją. Były pisane heksametremheksametrheksametrem daktylicznymdaktyldaktylicznym z zastosowaniem wielu porównań, tzw. homeryckich, gdzie jeden człon stanowił samodzielny obraz poetycki. Dzieła tego antycznego poety stały się inspiracją dla wielu twórców, np. dla Wergiliusza (Eneida).

Maria Cybowska, Hanna Szelest Historia literatury starożytnej
RATH32QKxugkh1
Początek Odysei w języku greckim klasycznym
Źródło: domena publiczna.

Poemat zadziwia wielką symetrią budowy. Ostatnia księga (XXIV) odpowiada księdze I. W księdze I Achilles został ogarnięty gniewem i chęcią zemsty, w księdze XXIV Achilles wyzwala się z uczucia gniewu. Symetrię, świadomy trud kompozycyjny, widać nawet w konstrukcji i w rozmieszczeniu poszczególnych scen poematu. Sceny bitew zostały rozdzielone scenami „pokojowymi”. Symetrię dostrzega się również w samym opisie bitew: każda zaczyna się o brzasku, a kończy z zapadnięciem nocy.

MC20 Źródło: Hanna Szelest, Maria Cybowska, Historia literatury starożytnej, Warszawa 2007, s. 20.

Homerycka Odyseja również jest przykładem dzieła podniosłego i bogatego w skomplikowaną, zaskakującą akcję.

Arystoteles Poetyka

Natomiast Homer nie tylko był najwybitniejszym twórcą w zakresie poezji poważnej (on jeden bowiem doskonale i zarazem w sposób dramatyczny komponował swe utwory), lecz również pierwszy wytyczył zarysy komedii poprzez dramatyczne przedstawienie śmieszności, a nie szyderstwa. Jego Margites pozostaje przecież w takim samym stosunku do komedii, jak IliadaOdyseja do tragedii.

A321 Źródło: Arystoteles, Poetyka, [w:] Retoryka, Retoryka dla Aleksandra. Poetyka, tłum. H. Podbielski, Warszawa 2009, s. 321.

Początki sztuki starogreckiej

Początki cywilizacji greckiej, będącej kolebką sztuki europejskiej, przypadają na pierwsze tysiąclecie p.n.e. Poprzedzała ją kultura minojska (początek II tysiąclecia p.n.e.), której najistotniejszym zabytkiem jest pałac królewski w Knossos, pojawiający się m.in. w micie o Dedalu i Ikarze. To właśnie na Krecie, kowal Dedal wybudował słynny Labirynt. Po upadku kultury minojskiej, której koniec wyznacza najazd Achajów (ok. 1400 r. p.n.e.), rozkwitła kultura mykeńska, słynąca z megaronów (stgr. muέgammaalfarhoomicronnu - „duża izba”), czyli cechujących się surowością i prostotą konstrukcyjną, prostokątnych budynków z kolumnowym portykiem, będących prototypem świątyń greckich.

Elżbieta Makowiecka Sztuka Grecka

Kultura egejska, kultura epoki brązu, stanowi niejako wstęp do sztuki Grecji. Wstęp istotny bardziej ze względów geograficznych i historycznych niż kulturowych. Rozwijała się bowiem na terenach przyszłej Grecji i ostatni etap tej kultury - etap mykeński - należy już do dziejów Grecji. Kulturowo natomiast wpływ jej na późniejszą sztukę grecką nie był tak znaczący, jak można by oczekiwać. Nie powinno się jednakże pomijać okresu egejskiego, gdyż ta - legendarna już dla historycznej Grecji - przeszłość stała się podstawą większości mitów, a także eposów Homera, o roli zaś mitologii oraz IliadyOdyssei w sztuce Greków nie można nigdy zapominać.

przecz Źródło: Elżbieta Makowiecka, Sztuka Grecka, Warszawa 2006, s. 9.

Epoka mykeńska

To właśnie w eposach Homera pojawiają się bezpośrednie odniesienia do nazwy epoki mykeńskiej. Jedną z istotnych postaci Iliady był Agamemnon, król Myken oraz wódz Achajczyków podczas wyprawy na Troję. Wśród państw epoki homeryckiej Mykeny były najpotężniejszym ośrodkiem pod względem gospodarczym i kulturowym. Co istotne okres rozkwitu mykeńskiej kultury greckiej datowany jest znacznie wcześniej niż wydarzenia opisane przez Homera w Iliadzie. Pierwsza zorganizowana ludzka aktywność w Mykenach przypada na XVI w. p.n.e. (pierwsze obwarowania miasta oraz pełne przepychu groby królewskie), zaś Wojna Trojańska najprawdopodobniej odbyła się w Xll w. p.n.e.

