Niepokoje średniowiecza

Potworna epidemia dżumy ogarnęła niemal cały kontynent europejski i zabiła mniej więcej 1/3 jego mieszkańców. W kulturze późnego średniowiecza motyw umierania zaczął występować z niebywałą siłą. Wielką popularność zdobywały literackie i plastyczne wizje danse macabre – tańca śmiercitaniec śmiercitańca śmierci, porywającej wszystkich bez wyjątku, niezważającej na pozycję społeczną i status materialny umierających. Dodatkowemu wzmocnieniu uległ kultkultkult Męki Pańskiej, której poświęcono w sztuce późnośredniowiecznej wiele celowo makabrycznych obrazów i rzeźb; była ona także tematem publicznych przedstawień, zwanych misteriamimisteriummisteriami.

RuAa1RRUDjDKz
Taniec śmierci i kobiet, rycina z druku wydanego nakładem paryskiego wydawcy Guy Marchanta w 1486 roku. Wyjaśnij, jakie przesłanie niosły ze sobą przedstawienia tańca śmierci.
Źródło: dostępny w internecie: granger.com, tylko do użytku edukacyjnego.
R1GwYC8RdFyfd
Rozprzestrzenianie się dżumy w XIV wieku (kolor zielony – obszar wolny od epidemii). Dla orientacji zaznaczono dzisiejsze granice państw. Wskaż, skąd przybyła i w jaki sposób rozprzestrzeniała się dżuma w Europie.
Źródło: Contentplus.sp. z o.o. na podstawie Roger_Zenner, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.
RsECDfremA4c71
Dante Alighieri według fresku z 1465 r. w katedrze florenckiej: w lewej ręce poeta trzyma księgę Boskiej Komedii, a prawą wskazuje na wejście do piekła. W tle widać opisaną w poemacie siedmiostopniową górę czyśćca, na której szczycie znajduje się raj. Z prawej strony obrazu przedstawiono rodzinne miasto Dantego – Florencję.
Wyjaśnij, dlaczego tak dużym przełomem były narodziny wiary w czyścieć. Jakie niosło to ze sobą konsekwencje?
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Zjawiska kulturowe związane z epidemią czarnej śmierci można uznać za apogeum trwającego przez niemal całe średniowiecze zainteresowania pozagrobowym losem duszy ludzkiej. Duchowni w swym nauczaniu podkreślali marność życia doczesnego i konieczność zapewnienia sobie wiecznej szczęśliwości w raju. Niepewność jutra, wysoka śmiertelność niemowląt, liczne i częste zagrożenia popychały człowieka średniowiecza – znacznie mocniej niż człowieka współczesnego – ku refleksji eschatologicznejeschatologiaeschatologicznej. Stąd gwałtowne nawrócenia i spektakularne pokuty wielkich grzeszników, bogate nadania na rzecz instytucji kościelnych czy też powszechna praktyka umartwiania się. Lęk przed piekłem i wiecznym potępieniem stanowił ważny element mentalności średniowiecznej. Teologia łacińskiego Zachodu wyszła naprzeciw tym obawom: w XII w. pojawił się pogląd, że ci, którzy zmarli, nie mając żadnego grzechu śmiertelnego na sumieniu, lżejsze grzechy mogą odpokutować już po śmierci – w czyśćcu. Idea czyśćca dawała nadzieję, że ktoś, kto umarł nagle, bez szansy na spowiedź i ostatnie namaszczenie, może po jakimś czasie dostąpić życia wiecznego. Wizja trójdzielnych zaświatów chrześcijańskich, na które składały się piekło, czyściec i raj, została utrwalona we wspaniałym poemacie Dantego Alighieri Boska Komedia, napisanym po włosku w pierwszej połowie XIV wieku.

Koniec średniowiecza

R1TSkywxeIDWp1
Oblężenie Konstantynopola – , ilustracja Jeana Chartiera. Trwało ono od 2 kwietnia do 29 maja 1453 roku. Zdobycie miasta przez wojska Imperium Osmańskiego oraz śmierć ostatniego cesarza bizantyjskiego Konstantyna XI pociągnęły za sobą ostateczny upadek Cesarstwa wschodniorzymskiego.
Opisz, w jaki sposób bronili się mieszkańcy Konstantynopola.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Początki i końce wielkich epok w dziejach można traktować jako efekty dość długich procesów - okresów będących cezurami, czyli momentami przełomowymi, trwale odmieniającymi oblicze cywilizacji. Początek średniowiecza przypada na okres wędrówki ludów, trwający od IV do VI wieku. Rok 476 – data upadku cesarstwa zachodniego – jest tylko próbą uchwycenia symbolicznego momentu, od którego nie było już na Zachodzie możliwości odbudowania politycznych ram świata starożytnego. Podobnie jest z końcem średniowiecza: wyznaczają go co najmniej trzy wielkie procesy mocno rozciągnięte w czasie.

