Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Pobierz materiał do EPUB Pobierz materiał do MOBI Zaloguj się, aby dodać do ulubionych Zaloguj się, aby skopiować i edytować materiał Zaloguj się, aby udostępnić materiał Zaloguj się, aby dodać całą stronę do teczki

Tak było

RElUKod3zQOBC1
Mapa kolonii hiszpańskich w Ameryce w XVIII w. Jakie państwa istnieją obecnie na terenie dawnych kolonii? W których z tych państw obowiązuje język hiszpański jako język urzędowy?
Źródło: Contentplus.sp. z o.o., Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Wschodnia część Ameryki Południowej podlegała Portugalii, a największą powierzchnię kontynentu obejmowały kolonie hiszpańskie podzielone na cztery wicekrólestwa: Nowa Hiszpania, Nowa Grenada, Peru, La Plata, którymi zarządzali wicekrólowie przysyłani z metropolii (Hiszpanii). Struktura narodowościowa i warstwowa ludności Ameryki Łacińskiej była zróżnicowana. Najwyżej w hierarchii stali Hiszpanie i Portugalczycy, którzy zdominowali politycznie resztę mieszkańców kontynentu, ale nie stanowili grupy najliczniejszej. To oni zajmowali najwyższe stanowiska w administracji i byli właścicielami ziemskimi, panując nad ogromnymi połaciami ziemi. Tworzyli wraz bogatą burżuazją rządzącą oligarchię. Ameryka traktowana była przez nich jako teren przeznaczony do wyzysku. Ubodzy KreoleKreolKreole, a także MetysiMetysMetysiMulaciMulatMulaci byli poddanymi władców europejskich i najniższą warstwą społeczną. Najgorzej traktowani byli czarnoskórzy niewolnicy - siłą przywiezieni z Afryki Zachodniej, pozbawieni jakichkolwiek praw i zmuszani do ciężkiej pracy.

Inspiracja

Literatura oświecenia oraz zwycięskie walki o niepodległość USA oraz hasła wolnościowe rewolucji francuskiej (1789 r.) przyczyniły się do rozbudzenia nadziei wielu mieszkańców hiszpańskiej Ameryki (Ameryki Południowej i Środkowej) na uzyskanie wolności społecznej i niepodległości narodowej. Centrami oświeceniowymi, skupiającymi uczonych stały się miasta. Znaczna grupa uczonych skupiła się w GwatemaliGwatemalaGwatemali. Przekonywali oni miejscową ludność (Kreolów) o odrębności ich kraju od Hiszpanii. Centrum oświecenia stała się Bogota, na ulicach miasta kolportowane było hiszpańskie tłumaczenie „Deklaracji praw człowieka i obywatela”. Pod wpływem tych zdarzeń największą aktywność w drodze do ograniczenia praw Hiszpanom i Portugalczykom, a następnie do niepodległości przejawiały wyższe warstwy i rodząca się inteligencja kreolska.

Pierwszy zryw

Pierwszą, bardziej znaczącą próbę wzniecenia powstania niepodległościowego w Ameryce Południowej podjął gen. Francisco de Miranda, Wenezuelczyk, polityk i obieżyświatobieżyświatobieżyświat. W 1806 r. wraz z grupą ok. 600 najemnych żołnierzy wylądował w jednym z portów Wenezueli. Jego postawa nie wywołała jednak spodziewanego zrywu ludności, toteż próba inwazji zakończyła się fiaskiem.

RLW3epCyXDTO7
Francisco de Miranda (1750‑1816). Plan wyzwolenia hiszpańskich kolonii tego wenezuelskiego rewolucjonisty nie powiódł się, ale do dziś nazywany jest on prekursorem niepodległości Ameryki Łacińskiej.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Droga do niepodległości

R10o1DXeQi1jR1
Spotkanie Simóna BolívaraJoségo de San Martína w Guayaquil, dotyczące przyszłości wicekrólestwa Peru. W rzeczywistości odbyło się w biurze. Jak myślisz, dlaczego zostało przedstawione w plenerze?
Źródło: J. Collignon, 1843, Wikimedia Commons, domena publiczna.

Sytuacja nieoczekiwanie przyjęła inny obrót, na co wpływ miała polityka Napoleona, który w roku 1807 podbił Portugalię. Król portugalski Jan VI wraz z całym dworem wyemigrował wtedy do Brazylii. Kiedy rok później król Hiszpanii Karol IV zmuszony zamachem stanu przeprowadzonym przez arystokrację abdykował i przekazał tron synowi, Ferdynandowi VIIFerdynand VIIFerdynandowi VII, Napoleon obu Burbonów zmusił do abdykacji i mianował królem Hiszpanii i wicekrólestw w Ameryce Południowej swego brata Józefa. To zachwiało całą strukturą polityczną Ameryki Południowej i stało się bezpośrednią przyczyną walk o niepodległość.

