Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Pobierz materiał do EPUB Pobierz materiał do MOBI Zaloguj się, aby dodać do ulubionych Zaloguj się, aby skopiować i edytować materiał Zaloguj się, aby udostępnić materiał Zaloguj się, aby dodać całą stronę do teczki

Przygotowania do wojny

R12jc3eCOzpjN1
Portret króla Stefana Batorego przypisywany XVI‑wiecznemu malarzowi Marcinowi Koberowi.
Źródło: Muzeum Lubelskie, domena publiczna.

Król Stefan Batory docenił powagę sytuacji, uznając, że północne rubieże Rzeczypospolitej są zagrożone. Zdeterminowani mieszkańcy Wielkiego Księstwa Moskiewskiego chcieli zdobyć nad Bałtykiem wymarzone „okno na świat”, które umożliwiłoby im szersze kontakty – zwłaszcza handlowe – z bogatym Zachodem. Batory, mając do czynienia z mocno zmotywowanym przeciwnikiem, dysponującym licznymi siłami, postanowił jak najsolidniej przygotować się do prowadzenia działań wojennych. Król położył szczególny nacisk na rozbudowę artylerii oraz piechoty, niezbędnych do zdobywania silnie ufortyfikowanych moskiewskich twierdz. Z braku wystarczających sił polskich powołał do służby swoich rodaków – Węgrów oraz Niemców, a nawet Szkotów. Zadbał także o zorganizowanie oddziałów inżynieryjnych i saperskich dowodzonych przez wysokiej klasy zagranicznych specjalistów. Ponadto z inicjatywy króla kartografowie przygotowali odpowiednie mapy. Batory pomyślał nawet o stworzeniu obozowej drukarni, której zadaniem było szerzenie propagandy wojennej zgodnej z zaleceniami władcy. Przygotowany w ten sposób do odparcia ataku cara Iwana IV Groźnego król polski zdecydował się na przeniesienie wojny na terytorium wroga, zamiast walczyć z najeźdźcą w Inflantach.

R1PXi2enRPtlv
Inflanty stanowiły w czasach wczesnonowożytnych cel ekspansji Moskwy, Danii, Szwecji oraz Rzeczypospolitej nie tylko ze względu na korzystne położenie nad Morzem Bałtyckim. Łakomym kąskiem były również tutejsze bogate, ludne i znakomicie zagospodarowane miasta, takie jak Ryga (tu na ilustracji z 1572 r.).
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
ReQebOIVREWAC1
Tereny Rzeczypospolitej zajęte przez Wielkie Księstwo Moskiewskie w latach 1570–1577.
Źródło: Krystian Chariza, licencja: CC BY 3.0.

Batalie sejmowe

Sporym wyzwaniem dla króla Stefana było zmobilizowanie szlachty do uchwalenia podatków na kolejne kampanie wojenne przeciwko Wielkiemu Księstwu Moskiewskiemu. Z punktu widzenia zachodnich dzielnic kraju walki toczyły się tak daleko, że trudno było zwolennikom monarchy nakłonić tamtejszą szlachtę do podjęcia większego wysiłku finansowego. Ciężar przekonania posłów do królewskiej polityki zagranicznej spadł głównie na barki zdolnego mówcy, zręcznego polityka, a przy tym najbliższego doradcy Stefana Batorego – Jana Zamoyskiego. To głównie dzięki jego wysiłkom i darowi przekonywania udało się uzyskać niemałe środki finansowe na zorganizowanie trzech kolejnych kampaniikampaniakampanii wojennych w latach 1579–1582. Pieniędzy starczało na powołanie pod broń około 50 tys. bardzo dobrze zaopatrzonych, dowodzonych i wyszkolonych żołnierzy. Połączenie talentów politycznych Zamoyskiego oraz umiejętności organizacyjnych i dowódczych króla przyniosło wymierne efekty w postaci spektakularnych zwycięstw.

R1bIBImohGGmU
Król Stefan Batory podczas obrad sejmowych w 1578 r. Wskaż na ilustracji senatorów oraz posłów szlacheckich. Czym różnią się stroje senatorów od strojów posłów?
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Przewagi wojenne

Już pierwsza wyprawa z 1579 r. zakończyła się sukcesem. Siły polsko‑litewskie odbiły z rąk moskiewskich należący niegdyś do Wielkiego Księstwa Połock. Osiągnięciem drugiej wyprawy z 1580 r. było zajęcie twierdzy Wielkie Łuki. Aby dotrzeć na miejsce, armia królewska musiała przedzierać się bezdrożami wymagającymi karczowania całych połaci lasów. Wielkie Łuki nie wytrzymały naporu nowoczesnej armii. Kiedy oblegającym udało się podpalić drewniane fortyfikacje otaczające miasto, jego obrońcy zdecydowali się na kapitulację. Jednak największym wyzwaniem dla króla Batorego i kanclerza Zamoyskiego stała się trzecia kampania wojenna, skierowana na potężne miasto Psków (1581/1582 r.). Widok rozległej i bogatej metropolii otoczonej kamiennymi murami zrobił na jednym z uczestników wyprawy tak wielkie wrażenie, że napisał o niej do przyjaciela: O Jezu, toć wielkiego coś, by drugi Paryż. Wojskom królewskim udało się wprawdzie dokonać wyłomu w fortyfikacjach, ale determinacja mieszkańców Pskowa oraz wyczerpanie zapasu prochu uniemożliwiło zajęcie miasta. Obrońcom sprzyjała także pogoda: już w październiku chwyciły siarczyste mrozy dające się we znaki oblegającym nie mniej niż same działania wojenne.

