Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Zaloguj się, aby dodać do ulubionych Zaloguj się, aby skopiować i edytować materiał Zaloguj się, aby udostępnić materiał Zaloguj się, aby dodać całą stronę do teczki

Problematyka Fantazego

Fantazy to tytuł dramatu wierszem, który Juliusz Słowacki napisał prawdopodobnie na przełomie 1844 i 1845 roku. Utwór jest niedokończony i nie został opublikowany za życia poety.

Mieczysław Inglot Wstęp

W dramacie [...] nakreślił poeta obraz moralnego rozłamu społeczeństwa polskiego. U jego źródeł tkwiła niszczące siła pieniądza, zmuszająca jednych do bezwzględnej walki o byt, umożliwiająca innym egoistyczne, wrogie, bo krzywdzące bliźnich działania – a z drugiej strony prowokująca do otwartego buntu przeciwko złowrogiej mocy »wojsk dukatowych«. [...]
Poetę romantycznego interesował pieniądz przede wszystkim jako siła pustosząca wnętrze dusz ludzkich, jako czynnik niszczący prawe i szlachetne stosunki między ludźmi.

inglot1 Źródło: Mieczysław Inglot, Wstęp, [w:] Juliusz Słowacki, Fantazy, Wrocław 1985, s. 7.

Bohaterowie dramatu

R1AHkaiGiNvyi
Lajos Gulácsy, Pejzaż romantyczny z damą, ok. 1910
Źródło: domena publiczna.

Bohaterowie dramatu są wyrazistymi charakterologicznie postaciami. Dzięki takiej konstrukcji świata przedstawionego Juliusz Słowacki pokazuje, że uwarunkowania klasowe wpływają na postawy moralne.

Rodzina Respektów
1
Mieczysław Inglot Wstęp

Respektowie to bogata niegdyś ziemiańska rodzina postawiona przed perspektywą majątkowej ruiny. Aby jej zapobiec i utrzymać swoją dotychczasową pozycję towarzyską, nie wahają się poświęcić swojej córki Diany. Dla ratowania majątku musi ona poślubić niekochanego przez siebie, bogatego człowieka. Tym człowiekiem jest Fantazy.

inglot2 Źródło: Mieczysław Inglot, Wstęp, [w:] Juliusz Słowacki, Fantazy, Wrocław 1985, s. 7.
Fantazy
1
Mieczysław Inglot Wstęp

W postaci Fantazego przedstawił poeta inną niż Respektowie część arystokracji polskiej. Fantazy reprezentuje świat ludzi pozbawionych kłopotów materialnych, przebywających najczęściej poza granicami kraju i uznających się za wolnych od zobowiązań wobec narodu i społeczeństwa. Niezdolni do prawdziwego i szczerego zaangażowania się w konflikty współczesności, przyjmowali oni ironizującą postawę estetów kwestionujących sens wszelkich idei i uczuć.

inglot3 Źródło: Mieczysław Inglot, Wstęp, [w:] Juliusz Słowacki, Fantazy, Wrocław 1985, s. 7–8.
Diana
1
Mieczysław Inglot Fantazy

Poryw serca i dobra wola sprawiają, że Diana poświęca się dla rodziców i za cenę własnego szczęścia pragnie zapewnić im spokojną przyszłość. Jako przedstawicielka świata autentycznych wartości, zdolna do otwartego głoszenia swoich przekonań, działająca zgodnie z raz powziętym postanowieniem.

inglot4 Źródło: Mieczysław Inglot, [w:] Juliusz Słowacki, Fantazy, Wrocław 1985, s. 10–11.
Major i Jan
1
Mieczysław Inglot Wstęp

Major i Jan to byli rewolucjoniści. Pierwszy z nich, urodzony na Kaukazie, porwany dzieckiem przez wojsko carskie (jako zakładnik), wychowywany w rosyjskiej szkole wojskowej, brał udział w spisku dekabrystów. Zesłany na Sybir, ciężko przeżył klęskę ruchu i śmierć jego przywódców. Beznadziejność otaczającej go rzeczywistości zaczęła osłabiać wrodzony mu hart ducha. Upadek powstania listopadowego i przyjazd jego uczestników, którym okazał się potrzebny, wskrzesiły upadające ideały. Major ujrzał w polskich zesłańcach (głównie Janie) spadkobierców wyznawanej niegdyś przez niego idei walki z caratem. Gorąca miłość ojczyzny i gotowość do ofiar, które widział w Janie, odrodziły byłego dekabrystę i przywróciły mu wiarę w owocność własnej, heroicznej przeszłości.

