Polityka rodzinna w Polsce stanowi element szeroko rozumianej polityki społecznej.

Polityka społeczna

Polityka społeczna jest zorganizowaną działalnością państwa i jego instytucji. Służy do:

  • zaspokajania potrzeb zbiorowych społeczeństwa;

  • rozwiązywania problemów społecznych;

  • zaspokajania indywidualnych potrzeb obywateli, którzy bez wsparcia państwa nie mogą ich zaspokoić samodzielnie.

We współczesnych społeczeństwach istotnym dopełnieniem tej polityki jest działalność szeroko rozumianych organizacji pozarządowych: związków zawodowych, organizacji pracodawców i organizacji społecznych.

Politykę społeczną można rozumieć na dwa sposoby:

  • w wąskim znaczeniu: polityka socjalna państwa, czyli wsparcie materialne (finansowe, rzeczowe i organizacyjne) osób i rodzin, które z różnych powodów nie dysponują środkami wystarczającymi do przeżycia;

  • w szerokim znaczeniu: polityka zaspokajająca pozagospodarcze potrzeby obywateli lub stwarzająca niezbędne i konieczne warunki do samodzielnego zaspokojenia tych potrzeb przez obywateli.

Świadczenia finansowe na rzecz rodzin

Indeks świadczeń rodzinnych jest obecnie dość rozbudowany, związany z konkretnymi sytuacjami rodzinnymi.

RXLH2BYwxipVz
Przyjście na świat dziecka Matce (podobnie jak i ojcu) przysługuje urlop i zasiłek macierzyński (ojcowski). Ponadto, w przypadku bardzo niskich dochodów lub życia w ubóstwie matka może liczyć na zasiłek rodzinny oraz jednorazowy dodatek., Opieka nad dzieckiem Rodzicom przysługują: zwolnienie opiekuńcze i zasiłek opiekuńczy oraz urlop wychowawczy (dla matki i ojca). Rodziny o niskich dochodach mają ponadto prawo do zasiłku rodzinnego oraz dodatku z tytułu korzystania z urlopu wychowawczego., Wychowywanie dziecka Jest wspierane zasiłkiem rodzinnym oraz dodatkiem związanym z rozpoczęciem roku szkolnego; w przypadku nauki poza miejscem zamieszkania – dodatkiem z tego tytułu., Rodziny niepełne Mogą uzyskiwać zasiłek rodzinny oraz dodatek z tytułu samotnego wychowywania dziecka. Pracujący rodzic uzyskuje ponadto dodatek z tytułu korzystania z urlopu wychowawczego. Rodzic bezrobotny, prócz zasiłku rodzinnego, uzyskuje dodatek, jeśli dziecko nie ukończyło siedmiu lat. W przypadku niepełnosprawności dziecka samotny rodzic uzyskuje zasiłek rodzinny oraz dodatek dla osoby samotnie wychowującej dziecko niepełnosprawne., Rodziny z dzieckiem niepełnosprawnym o niskich dochodach Takie rodziny mają nieco wyższe kryterium dochodowe (zachowują prawo do zasiłku przy wyższych dochodach niż inne rodziny) uprawniające do świadczeń rodzinnych. Ponadto zasiłek pielęgnacyjny nie jest związany z kryterium dochodowym, podobnie jak zasiłek rodzinny wraz z dodatkiem z tytułu kształcenia i rehabilitacji. Jeśli opiekun dziecka niepełnosprawnego zrezygnował z pracy, uzyskuje świadczenie pielęgnacyjne. Jeśli oboje rodzice dziecka niepełnosprawnego pracują, to mają prawo do dłuższego okresu wypłaty dodatku za okres korzystania z urlopu wychowawczego.

