W najprostszym i najbardziej tradycyjnym słownikowym czy też encyklopedycznym rozumieniu społeczeństwospołeczeństwospołeczeństwo to szeroko pojęte zbiorowisko ludzi zamieszkujące dane terytorium, mające wspólną kulturę, wspólne tradycje, wspólną tożsamość, wspólne cele i podzielające wspólne wartości. W takim rozumowaniu społeczeństwo pozostaje społecznym terminem „parasolem” (z ang. umbrella term), który można interpretować jako ogólne pojęcie czy też koncept składający się z wielu innych, bardziej specyficznych pojęć/konceptów. Grupy społecznegrupa społecznaGrupy społeczne są jednymi z  najistotniejszych składowych społeczeństwa. Ich istnienie związane jest z polaryzacją, czyli rozróżnieniem na grupę „własną” i „obcą”.

RkbPhIZcwey8P1
Zastanów się, w jaki sposób ty myślisz o grupie „swojej”, a w jaki sposób o „obcej”.
Źródło: vait_mcright, domena publiczna.

Aby mówić o polaryzacji społecznejpolaryzacja społecznapolaryzacji społecznej, nie trzeba oczywiście skupiać się na grupach społecznych. Zjawisko to można równie dobrze zbadać, skupiając się na ogólnej koncepcji społeczeństwa. Niemniej studium przypadku nad grupami społecznymi umożliwi bardziej przejrzystą analizę tego procesu.

Czym właściwie jest grupa społeczna? W encyklopedii PWN można przeczytać, że pojęcie grupy społecznej jest jednym z podstawowych terminów w socjologii. Oznacza zbiorowisko ludzi, między którymi istnieje więź społeczna, związana z poczuciem wspólnoty i przynależności, wspólnymi wartościami, celami i działaniami. Nieco głębszą definicję grupy społecznej można znaleźć w publikacji Piotra Sztompki. Według niego grupa społeczna to:

Piotr Sztompka Socjologia

zbiór jednostek, w którym wspólnota pewnych istotnych społecznie cech wyraża się w tożsamości zbiorowej i towarzyszą temu kontakty, interakcje i stosunki społeczne w jej obrębie częstsze i bardziej intensywne niż z osobami z zewnątrz. Inaczej: zbiorowość ludzi, pomiędzy którymi występuje więź obiektywna, subiektywna i behawioralna.

cytat1 Źródło: Piotr Sztompka, Socjologia, 2004, s. 196.
RYiCiqNv2WUf61
Mapa myśli. Lista elementów: Nazwa kategorii: [bold]cechy grupy ludzi,[br] która tworzy grupę społeczną[/]Elementy należące do kategorii [bold]cechy grupy ludzi,[br] która tworzy grupę społeczną[/]Nazwa kategorii: połączenie[br] więzią społecznąNazwa kategorii: podobne [br]systemy wartościNazwa kategorii: wspólne cele[br] do zrealizowaniaNazwa kategorii: tworzenie[br] szeroko rozumianej[br] wspólnotyNazwa kategorii: posiadanie[br] tożsamości[br] zbiorowejNazwa kategorii: regularne[br] wchodzenie[br] w wewnętrzne[br] interakcje[br] społeczneNazwa kategorii: wchodzenie[br] w wewnętrzne[br] interakcje[br] społeczne[br] o wiele częściej[br] niż w zewnętrzneKoniec elementów należących do kategorii [bold]cechy grupy ludzi,[br] która tworzy grupę społeczną[/]
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Podziały na „swoich” i „obcych” w społeczeństwie pojawiają się za każdym razem, gdy przeciwstawione zostają przynajmniej dwie różne grupy społeczne. Już samo istnienie wielu grup skutkuje automatycznym, często nawet nieświadomym podziałem na grupę „własną” i grupę „obcą”.

R1Glj3RaQtO9p1
William Graham Sumner (1840–1910). Jakich jeszcze znasz badaczy, którzy zajmowali się tematyką grup społecznych?
Źródło: Interpreter, licencja: CC BY 2.5.

Termin grupa „własna” został wprowadzony do socjologii przez amerykańskiego naukowca Williama Sumnera. Koncepcja grupy „własnej” i grupy „obcej” opiera się na etnocentryzmieetnocentryzmetnocentryzmie, który głosi, że systemy wartości grupy „własnej”, jej kultura i cele są wyższe, ważniejsze, godne powielania, a nie te reprezentowane przez grupy „obce”. To grupa „własna” powinna być punktem odniesienia dla pozostałych. Skutkuje to pozytywnym postrzeganiem grupy „własnej”, wręcz idealizowaniem jej, oraz negatywnym nastawieniem i przejawiającą się na wielu poziomach dyskryminacjądyskryminacjadyskryminacją grupy „obcej”.