Architektura mykeńska

Sztuka mykeńska najpełniej realizowała się w konstrukcjach architektonicznych. Już same mury budowane z olbrzymich głazów (tzw. cyklopowe), które otaczały Mykeny oraz Tiryns, porażają grubością oraz majestatem. Równie imponujące są masywne bramy, z który najbardziej znaną jest Brama Lwic w Mykenach. Także plany pałaców w Tirynsie i w Pylos, posiadające duże dziedzińce oraz sale reprezentacyjne, robią duże wrażenie na współczesnych badaczach.

Opis grobowca Agamemnona jako przykład związku architektury mykeńskiej z eposami Homera

Jednak za szczytowe osiągnięcie mykeńskiej architektury uważa się monumentalne grobowce kopułowe. Najwspanialsze z nich powstały w XIII w. p.n.e. w Mykenach. Najokazalszy, królewski Grób Agamemnona (zwany również Skarbcem Atreusa), jest przykładem bezpośredniego powinowactwa architektury mykeńskiej oraz eposów Homera. Usytuowany jest na wzgórzu Panagitsa i w 1999 r. został wpisany, wraz z całym stanowiskiem archeologicznym w Tyrynsie, na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

R1cBIIxjXqBq2
Skarbiec Atreusa, autor zdjęcia: Ken Russell Salvador
Źródło: licencja: CC BY 2.0.
Elżbieta Makowiecka Sztuka Grecka

W planie grób składa się z korytarza (dromos), dużej komory na planie koła i małego prostokątnego pomieszczenia właściwego pochówku. Zarówno dromos, jak i komory zbudowane były z ociosanych bloków. Okrągłą komorę, o średnicy prawie piętnastu metrów przykrywa wspaniała kopuła (konstrukcyjnie jest to oczywiście pseudokopuła, zbudowana z poziomych kręgów bloków o coraz mniejszej średnicy; krawędzie kamiennych kręgów zostały precyzyjnie skute od wewnątrz, sprawiając wrażenie prawidłowego kopułowego wnętrza). Wejście z dromosu do komory zwieńczał trójkąt odciążający ponad nadprożem (niestety nie zachowała się wypełniająca go płyta, lecz dzięki temu Słowacki mógł się dostać do wnętrza Grobu Agamemnona i napisać poemat; w jego czasach dromos był wypełniony ziemią do wysokości nadproża, a wchodziło się do środka przez ów trójkątny otwór).

przecz2 Źródło: Elżbieta Makowiecka, Sztuka Grecka, Warszawa 2006, s. 22.

Sztuka grecka epoki archaicznej

Precyzyjne ustalenie ram czasowych okresu archaicznego w sztuce greckiej jest niemożliwe. Pewnym jest, że po okresie świetności kultur minojskiej i mykeńskiej nastały tzw. Wieki Ciemne. Przełom IX i VIII w. p.n.e., kiedy na terenie Grecji zaczęły masowo pojawiać się miasta‑państwa, uważa się za koniec tego zagadkowego dla badaczy czasu. Oficjalnie więc okres archaiczny datuje się na VIII‑VI w. p.n.e. Jest to przede wszystkim początek ery piśmiennej, wtedy to powstały najprawdopodobniej IliadaOdyseja Homera oraz rozkwitła poezja liryczna (Safona, Anakreont, Pindar).
Co istotne sztukę tamtego okresu znamy przede wszystkim z dobrze zachowanych przykładów ceramiki, która ówcześnie była tworzona przez Greków w dużej ilości (już we wczesnoarchaicznej Attyce). W X i IX w. p.n.e. zaczęła powstawać ceramika geometryczna, którą wykorzystywano także do dekorowania grobów. W pełni styl geometryczny, zwany również stylem dipylońskim rozwinął się w VIII w. p.n.e.

KraterkraterKrater Hirschfelda jako przykład związku stylu dipylońskiego z eposami Homera

Za jeden z najważniejszych przykładów stylu dipylońskiego uważa się wielki krater, nazywany kraterem Hirschfelda (połowa VIII w. p.n.e.). To masywne naczynie posiada bardzo bogatą dekorację figuralną w swojej górnej partii.