Polityka rodzinna: cele, funkcje, instrumenty

Działania polityczne adresowane bezpośrednio do rodzin to główny trzon polityki rodzinnej państwa. Jej instytucjonalnym wyrazem w Polsce jest np. ministerstwo właściwe ds. rodziny i polityki społecznej. Już sama nazwa tego ministerstwa wskazuje na wielowymiarowy charakter działania ukierunkowanego na rodzinę i wkraczanie jego polityki w zakres innych polityk państwa:

  • demograficzną,

  • zdrowotną,

  • edukacyjną,

  • mieszkaniową,

  • migracyjną,

  • zatrudnienia,

  • zabezpieczenia społecznego i pomocy społecznej,

  • ochrony środowiska,

  • profilaktyki i zwalczania patologii społecznej.

Dlatego też w obszarze polityki społecznej wyróżnia się bezpośrednią politykę rodziną.

bg‑gray3

Są to działania adresowane wprost do rodzin, mające wspomóc rodzinę, umożliwić realizację funkcji rodziny (głównie: prokreacyjnej, ekonomicznejekonomiczna funkcja rodzinyekonomicznej, opiekuńczo‑zabezpieczającejopiekuńczo‑zabezpieczająca funkcja rodzinyopiekuńczo‑zabezpieczającej) zgodne z aprobowanymi społecznie wzorami życia rodzinnego.

Powiązane ze sobą cele realizowane przez politykę rodzinną

  • Wzrost dzietności rodzin (powiązanie polityki rodzinnej z funkcją prokreacyjną rodziny);

  • inwestycja w kapitał ludzki, czyli wspieranie rodziców w utrzymaniu, wychowaniu i kształceniu dzieci (powiązanie polityki rodzinnej z funkcją socjalizacyjnąsocjalizacyjna funkcja rodzinyfunkcją socjalizacyjną);

  • pomoc rodzinom ubogim (powiązanie polityki rodzinnej z funkcją ekonomiczną rodziny);

  • pomoc poszczególnym typom rodzin: niepełnym, wielodzietnym, z dziećmi niepełnosprawnymi (powiązanie polityki rodzinnej z funkcją opiekuńczo‑wychowawczą rodziny).

Funkcje, jakie spełniają świadczenia społeczne, będące podstawowym instrumentem bezpośredniej polityki rodzinnej

R1OgHjaoj8URg
Ilustracja interaktywna. Ilustracja przedstawia cztery schematyczne sylwetki osób w kolorze zielonym, które znajdują się na tle konturu Polski. Te postaci to matka i ojciec oraz dwójka dzieci po bokach. Opisane elementy ilustracji interaktywnej. 1. Funkcja dochodowa realizowana jest w formie bezpośrednich świadczeń pieniężnych lub pośrednio-rzeczowych, a także w formie usług uzupełniających dochody rodziny. 2. Funkcja kompensacyjna to częściowe przynajmniej rekompensowanie wydatków (np. związanych z potomstwem) lub utraconych dochodów (np. z powodu okresowego wycofania się rodzica z rynku pracy: urlop macierzyński, wychowawczy itp.). 3. Funkcja redystrybucyjna to korygowanie podziału PKB na rzecz jednostek lub grup społecznych. W tym przypadku są to transfery kierowane do rodzin wychowujących dzieci oraz środki przeznaczane na utrzymanie sytemu opiekuńczo-wychowawczego oraz edukacyjnego. 4. Funkcja egalitaryzująca polega na zmniejszaniu (łagodzeniu) różnic w poziomie życia rodzin. 5. Funkcja stymulująca to kierowanie spożyciem i oddziaływanie na postawy i zachowania jednostek i grup społecznych.
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Instrumenty wsparcia wykorzystywane w polskiej polityce rodzinnej

Świadczenia rodzinne związane z różnymi sytuacjami rodzinnymi wynikającymi z faktu urodzenia dziecka i opieki nad nim

Aktualnie system świadczeń rodzinnych jest regulowany ustawowo:

Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych

Art. 2
Świadczeniami rodzinnymi są:
1) zasiłek rodzinny oraz dodatki do zasiłku rodzinnego.
2) świadczenia opiekuńcze: zasiłek pielęgnacyjny, specjalny zasiłek opiekuńczy oraz świadczenie pielęgnacyjne;
3) zapomoga wypłacana przez gminy, na podstawie art. 22a;
3a) świadczenia wypłacane przez gminy na podstawie art. 22b;
4) jednorazowa zapomoga z tytułu urodzenia się dziecka;
5) świadczenie rodzicielskie.

o Źródło: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, dostępny w internecie: isap.sejm.gov.pl [dostęp 27.10.2021 r.].