Przyjmując postawę etnocentryzmu, z góry zakłada się, że:

  • grupa „własna” jest silna, a grupa „obca” słaba;

  • grupa „własna” ma wyższe standardy, które są słuszne i należy traktować je jako uniwersalne;

  • nawiązując do poprzedniego punktu, standardy i przekonania grupy „obcej” traktowane są jako nieprawidłowe i godne krytyki lub potępienia, co skutkuje subiektywnym przekonaniem, że istnieją powody do nienawiści i niechęci w stosunku do grupy „obcej” oraz do odczuwania przed nią nieufności i strachu;

  • warto współpracować z członkami grupy „własnej” i należy ograniczać czy też zaniechać jakiejkolwiek współpracy/kontaktu z grupą „obcą”.

Postawa etnocentryczna, o której pisał Sumner, łączy się także z teorią tzw. kwadratu ideologicznegokwadrat ideologicznykwadratu ideologicznego holenderskiego językoznawcy Teuna van Dijka (z ang. ideological square). W skrócie teoria ta skupia się na:

  • podkreślaniu dobrych działań i bagatelizowaniu złych działań grupy „własnej”;

  • podkreślaniu złych działań i bagatelizowaniu dobrych działań grupy „obcej”;

  • przedstawieniu grupy „własnej” jako tej dobrej i grupy „obcej” jako tej złej.

Poruszając temat polaryzacji społecznej, warto się również odnieść do koła konfliktu Christophera Moore’a, amerykańskiego mediatora i projektanta systemów zarządzania konfliktami.

RWlgbZor2t0tW
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Christopher Moore wyróżnił pięć kategorii konfliktów. A czym są konflikty, jeśli nie skutkiem interakcji dwóch lub więcej grup społecznych lub oczywiście jednostek? W kole konfliktu Moore’a również więc znajdziemy informacje odnośnie do przyczyn polaryzacji społeczeństwa. W kontekście podziału na grupę „własną” i grupą „obcą” konflikty wartości, interesów i relacji wydają się idealnie łączyć z postawą etnocentryzmu i teorią kwadratu ideologicznego.

Wszystkie wyżej wymienione kwestie prowadzą niestety do społecznej polaryzacji, której skutkami są z kolei nietolerancja i szeroko rozumiana stygmatyzacjastygmatyzacjastygmatyzacja, manifestująca się na wiele sposobów.

Słownik

społeczeństwo
społeczeństwo

grupa ludzi zamieszkująca dane terytorium, mająca wspólną kulturę, tradycję, podzielająca podobne wartości, cele, uznająca podobne zasady i normy postępowania

grupa społeczna
grupa społeczna

grupa ludzi, między którymi istnieje więź społeczna związana z poczuciem jedności, wyznawaniem podobnych wartości, dążeniem do realizacji tych samych celów itp.

polaryzacja społeczna
polaryzacja społeczna

podział społeczeństwa na różne grupy społeczne spowodowany różnymi kryteriami

etnocentryzm
etnocentryzm

postawa związana z przekonaniem o wyższości własnej kultury, wartości, celi nad uznawanymi przez inną jednostkę

kwadrat ideologiczny
kwadrat ideologiczny

teoria związana z wyolbrzymianiem dobrych i bagatelizowaniem negatywnych cech grupy „własnej” oraz z wyolbrzymianiem złych i bagatelizowaniem dobrych cech grupy „obcej”

stygmatyzacja
stygmatyzacja

nadawanie ludziom, grupom społecznym itp. negatywnych cech, które przeważnie nie są adekwatne i zgodne z rzeczywistością; takie „etykietowanie” często prowadzi do sytuacji, kiedy jednostka, której została nadana dana cecha, zaczyna z czasem zachowywać się zgodnie z przypisaną jej etykietą

stereotyp
stereotyp

uproszczone przekonanie odnoszące się do przedstawiciela danej grupy społecznej, przeważnie o negatywnym i krzywdzącym charakterze

dyskryminacja
dyskryminacja

nieodpowiednie traktowanie jednostki między innymi ze względu na jej przynależność do innej grupy społecznej, uznawanie innych wartości, podążanie za innymi celami

tolerancja
tolerancja

respektowanie i szanowanie cudzych praw i wolności

akceptacja
akceptacja

uznawanie cudzych praw i wolności jako właściwych