inglot5 Źródło: Mieczysław Inglot, Wstęp, [w:] Juliusz Słowacki, Fantazy, Wrocław 1985, s. 11.
Idalia
1
Mieczysław Inglot Wstęp

Idalia [...] to postać złożona i bardzo kontrowersyjna. Ona też jest bohaterką przeszłości zdradzonej przez Fantazego. Wielka miłość do niego, a potem nie mniej wielka rozpacz czynią ją osobą otwartą na cierpienia bliźniego, a tym samym, w świetle przekonań poety, podatną na moralne i duchowe odrodzenie. Z drugiej jednak strony, pragnąc odzyskać utracone uczucie, nie umie zrezygnować z nagannego (w intencji poety) zamiaru reżyserowania sytuacji życiowych i odgrywania wiodącej roli w inscenizowanych przez siebie intrygach.

inglot6 Źródło: Mieczysław Inglot, Wstęp, [w:] Juliusz Słowacki, Fantazy, Wrocław 1985, s. 11–12.

Konwencje romantyczne

Fantazym można dostrzec zderzenie różnych romantycznych wzorów życia. Bohaterowie podporządkowują się schematom ukształtowanym przez literaturę epoki. Ujawnia się to w ich sposobie myślenia, wyznawanych systemach wartości, zachowaniach. Znakomitym przykładem takiej postawy jest hrabina Respektowa, która stara się nadać swojemu ogrodowi charakter „romantyczny”, dzięki sztucznym zabiegom upodobnić go do natury. Słowacki ośmieszył w dramacie bohaterkę i jej zabiegi, ujawnił ich sztuczność. Ogród bowiem tylko wówczas mógł mieć dla romantyka wartość, gdy dzika natura zwyciężała w nim nad przyrodą uporządkowaną przez człowieka; tylko taki ogród mógł stać się zwierciadłem jego duszy.

R1Oi6bnhJl2OD
Caspar David Friedrich, Lato, 1807
Źródło: domena publiczna.

Proza życia

Romantyczna egzaltacja zostaje w dramacie Słowackiego w szyderczy sposób zderzona z prozą życia. Fałsz konwencji demaskuje się w zmaganiach z codzienną egzystencją. Najboleśniejsza dla pielęgnujących romantyczne ideały lub chociażby romantyczny styl życia jest jednak konfrontacja z realiami ekonomicznymi. Nie miłość okazuje się najwyższą wartością, lecz wymierna suma, która w utworze Słowackiego staje się przedmiotem rozmaitych zabiegów.

RJ0aBoXQrogzi
Caspar David Friedrich, Kobieta na tle zachodzącego słońca, 1818
Źródło: domena publiczna.

Niektórzy komentatorzy zwracają uwagę, że w dramacie ujawnił się konflikt charakterystyczny dla wczesnego społeczeństwa kapitalistycznego – romantyczny idealizm coraz częściej musiał ustępować miejsca myśleniu ekonomicznemu. Warto jednak zaznaczyć, że napięcie między idealizmem a materializmem obecne było już we wczesnej twórczości Słowackiego (np. w Kordianie), a wiązało się z jego doświadczeniem życiowym – w swojej twórczości poeta stawał zdecydowanie po stronie idealizmu, zarazem jednak potrafił bardzo zapobiegliwie pomnażać swój majątek.

Komedia i ironia

Fantazy rozpoczyna się jak komedia, humor ma jednak w tym dramacie szczególny charakter, gdyż w istocie to za jego sprawą ujawnia się smutek zagubienia bohaterów. Śmieszna i tragiczna zarazem jest niewspółmierność głoszonych przez nich ideałów i rzeczywistości, w której żyją i którą akceptują. Poeta szydzi z romantyków; dostrzega bowiem, że tylko udają oni wierność przyjętym kiedyś wartościom, tymczasem naprawdę stają się aktorami odgrywającymi raz przyjęte role. Ważną funkcję pełni w dramacie ironia romantycznaironia romantycznaironia romantyczna. Ujawnia się ona w sposobie zachowań bohaterów, które nie zawsze poddają się jednoznacznej interpretacji. Podobnie ich wypowiedzi często zawierają ukryte sensy i podteksty. Wiele znaczeń trzeba odczytywać z niedopowiedzeń i z niuansów słownych.

