Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Zaloguj się aby dodać do ulubionych Zaloguj się, aby udostępnić materiał Dodaj całą stronę do teczki

Odmiana rzeczowników o zakończeniu samogłoskowym

Jest to grupa rzeczowników żeńskich o różnym pochodzeniu, reprezentujących różne kręgi znaczeniowe, ale wspólnych pod względem posiadania końcówki samogłoskowej w mianowniku l.p. Należą do tego podzbioru rzeczowniki takie jak: żona, dusza, bogini, studnia.

bg‑gray1

Liczba pojedyncza

bg‑cyan

Mianownik

Rzeczowniki o temacie twardymrzeczowniki twardotematoweRzeczowniki o temacie twardym zachowały starą końcówkę -a. Rzeczowniki miękkotematowerzeczowniki miękkotematoweRzeczowniki miękkotematowe miały końcówkę -i w wyrazach takich jak bogini, pani, albo pochylone -å (żądza, tęcza, dola), rzadziej jasne -a (żmija, nadzieja, twórca). Pochylone -å przyjęły też rzeczowniki zapożyczone zakończone na -ja, które w staropolszczyźnie były o sylabę dłuższe, np. Maryja, komedyja, infamija (dziś: Maria, komedia, infamia).

bg‑cyan

Dopełniacz

Pierwotną końcówką dopełniacza rzeczowników żeńskich miękkotematowych (z deklinacjideklinacjadeklinacji -ja‑tematowej) była samogłoska -ě, która w staropolszczyźnie przeszła w -e. Ta końcówka fleksyjna występowała w tekstach aż do XVIII wieku, np. (nie ma) dusze, ziemie itd. Później zastąpiła ją końcówka -i/-y na wzór rzeczowników twardotematowych: (nie ma) duszy, ziemi.

bg‑cyan

Biernik

Rzeczowniki zakończone w mianowniku na -a mają od najdawniejszych czasów biernikową końcówkę -ę, natomiast te zakończone w mianowniku na -å (z dawnego -ija) oraz -i miały niegdyś w bierniku końcówkę -ą: (widzę) pustynią, tęczą, boginią, panią. Ta końcówka utrzymała się mniej więcej do połowy XVIII wieku, a ślad po niej pozostał w bierniku liczby pojedynczej od wyrazu pani (widzę panią, nie *widzę panię).

bg‑gray1

Liczba mnoga

bg‑cyan

Dopełniacz

Dopełniacz l.mn. rzeczowników żeńskich deklinacji III pierwotnie miał końcówkę –ъ/-ь. Po zaniku jerujerjeru tworzącego taką końcówkę powstała końcówka zerowa, przez co forma dopełniacza l.mn. zyskała postać samego tematu wyrazu. Przykładowo w wyrazie żona forma dopełniacza l.mn. żon stała się formalnie tożsama z tematem tego wyrazu: żon-. Różnice są natomiast rezultatem wymian fonetycznych, takich jak wzdłużenia zastępcze i pochylenia samogłosek (por. męka – mąk, krowa – krów itd.) lub obecność e ruchomego (matka – matek, trumna - trumien, bitwa - bitew). Rzeczowniki, które w mianowniku kończą się na -nia (studnia), mają w dopełniaczu l.mn. końcówkę -i (studni).

bg‑cyan

Celownik

Pierwotnie celownik l.mn. rzeczowników deklinacji -a-/-ja‑tematowej miał końcówkę -am. Takie formy można spotkać w tekstach staropolskich: duszam, paniam itd. Po wyrównaniu analogicznym z celownikiem l.mn. rzeczowników męskich i nijakich końcówka -am zmieniła się na -om, tak jak w dzisiejszych formach duszom, paniom.

R1e17O1icK5qS
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o. a licencja CC BY SA 3.0.