RFT4myS3qxz0g
Krater Hirschfelda, 750‑735 p.n.e
Źródło: MET Museum, domena publiczna.
Elżbieta Makowiecka Sztuka Grecka

(...) występują dwa pasy z postaciami ludzkimi: górny przedstawia orszak pogrzebowy zgromadzony za rydwanem przygotowanym do przewiezienia zwłok, natomiast dolny prezentuje szereg dwukonnych rydwanów wiozących uzbrojonych wojowników. Oczywiście wszystkie postacie, i ludzie, i konie, są zgeometryzowane, a także powtarzalne, ale obecność rydwanów natychmiast kojarzy się z Homerowym opisem pogrzebu Patroklesa, podczas którego odbywały się igrzyska z takim właśnie wyścigiem zaprzęgów.

przecz3 Źródło: Elżbieta Makowiecka, Sztuka Grecka, Warszawa 2006, s. 27.

Co ciekawe naczynia tego typu pełniły funkcję odrębnych nagrobków, do których wlewano najczęściej wino, oliwę czy krew zwierząt w celu ułaskawienia bóstw oraz ukojenia duszy zmarłego.

Ceramika czarno- i czerwonofigurowa VI w. p.n.e.

Bardzo wysoka archeologiczna wartość greckiej ceramiki wynika także z faktu, że jest ona jedynym zachowanym do dziś świadectwem tamtejszego malarstwa (jego forma ścienna, z uwagi na niewielką odporność na warunki zewnętrzne, nie przetrwała), które ówcześnie cieszyło się wielkim powodzeniem, co wiemy z różnych źródeł pisanych. Malarstwo ceramiczne, nazywane również wazowym, miało na ziemi greckiej kilkusetletnią tradycję. Garncarze praktyczne umiejętności wytwarzania swoich dzieł z gliny dziedziczyli po ojcach. Dlatego styl czarno- i czerwonofigurowy bazował na wcześniejszych – geometrycznym oraz orientalnym.

Dzieła Eksekiasa jako przykład związku wazowego malarstwa czarnofigurowego z eposami Homera

Jednym z kluczowych greckich artystów zajmujących się czarnofigurowym stylem malarstwa wazowego jest Eksekias. Był on malarzem oraz garncarzem tworzącym w połowie VI w. p.n.e. Jego dwie najsłynniejsze wazy: amfora oraz kyliks są przykładami nowatorskiej jak na owe czasy kompozycji, która zrywała z tradycyjnym wzornictwem przeszłości. W swoich pracach stosował on tzw.

Elżbieta Makowiecka Sztuka Grecka

kompozycję metopową (nazwa ta odwołuje się do pola metopymetopametopy z fryzu doryckiego) scena figuralna zamknięta jest niejako w ramy, stając się elementem niemal niezależnym od kształtu dekorowanego przedmiotu. Niemal, ale niezupełnie. Eksekias w sposób doskonały wpisuje dwie postacie bohaterów Homerowych (Achillesa i Ajasa grających w jakąś grę) w pole metopy, ale zarazem uwzględnia krzywiznę brzuśca naczynia. Obaj herosi pochylają się nad planszą gry (zapewne przesuwając pionki), dzięki czemu ich plecy tworzą prawie pełny łuk podkreślający wypukłość naczynia, zaś oparte o ramiona włócznie wskazują na narożniki metopy, a odstawione ku tyłowi tarcze wypełniają pozostałą powierzchnię pola.

przecz4 Źródło: Elżbieta Makowiecka, Sztuka Grecka, Warszawa 2006, s. 57.
R6QEnUna1VqJ4
Amfora Eksekiasa, 530 p.n.e. Malowidło na wazie przedstawia Achillesa i Ajaksa grających w kości.
Źródło: domena publiczna.

Sztuka grecka epoki klasycznej

Prawdziwy rozkwit sztuki i kultury greckiej przypada na tzw. okres klasyczny, datowany na V‑IV w. p.n.e. Wtedy to do głosu najsilniej doszła filozofia, reprezentowana przez m.in. Platona, Sokratesa oraz Arystotelesa. Pojawili się także wybitni dramatopisarze tacy jak np. Sofokles czy Ajschylos. Dzieje historii spisali natomiast Herodot i Tukidydes.
Okres klasyczny to również rozwój rzeźby (Fidiasz, Praksyteles, Lizyp), malarstwa oraz malarstwa ceramicznego. Za najważniejszych malarzy drugiej połowy V w. p.n.e. uważa się Zeuksisa (znany był ze stosowania techniki światłocienia) i Parrasjosa.