Rozprawa ze współczesnymi

R4A9PkCv8n0mp1
Delifina Potocka

z domu Komar, hrabina, ur. 1807, Murowane Kuryłowce (Podole), zm. 2 IV 1877, Paryż, dama słynna z urody i talentów artystycznych przyjaźniła się z F. Chopinem i Z. Krasińskim (Listy do Delfiny Potockiej, t. 1–3, 1930–38, wyd. nowe 1975); z osobą Potockiej związane są m.in. PrzedświtSen Cezary Krasińskiego oraz Walc Des-dur opus 64 ChopinaKoncert f-moll Chopina.
Źródło: Paul Delaroche, Portret Delfiny Potockiej, 1849, domena publiczna.

Fantazy to rozrachunek z romantyzmem dokonany z perspektywy człowieka dojrzałego. Porównanie tego dramatu z powstałym dziesięć lat wcześniej Kordianem pozwala zobaczyć, że w obu tekstach niejednoznacznie ocenia się romantyczne wzorce życia. W młodzieńczym dramacie poeta ukazał historię egzaltowanego młodzieńca, a w Fantazym przedstawił losy ludzi doświadczonych i zgorzkniałych, ale i w jednym, i w drugim utworze zwrócił uwagę na nieautentyczność romantycznego stylu życia. Komentatorzy dostrzegają w tym dramacie rozrachunek poety z sobą samym oraz z przyjaciółmi – postać Fantazego wzorowana jest na Zygmuncie Krasińskim, a Idalii – na dwóch kobietach, które obaj poeci darzyli uczuciem: Joannie Bobrowej i Delfinie Potockiej. Słowacki rozprawia się więc w Fantazym nie tylko z ideami i konwencjami epoki, lecz także krytycznie komentuje fakty z biografii ludzi mu współczesnych.

MistycyzmmistycyzmMistycyzm

W końcowej części komedia przekształca się w mistyczną tragedię ofiary. Major popełnia samobójstwo. Traktuje je jako akt zadośćuczynienia za młodzieńczą niezdolność do czynu, a zarazem poświęcenia swego życia w imię szczęścia innych. Jego ofiara ma wymiar osobisty, ale można ją porównać do czynu Winkelrieda, o którym mowa w Kordianie. Widać więc w Fantazym wyraźną kontynuację poglądów obecnych już we wczesnej twórczości Słowackiego, a jeszcze wzmocnionych po jego przełomie mistycznym, gdy szczególnie ważne stały się dla niego ideały świętości i pokory.

RFbF0Yd8t40FZ
Caspar David Friedrich, Górski pejzaż z tęczą, ok. 1809–1810
Źródło: domena publiczna.

Słownik

idealizm
idealizm

(łac. idealis – idealny < gr. idéa – kształt, wyobrażenie) – kierunek filozoficzny, zgodnie z którym świat dostępny ludzkim zmysłom nie jest jedyną częścią rzeczywistości; zakłada wyższość idei nad materią

ironia
ironia

(gr. eironeía – przestawianie, pozorowanie) – figura stylistyczna polegająca na celowo wprowadzanej sprzeczności między przekazywaną informacją a jej znaczeniem ukrytym; wyróżnia się trzy podstawowe rodzaje ironii: retoryczną, sokratejską i romantyczną; bywa trudna do zidentyfikowania, nie można identyfikować jej z kłamstwem i sarkazmem

ironia romantyczna
ironia romantyczna

(gr. eironeía – przestawianie, pozorowanie) – pojęcie stworzone przez niemieckiego filozofa Friedricha Schlegla (1772–1829), zgodnie z którym każdy akt twórczy traktowany jest jako gra między twórcą a czytelnikiem, w utworze literackim zaciera się więc granica między tym, co rzeczywiste, a tym, co wykreowane. Ze względu na sytuację polityczną w polskim romantyzmie teoria ironii romantycznej nie cieszyła się popularnością, a jako jeden z nielicznych romantyków wykorzystywał ją Juliusz Słowacki, np. w poemacie dygresyjnym Beniowski i w niektórych dramatach, np. BalladynieFantazym

kapitalizm
kapitalizm

(od kapitał < łac. capitale – ruchoma własność) – system społeczno‑gospodarczy oparty na własności prywatnej, która umożliwia czerpanie zysków

materializm
materializm

(fr. matérialisme < łac. materialis – dotyczący materii) – pogląd filozoficzny, zgodnie z którym jedynie rzeczy materialne są prawdziwe

mistycyzm
mistycyzm

(gr. mystikos – tajemny) – pogląd zakładający możliwość ponadzmysłowego kontaktu z bóstwem, zwłaszcza za pomocą intuicji, objawienia

Aplikacje dostępne w
Pobierz aplikację ZPE - Zintegrowana Platforma Edukacyjna na androida