ODMIANA RZECZOWNIKÓW O ZAKOŃCZENIU SPÓŁGŁOSKOWYM

Do tych rzeczowników należą m.in. kość, krew, macierz. Genezy ich końcówek były różne, ale najważniejsze jest to, że ostatecznie wszystkie przyjęły w mianowniku końcówkę zerową.

bg‑gray1

Liczba pojedyncza

bg‑cyan

Mianownik‑biernik

Mianownik i biernik były i są sobie równe. Obie formy kończą się na spółgłoskę. Zanik wygłosowego jeru powodował niekiedy wzdłużenie zastępcze lub pojawienie się e ruchomego, por. gałąź – gałęzi, wieś – wsi. Rzeczowniki kończące się na -ew, jak krew, chorągiew, cerkiew, marchew należały niegdyś do deklinacji V -ū‑tematowej, w której mianownik kończył się na -y, stąd gdzieniegdzie w tekstach staropolskich można spotkać formę kry ‘krew’. Macierz z kolei to pierwotnie forma biernikowa, która przeszła do mianownika, wcześniej brzmiącego mać (mati).

bg‑cyan

Dopełniacz, celownik, miejscownik i wołacz

We wszystkich tych przypadkach niemal powszechnie od najdawniejszych czasów występuje końcówka -i (po stwardniałych spółgłoskach -y). Jedynie w przypadku rzeczowników na -ew oraz wyrazu macierz do końca XVIII wieku w dopełniaczu i miejscowniku funkcjonowała końcówka -e, później wyrównana także do -i/-y.

bg‑gray1

Liczba mnoga

bg‑cyan

Mianownik, biernik i wołacz

Pierwotna jest końcówka -i-/-y- (np. myszy, kości) natomiast innowację stanowiła końcówka -‘e, przejęta z deklinacji -ja‑tematowej (gałęzie, kiście). Współcześnie występują wahania między obiema końcówkami, np. dopuszczalne są formy postaci – postacie, osi : osie itd.

bg‑cyan

Celownik

Podobnie jak w rzeczownikach z dawnej deklinacji -a-/-ja‑tematowej, ukonstytuowała się końcówka -om, przejęta od rzeczowników męskich i nijakich (kościom, myszom, gałęziom).

bg‑cyan

Narzędnik

Pierwotną końcówką narzędnika l.mn. rzeczowników żeńskich zakończonych na spółgłoskę było -mi, które zachowało się w niektórych wyrazach (por. kośćmi, dłońmi, nićmi). Jednak przewagę ma końcówka -ami, przejęta z narzędnika rzeczowników żeńskich z dawnej deklinacji -a/-ja.

bg‑cyan

Miejscownik

W miejscowniku l.mn. pierwotną końcówkę -ech (kościech, postaciech) zastąpiła końcówka -ach (kościach, postaciach). Ta końcówka, jak i końcówka narzędnika, były bardzo produktywne i miały duży wpływ na pozostałe deklinacje (por. mężach, latach, synach, kościach, imionach).

Słownik

deklinacja
deklinacja

(łac. declinatio) odmiana rzeczownika, przymiotnika, zaimka lub liczebnika przez przypadki i liczby; też: zespół form fleksyjnych wyrazów odmieniających się w określony sposób

jer
jer

półsamogłoska występująca w języku prasłowiańskim, charakteryzująca się krótszym niż inne samogłoski czasem wymawiania; istniały dwa jery: przedni (miękczący), zapisywany znakiem ь, i tylny (niemiękczący), zapisywany znakiem ъ

rzeczowniki miękkotematowe
rzeczowniki miękkotematowe

grupa rzeczowników, których temat (część wyrazu pozostała po odcięciu końcówki fleksyjnej) kończy się na spółgłoskę miękką (np. ćciocia, ńkania, jżmija) lub funkcjonalnie miękką (np. dzwiedzaszduszalmila)

rzeczowniki twardotematowe
rzeczowniki twardotematowe

grupa rzeczowników, których temat (część wyrazu pozostała po odcięciu końcówki fleksyjnej) kończy się na spółgłoskę twardą (np. tsałata; nżona, zmuza, rwiara itd.)

Aplikacje dostępne w
Pobierz aplikację ZPE - Zintegrowana Platforma Edukacyjna na androida