Honorowy rozejm

R1eDjKsBhhST5
Zamek królewski położony malowniczo nad rzeką Niemen w Grodnie pełnił w czasie wojen Batorego z Moskwą funkcję faktycznej rezydencji królewskiej. Stefan Batory, snujący ambitne plany podporządkowania sobie Moskwy, podobno myślał nawet o przeniesieniu stolicy do Grodna na stałe. To w tym mieście, znajdującym się obecnie na terytorium Białorusi, władca zmarł w 1586 r. Przedwczesny zgon króla, który nie skarżył się na problemy zdrowotne, wywołał podejrzenia otrucia. Wykonana w Grodnie sekcja zwłok jednak tego nie potwierdziła. Przyczyną śmierci była najprawdopodobniej niezaleczona rana, jeszcze z lat młodzieńczych, gdy król został pogryziony przez psa.
Źródło: A Kostichev, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Wobec przedłużającego się oblężenia car zdecydował się na podjęcie rokowań. Iwan IV tym bardziej skłonny był do kompromisu, że zwycięstwa Batorego wykorzystali Szwedzi, przejmując kontrolę nad moskiewskim portem w Inflantach, Narwą, odcinając tym samym Wielkie Księstwo Moskiewskie od Bałtyku. W rokowaniach, jako mediator, brał aktywny udział wysłannik Stolicy Apostolskiej, jezuita Antonio Possevino. Ten zręczny dyplomata starał się pogodzić zwaśnione strony i nakłonić je do wspólnego ataku na muzułmańską Turcję. RozejmrozejmRozejm podpisano na początku 1582 r. w Jamie Zapolskim. Rzeczpospolita odzyskała Inflanty z Parnawą i Dorpatem, oraz ziemię połocką zagarniętą przez Moskwę w 1563 roku. Odzyskano także utracone wczesniej Homel i Lubecz. Ponadto porozumienie ustalało 10‑letni rozejm pomiędzy walczącymi stronami. Jednocześnie car zrzekł się pretensji do przejętych przez Polskę obszarów na mocy rozejmu. Klęska w wojnie o Inflanty powstrzymała na 100 lat ekspansję Moskwy na zachód. Autorytet króla Stefana Batorego w Europie niepomiernie wzrósł. Władca starał się wykorzystać popularność do zorganizowania wielkiej wyprawy przeciwko Osmanom. Myślał przy tym nie tylko o interesach Rzeczypospolitej, ale przede wszystkim o wyzwoleniu swojej węgierskiej ojczyzny od tureckiego jarzma. Ambitne królewskie plany przerwała jednak niespodziewana śmierć w 1586 r. Mimo nie zawsze pozytywnej oceny historyków poczynań politycznych Stefana Batorego w polskiej tradycji utrwalił się obraz władcy jako wielkiego wojownika, reformatora armii i pogromcy potężnej Moskwy. Co do talentów militarnych – opinia to z całą pewnością zasłużona, chociaż w dużej mierze umiejętnie wykreowana przez samego króla, po mistrzowsku posługującego się propagandą polityczną.

R1241bes3Q1B9
Nagrobek Stefana Batorego w katedrze wawelskiej. Zmarłego króla artysta Santi Gucci przedstawił w rynsztunku wojennym w otoczeniu symboliki militarnej, podkreślając tym samym jego przewagi na polach walk.
Źródło: Poznaniak, licencja: CC BY-SA 2.5.

Słownik

arkebuz
arkebuz

długa ręczna broń palna gładkolufowa kalibru ok. 10–20 mm

bombarda
bombarda

(fr. bombarde), działo dużego kalibru o krótkiej lufie

buława
buława

symbol władzy hetmańskiej

kampania
kampania

ciąg działań wojennych odbywających się w pewnym okresie na określonym terytorium

kulbaka
kulbaka

typ siodła wojskowego pokrytego skórą, stosowany m.in. przez kawalerię

panegiryk
panegiryk

(łac. panegyricus; gr. panegyrikos [logos] - uroczysta, pochwalna [mowa]), utwór pochwalny na czyjąś cześć

pokój w Szczecinie
pokój w Szczecinie

pokój kończący I wojnę północną, zawarty 13 grudnia 1570 na kogresie w Szczecinie

rozejm
rozejm

wstrzymanie lub przerwanie działań wojennych na podstawie układu

samopał
samopał

długa broń palna nieposiadająca zamka, odpalana była przez przyłożenie płonącego lontu, rozżarzonego pręta lub hubki trzymanej w dłoni

uniwersał
uniwersał

(p.-łac. universalis - powszechny, ogólny), list władz lub akt prawny odczytywany publicznie, dotyczący ważnych wydarzeń lub spraw

Słowa kluczowe

I wojna północna, wojna o Inflanty, wojny z Moskwą, husaria, Inflanty, królowie elekcyjni, malarstwo historyczne, Wielkie Księstwo Moskiewskie

Bibliografia

J. Besala, Stefan Batory, Warszawa 1992.

T. Jurek, E. Kizik, Historia Polski do 1572, Warszawa 2013.

M. Markiewicz, Historia Polski 1492‑1795, Kraków 2011.

D. Wójcik‑Góralska, Król niemalowany, Warszawa 1983.

Aplikacje dostępne w
Pobierz aplikację ZPE - Zintegrowana Platforma Edukacyjna na androida