System ulg podatkowych związanych z sytuacją rodzinną podatnika

Należą do niego: możliwość wspólnego opodatkowania małżonków (przywilej ten dotyczy tylko formalnych małżeństw) i możliwość wspólnego opodatkowania dla rodzin niepełnych. Ponadto osoby niepełnosprawne mogą odliczać wydatki na cele rehabilitacyjne od dochodu do podatkowania. Według tej samej zasady odliczane są wydatki związane z odpłatnym kształceniem na studiach wyższych oraz dojazdy dzieci do szkół poza miejscem zamieszkania. Zwolnione z podatku są świadczenia rodzinne: zasiłki rodzinne i pielęgnacyjne, zasiłki wychowawcze, zasiłki porodowe, jednorazowe zasiłki z tytułu urodzenia dziecka, świadczenia dla rodzin zastępczych, świadczenia z pomocy społecznej, świadczenia rzeczowe oraz stypendia.

Programy wspierania rodziny

Są to programy wykraczające poza standardowy system świadczeń rodzinnych, np.:

  • program „Rodzina 500 plus” - czyli zasiłek w wysokości 500 zł wypłacany co miesiąc na każde dziecko, bez względu na dochód rodziny:

Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci

Art. 4

1. Celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych.
2. Świadczenie wychowawcze przysługuje matce, ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka albo opiekunowi prawnemu dziecka.
3. Świadczenie wychowawcze przysługuje osobom, o których mowa w ust. 2, do dnia ukończenia przez dziecko 18. roku życia.

cyt2 Źródło: Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, dostępny w internecie: isap.sejm.gov.pl [dostęp 8.01.2020 r.].
  • Karta Dużej Rodziny - czyli system zniżek i dodatkowych uprawnień dla rodzin wychowujących co najmniej troje dzieci: 

Ustawa z dnia 5 grudnia 2014 r. o Karcie Dużej Rodziny

Art. 1

1. Ustawa określa zasady przyznawania członkom rodziny wielodzietnej Karty Dużej Rodziny, zwanej dalej „Kartą”, sposób przyznawania im uprawnień oraz sposób realizacji i finansowania zadań wynikających z ustawy. 2. Uprawnienia przysługujące osobom posiadającym ważną Kartę polegają na przyznaniu korzystniejszego od ogólnie obowiązującego dostępu do towarów, usług lub innych form działalności.

karta Źródło: Ustawa z dnia 5 grudnia 2014 r. o Karcie Dużej Rodziny, dostępny w internecie: isap.sejm.gov.pl [dostęp 27.10.2021 r.].
  • program „Dobry start”, czyli tzw. wyprawka szkolna – wypłacane raz w roku świadczenie w wysokości 300 zł na uczące się w szkole dziecko do 20. roku życia (a w przypadku dziecka niepełnosprawnego – do 24. roku życia), niezależnie od dochodu rodziny.

  • tzw. becikowe – jednorazowa zapomoga w wysokości 1000 zł przyznawana z tytułu urodzenia się dziecka; przysługuje, jeżeli przeciętny miesięczny dochód rodziny w przeliczeniu na osobę nie przekracza kwoty 1922 zł.

Dodatkowo państwo wspiera wychowanie dzieci i młodzieży poprzez tworzenie i finansowanie infrastruktury opiekuńczo‑wychowawczej, na którą składają się państwowe żłobki, przedszkola i szkoły.