Czara Durisa jako przykład związku wazowego malarstwa epoki klasycznej z eposami Homera

Przykładem malarza wazowego, który bardzo chętnie sięgał w swoich dziełach po motywy pochodzące z dziejów trojańskich był Duris. Żył on w pierwszym ćwierćwieczu V w. p.n.e. Jego styl charakteryzował się czytelnymi kompozycjami, sporządzonymi oszczędną, ascetyczną wręcz kreską.

Elżbieta Makowiecka Sztuka Grecka

Bohaterowie homeryccy byli bardzo częstym tematem sztuki w epoce archaicznej i pozostali takimi w okresie klasycznym. U Durisa zarysowuje się jednak subtelna różnica w podejściu do tego tematu. Jednym z najlepiej znanych jego malowideł jest czara z przedstawieniem Eos niosącej martwe ciało swego syna Memnona. Trzeba pamiętać, że był to bohater trojański, który zginął w pojedynku z Achillesem. Malarz przedstawia więc nie zwycięzcę, lecz zwyciężonego, nie tryumf najpopularniejszego greckiego bohatera, ale ból matki zabitego.

przecz5 Źródło: Elżbieta Makowiecka, Sztuka Grecka, Warszawa 2006, s. 101–102.
RAD0ePhub77LL
Pieta Memnona (Eos z ciałem Memnona), malowidło na attyckiej czarze czerwonofigurowej Durisa, V wiek p.n.e., Luwr, Paryż
Źródło: domena publiczna.

Słownik

aojda
aojda

(gr. aoidos; od oda – pieśń) – w starożytnej Grecji śpiewak nadworny lub wędrowny, odwiedzał dwory możnych, umilał czas zgromadzonych tworzonymi przez siebie epickimi pieśniami, w których, przy akompaniamencie instrumentu (liry) opiewał czyny bogów, herosów i bohaterów

epos
epos

(gr. épos - słowo, opowieść) – inaczej epopeja; gatunek epiki obejmujący utwory, zazwyczaj wierszowane, w których przedstawiano mitycznych lub historycznych bohaterów biorących udział w wydarzeniach przełomowych dla określonej społeczności

heksametr
heksametr

(gr. heks – sześć ) – w wersyfikacji antycznej wers składający się z sześciu stóp (stopa – jednostka miary wierszowej), heksametr był przede wszystkim wierszem antycznego eposu; chętnie stosowany przez poetów starożytnych

daktyl
daktyl

(gr. daktylos – palec) – w starożytności stopa złożona z jednej długiej zgłoski i dwóch zgłosek krótkich; w języku polskim daktyl to układ trzech sylab, spośród których jedna jest akcentowana, a dwie pozostałe – nie

krater
krater

(stgr. kratḗr - mieszam) – w starożytnej Grecji naczynie do mieszania wina z wodą, gliniane lub metalowe

meander
meander

(łac. mĕātūs – ruch, chód, droga, ujście) – ornament ciągły w formie linii załamującej się wielokrotnie pod kątem prostym

metopa
metopa

(gr. métopê; méta - pomiędzy, opê - otwarcie) – element dekoracyjny greckiej świątyni, kwadratowa płyta miedzy tryglifami we fryzie doryckim, wypełniona płaskorzeźbą lub gładka, malowana

pluralizm
pluralizm

(łac. pluralis - mnogi) – wielość, różnorodność; w polityce: zasada ustrojowa gwarantująca różnym grupom społecznym i politycznym prawo wyrażania swych poglądów i uczestnictwo w życiu państwa; w filozofii: pogląd, według którego rzeczywistość składa się z różnorakich bytów, niesprowadzalnych do jednej realności

topos
topos

(gr. tópos koinós, łac. locus communis - miejsce wspólne) – powtarzający się motyw, występujący w obrębie literatury i sztuki zbudowany na fundamencie dwu wielkich tradycji śródziemnomorskich: antycznej i biblijno‑chrześcijańskiej. Wskazuje na jedność, ciągłość kulturową danego kontynentu czy na istnienie pierwotnych wzorców myślenia człowieka. Topos budowany jest na zasadzie obrazu mającego na celu opis jakiejś sytuacji

unitaryzm
unitaryzm

(łac. unitus - zjednoczony) – zjednoczenie, jedność; zasada porządku i organizacji, polegająca na dążeniu do zjednoczenia w jedną całość wielu autonomicznych tworów społecznych np. zjednoczenie landów, grup etnicznych, narodów, państw

Aplikacje dostępne w
Pobierz aplikację ZPE - Zintegrowana Platforma Edukacyjna na androida