Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Pobierz materiał do EPUB Pobierz materiał do MOBI Zaloguj się, aby dodać do ulubionych Zaloguj się, aby skopiować i edytować materiał Zaloguj się, aby udostępnić materiał Zaloguj się, aby dodać całą stronę do teczki

Charakterystyka epoki

Przyjmuje się, że okres oświecenia w Europie to czas od końca XVII do początku XIX w. W Polsce epoka ta zaczyna się z pewnym opóźnieniem, od ok. połowy XVIII w., i trwa do lat 20. XIX w. Jej nazwa upowszechniła się w Niemczech, m.in. dzięki Kantowi, przyjęła się również w Polsce i Rosji. We Francji ten czas nazywa się wiekiem filozoficznym lub wiekiem rozumu. Te nazwy oddają atmosferę epoki: zwrot w stronę racjonalizmu, jasności i precyzji wypowiedzi artystycznej, ładu i harmonii. Była to reakcja na szereg postaw oraz wartości poprzedniej epoki, którą w dobie oświecenia bezlitośnie wyszydzano. Zamiast metafizyki i niepokojów egzystencjalnych, wyrażanych w zawikłanym i ciemnym stylu, twórcy oświecenia proponowali skupienie się na tym, co dostępne rozumowi, jasne i pewne. Takie prawdy da się wyrazić w sztuce w sposób klarowny, bez uciekania się do nadmiaru środków artystycznego wyrazu. Od razu trzeba jednak zauważyć, że „rozum” nie wykluczał tu całkowicie „serca”, bo nadal chętnie sięgano po historie sentymentalne. Nie zanikły też nurty religijne i mistyczne w kulturze.

R1FLpoaQ1LVlf1
Jan Czesław Moniuszko , W pracowni Bacciarellego, 1907
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Filozofia

R1Br7aIQ8oyey1
Louis‑Michel van Loo, Denis Diderot, 1767
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Na myśl filozoficzną epoki wielki wpływ miały jeszcze XVII‑wieczne idee racjonalizmu i empiryzmuempiryzmempiryzmu, dzieła Kartezjusza, Spinozy, Locke’a, Leibniza, Hobbesa czy Newtona. Rozum uznano nie tylko za najpewniejsze (czy nawet jedyne) narzędzie poznania, ale także środek do walki z dotychczasowymi przesądami i fałszywymi autorytetami religijnymi czy intelektualnymi oraz najlepszą metodę wychowawczą. Właśnie na kwestie edukacji elita oświeceniowa zwracała szczególną uwagę. Służyć jej miało m.in. jedno z najambitniejszych przedsięwzięć epoki – 30‑tomowa Encyklopedia, dzieło pod redakcją Denisa Diderota, które współtworzyły najtęższe umysły ówczesnej Francji (tzw. encyklopedyści, m.in. d’Alembert, Montesquieu, Wolter, Rousseau). Starali się oni zgromadzić całą dostępną sobie wiedzę, ale też przekazać własne przekonania (encyklopedię nazywano „przemytniczką idei”). Były to poglądy demokratyczne i wolnościowe (autorzy sprzeciwiali się wszelkiemu uciskowi i cenzurze pod każdą postacią). One właśnie stanowiły zaplecze ideowe wielkiego społecznego wybuchu, jakim była rewolucja francuska 1789 r.

Do najwybitniejszych i najbardziej wpływowych myślicieli epoki należeli:

John Locke (1632–1704)

Filozof angielski, główny przedstawiciel empiryzmu. Uważał, że ludzki umysł jest „czystą, niezapisaną kartą” (łac. tabula rasa), zapisywaną dopiero w trakcie życia przez doświadczenie (postrzeganie i refleksję). Był zwolennikiem tolerancji religijnej, którą wywodził z Ewangelii. W kwestiach etycznych głosił utylitaryzm: przekonanie, że człowiek powinien troszczyć się o własne sprawy i interesy, kierując się rozumem, nie zaś narzuconymi przez innych nakazami i zakazami. Locke uważany jest za prekursora liberalizmuliberalizmliberalizmu (wpłynął na myśl A. Smitha) i nowoczesnej teorii demokracji. Jego główne dzieła to List o tolerancji (1689), Rozważania dotyczące rozumu ludzkiego (1690), Dwa traktaty o rządzie (1690).