Słownik

dochód narodowy
dochód narodowy

równy dochodowi krajowemu netto (w odróżnieniu od PKB) – składają się na niego wszystkie dochody uzyskane w danym roku z dóbr produkcyjnych i konsumpcyjnych

ekonomiczna funkcja rodziny
ekonomiczna funkcja rodziny

funkcja polegająca na zabezpieczeniu potrzeb materialnych rodziny; składają się na nią takie aktywności, jak praca zawodowa, ale także pozyskiwanie, utrzymywanie i korzystanie z dóbr trwałych: mieszkania i jego wyposażenia, samochodu etc., oraz dóbr kapitałowych (akcji, obligacji, oszczędności); w zakresie funkcji ekonomicznej wykonywane są także różne czynności usługowe: aprowizacja, przygotowywanie posiłków, utrzymywanie czystości, dbałość o sprzęt i dobra indywidualne członków rodziny

opiekuńczo‑zabezpieczająca funkcja rodziny
opiekuńczo‑zabezpieczająca funkcja rodziny

związana jest z koniecznością zapewnienia opieki dzieciom, które nie są w stanie samodzielnie zaspokajać swych potrzeb; ale również i innym członkom rodziny, którzy z racji choroby czy zaawansowanego wieku muszą korzystać z pomocy, jaką pozostali członkowie rodziny świadczą im w zakresie zaspokajania podstawowych potrzeb

PKB
PKB

czyli produkt krajowy brutto: jest to miara wielkości gospodarki danego kraju; składa się na nią wartość dóbr i usług wytworzonych w ciągu roku przez krajowe i zagraniczne firmy na terenie danego kraju

prokreacyjna funkcja rodziny
prokreacyjna funkcja rodziny

to funkcja, która zapewnia kobiecie możliwość urodzenia dziecka; funkcja ta ma również znaczenie dla społeczeństwa: dzięki niej następuje podtrzymanie ciągłości zbiorowości ludzkiej

redystrybucja
redystrybucja

(z łac. redistributio, re – znów;  distributio – podział); ponowny transfer (przeniesienie) jakiejś części majątku (kapitał, nieruchomości) z jednego podmiotu do drugiego za pomocą jakiegoś mechanizmu społecznego, np. finansowanie potrzeb społecznych z podatków, jak choćby pomoc społeczna czy opieka zdrowotna

socjalizacja
socjalizacja

(z łac. socialis – społeczny, towarzyski); uspołecznienie, proces nabywania przez podmiot umiejętności (a przede wszystkim przyswajania sytemu wartości, norm i wzorów zachowań akceptowanych i podtrzymywanych przez zbiorowość lub społeczeństwo); proces, w którym jednostka ze swoimi specyficznymi biologicznymi i psychicznymi dyspozycjami staje się dojrzała społecznie; w wyniku tego zostaje wyposażona w dynamicznie podtrzymywane w okresie całego życia zdolności i umiejętności skutecznego działania w obrębie całego społeczeństwa (jak i w poszczególnych jego elementach); proces powstawania i rozwoju osobowości zachodzący we wzajemnej zależności ze społecznie przekazywanym środowiskiem socjalnym i materialnym

socjalizacyjna funkcja rodziny
socjalizacyjna funkcja rodziny

funkcja edukacyjno‑wychowawcza, jaką dorośli członkowie rodziny pełnią w stosunku do dzieci; rodzina jest podstawową instytucją społeczną biorącą udział w procesie socjalizacji

transfer
transfer

inaczej: przenoszenie; np. w psychologii oznacza przenoszenie umiejętności nabytych w jednej dziedzinie na inną; w sporcie - przenoszenie zawodnika z jednej drużyny do drugiej za pośrednictwem umowy związanej z opłatami; w ekonomii - przenoszenie środków finansowych między dziedzinami, rachunkami czy grupami społecznymi