Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Pobierz materiał do EPUB Pobierz materiał do MOBI Zaloguj się aby dodać do ulubionych Zaloguj się, aby udostępnić materiał Dodaj całą stronę do teczki
RQmtCELTExxyC1
Drzeworyt przedstawiający Symonidesa z Keos – starogreckiego autora trenów
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

TrentrenTren to gatunek poetycki wywodzący się z antyku. Jego źródeł poszukuje się z jednej strony w tradycji biblijnej (starotestamentowa Księga Jeremiasza), z drugiej – w kulturze Greków, wskazując na starogreckie obrzędowe pieśni żałobne wyrażające żal z powodu czyjejś śmierci, zawierające pochwały zalet i zasług zmarłego oraz służące rozpamiętywaniu jego czynów i myśli. Tren jest blisko związany z dwiema innymi formami poezji funeralnejfuneralnyfuneralnej: elegiąelegiaelegiąepicediumepicediumepicedium, które również podejmują kwestie przemijania i śmierci. Najbardziej znanymi autorami liryki żałobnej w okresie antyku byli m.in. Simonides z Keos (Grecja), Owidiusz i Cyceron (Rzym).

Pieśni żałobne tworzono zgodnie z ustalonymi regułami. W utworze występowały zazwyczaj trzy postacie: zmarły, jego pogrążony w żałobie bliski oraz osoba chwaląca zmarłego, która udzielała także napomnienia i pocieszenia. W klasycznym trenie opłakiwanym bohaterem mógł być tylko człowiek dorosły, sławny, z określonymi zasługami.

Utwory żałobne opierano na schemacie, w którym następowały po sobie kolejno: 
1) wstęp zawierający demonstrację żalu i prezentację osoby zmarłej oraz opłakującego (exordium), 2) pochwała zmarłego i wymienienie jego zalet (laudatio), 3) ukazanie wielkości poniesionej straty (iacturae demonstratio), 4) pocieszenie (consolatio) i ‒ niekiedy ‒ 5) napomnienie (exhortatio).

Poezja żałobna łączy się z określoną topiką ‒ charakterystyczne są dla niej toposy ubi sunt?, Horacjańskie exegi monumentum, non omnis moriar oraz motywy związane z przemijaniem, np. motyw snu, motyw odlotu duszy z ciała, motyw zimy. Częste jest również przywoływanie postaci mitologicznych czy biblijnych związanych z tradycją żałobną: np. Niobe, Antygony, Orfeusza, Hioba.

RpmFNCuajFyz81
Jacques-Louis David, Niobe i jej córka, 1775
Źródło: Wikimedia Commons, licencja: CC 0 1.0.

Epoka odrodzenia przyniosła liczne i różnorodne przykłady liryki żałobnej. Poeci renesansowi często pisali utwory upamiętniające zmarłych: bliskich i osoby publiczne. Poezję taką tworzono na zamówienie. Wzorce poezji funeralnej czerpano z antyku, zarówno jeśli chodzi o sposoby literackiego obrazowania, stylistykę, schematy kompozycyjne, jak i formy gatunkowe ‒ stąd popularność epitafiówepitafiumepitafiów, elegii, epicediów.

Jednocześnie jednak wyrastająca z klasycznych reguł poezja żałobna poświęcona osobom zmarłym ewoluowała, czego dowodem są Treny Jana Kochanowskiego - cykl 19 utworów opublikowany w 1580 roku w Krakowie.

Kochanowski podchodził z szacunkiem do tradycji liryki funeralnej i wiele z niej czerpie, o czym świadczą m.in. podniosły, refleksyjny ton, typowe dla klasycznej poezji żałobnej motywy i toposy, liczne nawiązania do kultury antyku, a także schemat epicedialny. Jednocześnie dzieło poety cechuje wysoka oryginalność. Cykl, który powstał po śmierci córki poety, Orszulki, był na tyle wyjątkowy, że już wydawca i przyjaciel Kochanowskiego, Jan Januszowski, uznał za właściwe wytłumaczyć poetę przed krytykami, którzy uważali za nieodpowiednie poświęcić poważny utwór żałobny małemu dziecku. Zgodnie z zasadą stosowności epicedia pisano na cześć wielkich osobistości, a nie kilkuletnich dzieci. Kochanowski przełamał tę tradycję, a dodatkowo, mimo że pisał pod wpływem żalu po utracie własnej córki, to nie zmarłą Urszulę uczynił główną bohaterką cyklu, lecz na pierwszy plan wysunął siebie: rozpaczającego ojca, przechodzącego kryzys światopoglądowy filozofa.

R4JT5mDXj6UUw
Jan Matejko, Jan Kochanowski nad zwłokami Urszulki, XIX wiek
Źródło: Kazimierz Władysław Wójcicki Album Jana Matejki, 1876, dostępny w internecie: Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 4.0.

Poeta zmienił także formę lirycznego wyrażenia bólu ‒ rozbił długie i obszerne epicedium na kilkanaście mniejszych, samodzielnych utworów, w różny sposób operujących typowymi dla gatunku motywami. Zachował przy tym wszystkie niezbędne części, jakie dawni teoretycy przypisywali temu gatunkowi (a więc wstęp, pochwały zmarłego, ukazanie wielkości straty, żal, pocieszenie i napomnienie).

Cykl Kochanowskiego jest bardzo starannie zaplanowany pod względem kompozycji i sposobu ujęcia tematu. Łączy różne elementy bogatej tradycji literackiej, czerpiąc zarówno z antycznych trenów greckich, klasycznego epicedium, starożytnych elegii, jak i biblijnych psalmów.

Słownik

elegia
elegia

(gr. elegeia – pieśń żałobna) – poważny, refleksyjny utwór liryczny, utrzymany w tonie smutnego rozpamiętywania, rozważania lub skargi, dotyczący spraw osobistych lub problemów egzystencjalnych (przemijanie, śmierć)

epicedium
epicedium

(gr. epikedeion; epi – na + kedos – smutek, ból) – pieśń żałobna wywodząca się z ludowej tradycji greckiej, początkowo śpiewana przy zmarłym. Jako forma literacka epicedia to uroczyste poematy żałobne o ustalonym porządku retorycznym, na który składają się: pochwała zalet zmarłego, opłakiwanie poniesionej straty oraz pocieszenie.

epitafium
epitafium

(gr. epi‑taphios – nad grobem) – napis nagrobkowy lub krótki wiersz poświęcony osobie zmarłej

funeralny
funeralny

(łac. funerus = funebris – należący do pogrzebu, pogrzebowy) – dotyczący pochówku i żałoby po zmarłym

tren
tren

(gr. threnos – opłakiwanie, pieśń żałobna) – jeden z gatunków poezji żałobnej, pieśń lamentacyjna, w której znajduje wyraz żal po śmierci zmarłej osoby oraz uznanie dla jej zalet i zasług

Aplikacje dostępne w
Pobierz aplikację ZPE - Zintegrowana Platforma Edukacyjna na androida