Immanuel Kant (1724–1804)

Filozof niemiecki, wykładający na uniwersytecie w Królewcu, twórca idealizmu transcendentalnego, zwanego też krytycyzmem teoriopoznawczym. Według niego istnieją granice ludzkiego poznania, wyznaczone przez tzw. idee regulatywne rozumu, którymi są: Bóg, dusza i wszechświat. One same nie mogą być przedmiotem poznania. W ten sposób Kant podał w wątpliwość możliwość naukowego uprawiania metafizyki. W kwestiach etycznych był zwolennikiem rygoryzmu moralnego, opartego na przekonaniu, że to człowiek jest twórcą norm, i na sformułowaniu tzw. imperatywu kategorycznego. Jest to bezwarunkowy nakaz moralny, narzucający postępowanie według zasady, którą chciałoby się uczynić prawem powszechnym. Przełomowe dzieła Kanta wywołały wielki wpływ na rozwój europejskiej myśli filozoficznej. Najważniejsze z nich to: Krytyka czystego rozumu (1781), Krytyka praktycznego rozumu (1788) i Krytyka władzy sądzenia (1791).

Tomasz Hobbes (1588–1679)

Angielski filozof i myśliciel polityczny, który za wzór wszelkich nauk uważał geometrię i swój system filozoficzny budował za pomocą jej metod i sposobów rozumowania. Łączył empiryzm z racjonalizmem, był zwolennikiem materializmumaterializmmaterializmu. Sądził, że natura ludzka jest niezmienna i cechuje ją egoizm („człowiek człowiekowi wilkiem”). Państwo jest, według Hobbesa, organizmem społecznym, powstałym „z obawy i rozsądku”, opartym na zasadzie umowy społecznej. Był zwolennikiem silnej władzy królewskiej jako gwaranta spokoju i dostatku. Jego najbardziej znanym dziełem jest Lewiatan (1651).

Jean Jacques Rousseau (1712–1778)

Pisarz i filozof francuski, także teoretyk muzyki, jeden z twórców Encyklopedii, który jednak zerwał z pozostałymi autorami, poświęcając się obronie człowieka przed zgubnymi wpływami cywilizacji. Wierzył, że człowiek jest z natury dobry, a jego upadek moralny spowodowany jest rozwojem społeczeństwa, m.in. powstaniem własności prywatnej, utratą autentyczności. Lekarstwo widział w ochronie naturalnych uczuć, nowym modelu rodziny i w ucieczce od miejskiego zepsucia, czemu dał wyraz w powieści epistolarnej Nowa Heloiza (1761). Rousseau wysunął także utopijną ideę swobodnego wychowania, którą przedstawił w traktacie‑powieści Emil, czyli o wychowaniu (1762). Teorie polityczne Rousseau wpłynęły na przywódców rewolucji francuskiej, a jego idee wychowawcze stanowiły inspirację dla współczesnej pedagogiki. Jest on także uznawany za prekursora sentymentalizmu i romantyzmu, dzięki głoszonemu kultowi natury i uczucia.

Monteskiusz (Charles Louis de Montesquieu, 1689–1755)

Francuski prawnik, myśliciel i pisarz polityczny, teoretyk monarchii konstytucyjnej. Uważał, że państwo powstało na skutek umowy społecznej zawartej przez ludzi dla ochrony ich bezpieczeństwa i majątku. W państwie powinna obowiązywać wolność obywateli, która polega na tym, aby móc czynić to, czego się powinno chcieć, a przejawia się w wolności myśli, słowa, sumienia i druku. Monteskiusz postulował podział władz na ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą. Ta idea odegrała ogromną rolę w myśli politycznej, stając się podstawą konstytucji amerykańskiej i francuskiej. Sformułowana została w podstawowym dziele Monteskiusza – O duchu praw (1748).

Wolter (François‑Marie Arouet, 1684–1778)

Francuski filozof, historyk i pisarz, encyklopedysta. Był znanym krytykiem religii i instytucji kościelnych, zwolennikiem deizmudeizmdeizmu, za co był więziony i zmuszony do emigracji. Okazał się także płodnym pisarzem, autorem epopei, poematów, tragedii, wierszy okolicznościowych. Uprawiał publicystykę i pozostawił po sobie niezwykle bogatą korespondencję (102 tomy). Duży rozgłos zapewniły mu powiastki filozoficzne: Zadig, albo Przeznaczenie (1747) i Kandyd, czyli Optymizm (1759). Podejmując bezkompromisową walkę z nietolerancją, niesprawiedliwością i fanatyzmem Wolter stał się symbolem epoki oświecenia, a jego nazwisko posłużyło do stworzenia terminu wolterianizm, oznaczającego postawę pełnego zaangażowania w bieżące życie społeczne i polityczne z pozycji wolnomyślicielskich.

Edukacja

Problemy edukacji stanowią jeden z ważnych elementów myśli i działań przedstawicieli oświecenia. Niezwykle istotne stały się także w Polsce, w myśl zasady sformułowanej przez Stanisława Staszica: Takie będą Rzeczpospolite, jakie ich młodzieży chowanie. Dlatego obok pism teoretycznych pojawiły się znaczące inicjatywy, dzięki którym powstało kilka instytucji oświatowych, których rola dla kształtowania się polskich elit umysłowych jest nie do przecenienia. Były to przede wszystkim:

  • pijarskie Collegium Nobilium, założone w 1740 r. i prowadzone przez Stanisława Konarskiego

  • Komisja Edukacji Narodowej (KEN) – centralna państwowa władza oświatowa, ustanowiona przez sejm 14 października 1773 r.

  • Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych – organ KEN, powołany w 1775 r. w celu opracowania programów i podręczników szkolnych

  • Towarzystwo Przyjaciół Nauk – powstało w 1800 r., działające do 1832 r.

  • Szkoła Rycerska – pierwsza polska szkoła państwowa, założona w 1765 r. przez Stanisława Augusta, przeznaczona głównie dla ubogiej młodzieży szlacheckiej.

RnSt99O0FPmYX1
Zygmunt Vogel, Szkoła Rycerska, 1785
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Muzyka

Oświecenie w muzyce to epoka wielkich klasyków wiedeńskich: Haydna, Mozarta i Beethovena. Rozkwit muzyki instrumentalnej i takich jej gatunków, jak symfonia, koncert, sonata, wariacje, rondo. To także czas reformy operowej Glucka i pierwszych oper polskich. Z polskich kompozytorów tego okresu warto wspomnieć Michała Kleofasa Ogińskiego (twórcę słynnego poloneza Pożegnanie ojczyzny) i Marię Szymanowską.

Słownik

ateizm
ateizm

(gr. a - bez, theos - bóg) – pogląd zaprzeczający istnieniu Boga. W starożytnej Grecji najczęściej głosili go zwolennicy materializmu, np. Epikur. W Europie nowożytnej upowszechnił się szczególnie we Francji XVII i XVIII w., np. J. La Mettrie, i w Niemczech XIX w. np. L. Feuerbach

deizm
deizm

(łac. deus - bóg) – pogląd, powstały w oświeceniu, głoszący wiarę w Boga‑Stwórcę, który jednak nie interesuje się stworzonym światem, nie ingeruje w jego losy. Wolter – najsławniejszy deista – posługiwał się metaforą świata‑zegara i Boga‑zegarmistrza, który jedynie wprawił w ruch mechanizm i nie wywiera dalej wpływu na jego funkcjonowanie. Pod wpływem deizmu pozostawali też: Rousseau, Kant, Lessing, a w Polsce – S. Staszic i J. Śniadecki

empiryzm
empiryzm

(gr. empeiria - doświadczenie) – kierunek filozoficzny, według którego specyficznie doświadczenie zmysłowe (oparte na naturalnej zdolności poznania tego, co daje się poznać zmysłom ludzkim) jest jedynym albo podstawowym źródłem poznania. Początki empiryzmu można odnaleźć w filozofii starożytnej, ale w klasycznej postaci narodził się w Anglii (koncepcje Bacona i Locke’a, rozwinięte przez Hume’a). Kant podjął próbę połączenia tradycji empiryzmu z racjonalizmem

liberalizm
liberalizm

(łac. liber – wolny) pogląd i koncepcja teoretyczna, według której najważniejszą wartością jest wolność jednostek, będąca źródłem postępu; to także postawa charakteryzująca się otwartością na innych i tolerancją (przeciwieństwo fanatyzmu, autorytaryzmu). Idee liberalizmu pojawiły się w filozofii politycznej XVII w. – u T. Hobbesa i J. Locke’a. Do ich rozwoju przyczynili się m.in. Monteskiusz i A. Smith. W Polsce liberalizm nigdy nie cieszył się dużą popularnością. Mianem liberalizmu określa się także doktrynę ekonomiczną powstałą w XVIII w., według której państwo powinno zapewnić swobodę konkurencji na rynku, nie ingerując w niego

libertynizm
libertynizm

(łac. libertinus – wyzwolony) – wolnomyślicielstwo, związane zwykle z ateizmem; brak wiary w zasady i autorytety moralne, kierowanie się w życiu epikurejską zasadą przyjemności. Najsławniejsi libertyni XVIII w. to uwodziciel i oszust Casanova oraz skandalista markiz de Sade (od jego nazwiska pochodzi określenie „sadyzm”)

materializm
materializm

stanowisko filozoficzne, według którego jedynie istniejącym, samoistnym bytem jest materia: cielesne, przyrodnicze, niezniszczalne tworzywo świata. Elementy tej myśli występują w starożytnej filozofii greckiej (Demokryt z Abdery). Została wyraźnie sformułowana na przełomie XVII i XVIII w., m.in. przez Hobbesa i Helvetiusa. Uznawali oni świat za mechanizm, który można wyjaśnić za pomocą fizycznych praw mechaniki (tzw. materializm mechanistyczny)

Aplikacje dostępne w
Pobierz aplikację ZPE - Zintegrowana Platforma Edukacyjna na androida