Ferdynand VII

Tereny kolonii hiszpańskich

Na terenach kolonii hiszpańskich Kreole zaczęli tworzyć własne organy władzy. Ich samodzielne działania spotkały się jednak ze sprzeciwem w Hiszpanii, czyli metropolii, która całkowicie kontrolowała gospodarkę kolonii. W odpowiedzi część Kreolów zaczęła głosić hasła o suwerenności narodu. Zaczęły tworzyć się kongresy narodowe, które uchwalały niepodległość poszczególnych krajów. Wprowadzenie decyzji w życie było jednak możliwe po opanowaniu przez terenów kolonialnych. Dowódcami armii wyzwoleńczych byli wykształceni Kreole, między innymi Simon Bolívar, Fransisco de Miranda, Antonio Nariño, Bernando O’Higgins, Jose de San MartínSimon Bolívar (uważany za najwybitniejszą postać ruchu amerykańskiego niepodległościowego) był przywódcą ruchu na północy, Jose de San Martín na południu.

R1ISI1gKMM6Hf
Ameryka Południowa na początku XIX wieku. Wymień wicekrólestwo Hiszpanii, na którego terenie leżała Wenezuela. Znajdź na mapie terytorium byłej Nowej Grenady w Ameryce Południowej.
Źródło: Krystian Chariza i zespół, licencja: CC BY-SA 3.0.

Walki o niepodległość rozpoczęły się w 1810 r. i toczyły się w całej hiszpańskiej Ameryce. Do roku 1815 Hiszpania utrzymywała przewagę militarną i przywracała swoje panowanie w krajach, które proklamowały swoją niepodległość. Najbardziej intensywne walki toczyły się w Meksyku, Chile, Kolumbii, Wenezueli, Ekwadorze i Peru. W Chile kampanie wyzwoleńcze zakończyły się sukcesem w latach 1817–1818, w Peru 1820–1822, w Wenezueli, Kolumbii i Ekwadorze 1817–1822, w Peru i Boliwii 1824–1826; 1826 padły ostatnie punkty oporu rojalistów: Chiloé (w Chile) i Callao (w Peru). Najdłużej utrzymywali się Hiszpanie w wicekrólestwie Peru, gdzie padł ostatni punkt oporu rojalistów. Powstało 7 niepodległych państw o republikańskiej przeważnie formie rządów (wyjątek krótko stanowił Meksyk) i 2 federacje (Zjednoczone Prowincje Ameryki Środkowej, Wielka Kolumbia), które wkrótce rozpadły się, tworząc 8 nowych republik. Tym samym zakończyło się panowanie Hiszpanów w Ameryce Południowej. Powstańcom pomógł wybuch rewolucji w Hiszpanii oraz wsparcie dyplomatyczne ze strony USA i Wielkiej Brytanii.

Polecenie 1

Dowiedz się, co o kolonializmie powiedział prezydent USA James Monroe w 1823 r.

Ciekawostka

Nazwa państwa Boliwia została nadana na cześć przywódcy walk o jej niepodległość Simóna Bolívara.

Tereny kolonii portugalskiej

RnWd53t4mZvYq1
Jean‑Baptiste Debret, Koronacja Piotra I na cesarza Brazylii, 1822 r. Piotr I (1798‑1834) był cesarzem Brazylii w latach 1822‑1831, w obliczu kryzysu politycznego zrezygnował z brazylijskiego tronu na rzecz swojego 5‑letniego syna. Jakie insygnia władzy królewskiej dzierży Piotr I?
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Inaczej, bo pokojowo przebiegł proces dekolonizacji Brazylii. Wspomniany już Król Portugalii Jan VI przebywał w Brazylii (od roku 1807 r.) i zarządzał imperium z terenów zamorskich. Po upadku Napoleona nie zamierzał wracać do metropolii, wtedy to (1815 r.) status Brazylii podniesiono do rangi równorzędnego królestwa, tworząc Zjednoczone Królestwo Portugalii, Brazylii i Algarve. Wydarzenia w Portugalii (1820 r.), których przyczyną stał się projekt nowej konstytucji, znoszącej odrębny status Brazylii, przyczynił się do powrotu (1821 r.) Jana VI do Lizbony. W Brazylii pozostał syn - Piotr. W czerwcu 1822 roku zwołał on brazylijskie zgromadzenie konstytucyjne, a we wrześniu ogłosił zerwanie unii, tym samym ogłaszając niepodległość Brazylii. 1 grudnia 1822 roku został koronowany jako Piotr I na cesarza Brazylii. W roku 1825 koronacja została uznana przez metropolię (króla Jana VI).