Pierwszy z nich to rozwój humanizmu, filozofii stawiającej człowieka i jego sprawy w centrum wszechświata. Prądy humanistyczne zaczęły się rozpowszechniać wśród włoskich uczonych i artystów już w XIV wieku. W następnym stuleciu Italia stała się widownią najpełniejszego od początku średniowiecza renesansu kultury antycznej. Po upadku Konstantynopola, zdobytego w 1453 r. przez Turków, do Włoch uciekła znaczna grupa wykształconych Greków z bezcennymi rękopisami. Społeczeństwa zachodniej Europy zaczęły stopniowo coraz lepiej poznawać grecką część spuścizny antycznej. Na przełomie XV i XVI w. odrodzenie ogarnęło cały Stary Kontynent.

RQ1OG8C8wwCiZ
Przybycie Vasco da Gamy do Calicute w 1498 roku.
Źródło: Roque Gameiro, Wikimedia Commons, domena publiczna.

Drugim zjawiskiem wyznaczającym zmierzch średniowiecza było odkrywanie Nowego Świata i związane z tym poszerzenie horyzontów geograficznych Europejczyków. Od lat 20. XV w. Portugalczycy podejmowali trud wypraw oceanicznych. W 1498 r. Vasco da Gama opłynął Afrykę i dopłynął do Indii. Sześć lat wcześniej Krzysztof Kolumb, włoski kapitan w służbie hiszpańskiej, płynąc przez Atlantyk na zachód, dotarł do lądu, który uważał za wschodni brzeg Indii. Państwa europejskie rozpoczęły światową ekspansję, a Stary Kontynent zaczął gwałtownie zmieniać swoje oblicze. Pozyskiwanie kolonii otworzyło Hiszpanii i Portugalii, a także Anglii oraz Francji drogę do budowy potęgi politycznej znacznie przekraczającej możliwości władców średniowiecznych.

R1R8y4rmwggeV1
Drzwi kościoła zamkowego w Wittenberdze, na których Marcin Luter miał przybić swoje tezy. Luter, ogłaszając swoje koncepcje, chciał doprowadzić do reformy Kościoła rzymskokatolickiego. Cel ten jednak nie został osiągnięty i doszło do powstania nowej gałęzi chrześcijaństwa – protestantyzmu.
Źródło: A.Savin, Wikimedia Commons, tylko do użytku niekomercyjnego.

Wreszcie trzeci proces to rozłam w Kościele katolickim, zwany reformacją. Szczególne znaczenie miał ruch husycki na początku XV w., który stworzył własne wyznanie wiary. Dopiero jednak reformacja w pierwszej połowie XVI w. doprowadziła do trwałego i nieodwracalnego rozbicia organizacyjnej jedności wspólnoty katolickiej, likwidując tym samym jedną z najbardziej zasadniczych cech łacińskiej cywilizacji średniowiecza.

Koniec średniowiecza wyznaczają więc trzy symboliczne daty: upadek Konstantynopola w 1453 r., odkrycie Ameryki w 1492 r. i wystąpienie Marcina Lutra w 1517 r. Można do nich dodać jeszcze jedną, chyba najsilniej związaną z dziejami kultury: w 1455 r. ukazała się pierwsza w Europie książka drukowana – Biblia, wydana przez Jana Gutenberga z Norymbergi.

RnbkfJuj9cjJR
Film opowiadający o końcu średniowiecza.
Rc2zJGJMpctsU
Strona z Biblii w wydaniu Jana Gutenberga.
Zastanów się, która z przedstawionych cezur końcowych średniowiecza przemawia do ciebie najbardziej. Uzasadnij swój wybór.
Źródło: Kreuzschnabel, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Słownik

eschatologia
eschatologia

(od gr. éschatos – ostatni) – zespół poglądów na ostateczne (pośmiertne) losy człowieka, ludzkości i świata.

misterium
misterium

(łac. mysterium, gr. mysterion - tajemnica) tajemnicze zjawisko; w średniowieczu: dramat religijny powiązany z tematyką biblijną lub życiem świętych

kult
kult

(łac. cultus) cześć religijna oddawana bóstwom; także: zewnętrzne objawy tej czci, ceremonie

taniec śmierci
taniec śmierci

(fr. danse macabre) w średniowieczu: przedstawienie ikonograficzne: szkielety symbolizujące śmierć tańczące z reprezentantami stanów społecznych; wyrażaja równość wszystkich ludzi w obliczu śmierci

Słowa kluczowe

średniowiecze, dżuma, czarna śmierć, vanitas, danse macabre, Europa wczesnego średniowiecza, Europa późnego średniowiecza, Europa w okresie krucjat

Bibliografia

J. Huizinga, Jesień średniowiecza, przeł. T. Brzostowski, Warszawa 1998.

J. Le Goff, Kultura średniowiecznej Europy, przeł. H. Szumańska‑Grossowa, Gdańsk–Warszawa 2002.

Wiek V–XV w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii, studentów i uczniów, oprac. M. Sobańska‑Bondaruk i B. Lenard, Warszawa 2003.

Wielka historia świata. Tomy 1‑12 (praca pod patronatem Polskiej Akademii Umiejętności); Świat Książki 2004‑2006.

Seria Historia powszechna, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2011‑2019.