R9froE2kfPxmO1
"Niepodległość albo śmierć" Pedro Américo, 1888 rok. Dom Pedro, przyszły cesarz Brazylii, po uchwaleniu niekorzystnej dla Brazylijczyków konstytucji obiecał nadal wspierać ich dążenia do niepodległości. W czerwcu 1822 r. zwołał zgromadzenie konstytucyjne, a we wrześniu na wieść o anulowaniu przez Portugalczyków wszystkich jego dekretów wypowiedział słowa Niepodległość albo śmierć i zerwał unię. Okrzyk ten do dziś jest hasłem brazylijskiego dnia niepodległości. Wskaż na ilustracji Piotra I.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
Polecenie 2

Rozważ, dlaczego powstańców wspierały USA i Wielka Brytania. Szukając odpowiedzi, możesz skorzystać z internetu.

Rozważ, czy możliwa byłaby dekolonizacja Ameryki Południowej, gdyby nie zamieszkiwali jej Kreole.

Epilog

Młode państwa Ameryki Południowej nie były przygotowane do politycznego samostanowienia. Były słabe i wewnętrznie skłócone. Często dochodziło w nich do wojen domowych, przewrotów, ustanawiania dyktatur. Nie udało się Bolívarowi połączenie terytoriów dawnych kolonii w federację, której wzorem były Stany Zjednoczone. Nie doszło także do powstania jednego narodu – Ameryki Południowej (i Środkowej), co udało się w dużej mierze w USA. Powstanie niepodległych państw nie przyspieszyło rozwoju gospodarczego tych terenów, eksploatowanych już przez Hiszpanów, którzy traktowali je wyłącznie jako rynki zbytu.

Ciekawostka

Simón Bolívar w roku 1816 zgłosił projekt utworzenia Zjednoczonych Prowincji Ameryki Południowej, a w roku 1825 wystąpił z inicjatywą zwołania Kongresu Panamerykańskiego. Niewiele państw przysłało na Kongres swoich przedstawicieli, tym samym poniósł on fiasko, a co za tym idzie – fiasko poniosła również idea powołania do życia Zjednoczonych Prowincji Ameryki Południowej.

Polecenie 3

Rozstrzygnij, czy współczesna Unia Europejska jest analogicznie bliższa czy dalsza idei Bolívara odnoszącej się do Ameryki Południowej. Uzasadnij odpowiedź.

Słownik

Gwatemala
Gwatemala

obszar zamieszkały przez Indian, krąg kultury Majów; w 1535 włączona do wicekrólestwa Nowej Hiszpanii; w roku 1839 ogłosiła niepodległość; 1822–23 znalazła się w terytorium Cesarstwa Meksyku; 1823–38 wchodziła w skład Zjednoczonych Prowincji Ameryki Środkowej, następnie stała się suwerennym państwem (rozpad federacji nastąpił w latach 1838/1839)

Kreol
Kreol

(fr. creole) potomek europejskich kolonizatorów Ameryki urodzony w Ameryce Łacińskiej lub na południu Stanów Zjednoczonych

Metys
Metys

(fr. metis, łac. mixtus - mieszany) potomek, którego jedno z rodziców jest rdzennym mieszkańcem Ameryki, a drugie należy do potomków europejskich kolonizatorów

metropolia
metropolia

ojczyzna imperium kolonialnego; kolonie były podporządkowane metropoliom >

Mulat
Mulat

(hiszp. mulato) potomek, którego jedno z rodziców należy do potomków czarnoskórych mieszkańców Afryki, a drugie ma korzenie europejskie

obieżyświat
obieżyświat

osoba dużo podróżująca po świecie

Słowa kluczowe

dekolonizacja, niepodległość, Ameryka Południowa, Simón Bolívar, kolonie hiszpańskie, kongres wiedeński

Bibliografia

R. Harvey, Libertadores. Bohaterowie Ameryki Łacińskiej.

Encyklopedia PWN Historia. Wiek XIX i XX, 2002.

Aplikacje dostępne w
Pobierz aplikację ZPE - Zintegrowana Platforma Edukacyjna na androida